Azərbaycanın indiki durumunda əxlaq - pisliklərin vərdiş halını almasından başqa bir şey deyil

Əxlaq, əslində, mənəvi kateqoriya deyil. Əxlaq əksəriyyətin vərdiş etdiyi davranış modellərinin toplusudur. Nəyə vərdiş etsəniz, o da sizin əxlaqınız olacaq. Ərəblər Yunan və Roma mədəniyyətindən çox şeyi götürdükləri kimi, əxlaq və mənəviyyat fəlsəfəsinin təməlini də Yunan və Roma anlayışlarını mənimsəməklə qavrayıblar. Burada təəccüblü bir şey yoxdur, bütün mədəniyyətlər başqalarıyla ünsiyyətdən nəsə götürürlər.
İslamdan öncəki ərəblərin cahil olduğu nəzərə alındıqda isə hər şey lap aydın olur. Təbii ki, ərəblər ilk dövrlərdə (VIII-IX əsrlərdə) yunan və roma fəlsəfəsini, ədəbiyyatını əsasən tərcümə edirdilər. Sonradan (X-XIII əsrlərdə) isə sürətli yaradıcılıq və inkişaf oldu. Amma təməl anlayışlar (sözlərin mənşəyindən çox da asılı olmayaraq) qədim Yunan və Roma mədəniyyətində olduğu mənalara çox yaxın idilər.
Məsələn, “etika” sözünü hamınız bilirsiniz. Şübhə etmirəm ki, “etika” sözünün yunanca olduğu da hamınıza yaxşı məlumdur. Etika elə əxlaq deməkdir. “Etika” sözü “etos” sözündən törəmədir. “Etos” yunanca vərdiş
deməkdir. Qədim yunanlar haqlı olaraq hesab edirdilər ki, yaxşılıq vərdişə çevriləndə əxlaq (etika) olur. Ona görə də tərbiyyənin əsas məqsədini yaxşı vərdişlərin öyrədilməsində görürdülər. Sadəcə olaraq onlar pisliklərin vərdişə çevrilməsini yanlış olaraq insanların sosial mənşəyində görürdülər, bu isə başqa mövzudur. Bir tək onu deyim ki, yunanlar romalılardan fərqli olaraq, pislikləri əxlaqa aid etmirdilər.
Latın dilində “mores” vərdiş deməkdir. Sonradan bu söz (təməl mənasi ilə birlikdə) bir çox digər dillərə keçmişdir. Məsələn, “morals” (ingiliscə), “moral” (rusca) və s. Romalılar əxlaqı yaxşılıqla birbaşa əlaqələndirmirdilər . “Əxlaq” sözu “xulq”, “xalq”, “məxluq” kimi sözlərlə eyniköklüdür. Əxlaq toplumda davranış modellərinin cəminə deyilir ki, bunun da təməl mənası “etos” və “mores” sözləri ilə üst-üstə düşür. Tək adamın əxlaqı olmur, əxlaq ancaq başqalarıyla ünsiyyətdə mövcud olur. Əxlaq - davranış və düşüncə vərdişləridir. Vərdiş olduğu üçün də irsən keçmir, öyrədilir (tərbiyyə). Amma məhz elə vərdiş olduğu üçün də onun yaxşısı və pisi
olur.
Nəyə vərdiş ediriksə, o da olur bizim əxlaqımız. Məsələn, cəmiyyətimizdə rüşvət çox adi haldır, ictimai bir vərdişdir. Bu vərdişin içində bir nizam var. Odur ki, ruşvət cəmiyyətimizin əxlaqını təşkil edən ünsürlərdəndir. Əbes yerə rüşvətə “hörmət” demirlər ki. Rüşvət o dərəcədə güclü ictimai vərdişdir (əxlaq) ki, ona
bəraet qazandırmaq üçün əsaslandırmalar da var. Cəmiyyətimizin əxlaqında rüşvətdən başqa yaltaqlıq, satqınlıq, oğurluq və s. kimi davranış modelləri də var. Heç sanmayin ki, əxlaq mütləq yaxşıdır.
Əxlaq sadəcə, vərdiş məsələsidir. Təkrar edirəm, nəyə vərdiş ediriksə, o da olur bizim əxlaqımız.
Əxlaqdan fərqli olaraq, mənəviyyat ictimai deyil, fərdi kateqoriyadır.
Əxlaq əksəriyyətin vərdiş etdiyi davranışdırsa, mənəviyyat fərdi tənqidi düşüncə bacarığıdır. Əxlaqdan fərqli olaraq, mənəviyyat rahat bir şey deyil. Mənəviyyat bir çox hallarda əksəriyyətin düşüncə və
davranışına qarşı çıxmaq cəsarətini tələb edir. Əxlaqlı adam hamı (və ya əksəriyyət) kimi olan adamdır. Əksəriyyət rüşvət alırsa, rüşvət hörmət demək olur. Yalnız yüksək mənəviyyatı olan adam əksəriyyətin
rüşvət aldığı bir mühitdə özünü rüşvət almaqdan çəkindirə bilər. Pul hamıya lazımdı, xüsusilə pulu olmayanlara. Amma cəmiyyətimizdə nədənsə elə məhz pulu olmayanlar və ya pulu az olanlar arasında rüşvət
almayanlar olur. Nədəni də sonuncuların mənəviyyatındadır. Hamısının deyil, təbii ki. Bəzilərinin rüşvət almağa sadəcə imkanı yoxdur, çünki onlara heç rüşvət təklif edən də olmur. Amma rüşvət almaq imkanı olduğu halda bunu etməmək artıq mənəviyyat məsələsidir.
Yalan, yaltqaqlıq, oğurluq, qeybət və s. kimi davranış modelləri bu gün üstünlük təşkil edir. Bu cür davranan əksəriyyət xoşlarına gəlməyən, onlara mane olan adamları asanlıqla damğalayır, şərləyir. Şər atanlar, qeybət edənlər əksəriyyət təşkil etdiyindən şər damğalar ictimai rəydə tezliklə və geniş yayılır. Bu da cəmiyyətimizdəki əxlaqın tərkib hissəsidir. Rəhmətlik Baba Pünhan demişkən:

