Azərbaycan kinematoqrafiyası uşaq filmlərinin sayı ilə fəxr edə bilməz

Aygün Aslanlı

Uşaqlar dünyanın sevinci, bizim gələcəyimizdirlər. Bu cümlələr XX əsrdə şüara çevrilib. 1 iyun Uşaqları Beynəlxalq Müdafiə Günüdür. İlin bir günü yığışıb kütləvi şəkildə uşaqları müdafiə etmək ideyası da XX əsrin kəşflərindəndir. Amma, məhz, XX əsr uşaqlara qarşı xüsusi qəddar olub. Uşaq əməyindən istifadə, uşaq fahişəliyi bu əsrdə daha geniş miqyas alıb. XX əsrdə Şimali Koreyada anadan xəstə doğulmuş uşaqları elə xəstəxanadaca qətlə yetirirlər – işıqlı və sağlam gələcək naminə… XX əsrdə bombalar uşaqların çox sevdiyi oyuncaqların, şirin konfetlərin içinə yerləşdirilir.XX əsrin incəsənəti də uşaqlara müdafiə yox, tədqiqat obyekti kimi baxır. Çünki Ziqmund Freyd, bir insanı həyatı boyu narahat edən, onun xoşbəxt və firavan həyat sürməsinə mane olan müxtəlif problemlərin əsasının uşaqlıqda, dahası, ana bətnində qoyulduğu iddiasında bulunmuşdu. Hətta bu ideyanın analizinə qalın-qalın kitablar həsr etmişdi. İncəsənət Freydin bu ideyasından xammal kimi hələ də yararlanır. Xüsusilə kinematoqrafiya… Klassik kinoda – Fellininin, Viskontinin, Eyzenşteynin filmlərində XX əsr uşaqlardan imtina edən aləm kimi göstərilir. Həmçinin uşaqlar da qəddar və böyüklərdən daha tənhadırlar.
Müasir kinoda uşaq filmlərində bəzi ümumi tendensiyalar nəzərə çarpır. Dünya kinosunda – Amerikada, Avropada mövzusundan asılı olmayaraq, bütün uşaq filmlərini birləşdirən ümumi cəhətlər var. Amerika filmlərinin süjet xətti, bir qayda olaraq, atalar və oğullar, valideyn-övlad münasibətləri, yaşlı nəsillə gənc nəsil arasındakı ziddiyyətlər üzərində qurulur. Zəif döyüş fimlərində, “boeviklər”də bu problem səthidir, süjeti əsas hadisələrə doğru inkişaf etdirmək xarakteri daşıyır. Bu halda dialoqlar da, problemi üzə çıxaran situasiya da üzdədir. Daha səviyyəli filmlərdə isə bir qədər dərin işlənmiş olur. Hətta komediyalarda belə böyüklər və kiçiklər arasındakı ziddiyyətlər nifrət həddinə qədər gərilir və dramatikləşdirilir («Evdə tək » trilogiyası», «Çətin uşaq», «Şahzadənin gündəliyindən», «