Kişi var ki, kişidir, amma kişiynən işi yox,
Kişi var, nakişidir, amma deyir ki, kişi yox.

Seçkilərin saxtalaşdırılmasına, hökümətin yalanlarına, polisin zorakılığına, küçələrin çirkabına, uşaqların həmin küçələrdə dilənməsinə, tarixi binaların sökülməsinə, yeni binaların çökməsinə, 15 iyun 1993-cu ildən əvvəl olanların əsasən pislənməsinə və ya unutdurulmasına, getdikcə artmaqda olan savadsızlığa və zövqsüzlüyə,
bir çox digər ictimai hal və hadisələrə dözməkdən ibarət olan əxlaqın, əlbəttə, əsas mövzusu qadınların geyimi və kimlə gəzdiyi (yatdığı) kimi məsələlər olasıdır.
Bakirəliyin əxlaqla nə aidiyyatı var, axı? İsa Peyğəmbər kimi adam fahişə Məryəmi qəbul edəndə, hamı ona lağ etdi. Doğrudan e, o boyda adlı-sanlı, nəsilli-nəcabətli, mallı-dövlətli, təlim-tərbiyyəli kişi və qadınların arasında birisi tapılmadı ki, İsa Peyğəmbərin ardınca getsin.
Fahişə Məryəm isə getdi. Allahın işinə və o işin hikmətinə baxın ki, İsa Peyğəmbərin ilk davamşısı fahişə oldu. “Bəs, əxlaq? Ayıb olsun İsaya!!! Gör, kimlə oturub-durur! ” Bu sözləri İsa Peyğəmbər öz ünvanına çox eşitmişdi. Ay-hay, çətin hansısa əxlaq belə şeyi qəbul edə bilsin.
Bunu ancaq yüksək mənəviyyatla izah etmək olar.
Əxlaqın təyinati isə əksəriyyətin düşüncələrini və davranışlarını mühafizə etməkdir. Azərbaycanın indiki durumunda olan əxlaq pisliklərin vərdiş halını almasından başqa bir şey deyil. Kimi qane edirsə, əxlaqlı ola bilər. Şəxsən mən belə əxlaqı qəbul etmirəm!

Yazıya səs verin

• (7 səs, təxmini: 3.71 ilə 5)
  
   Loading ...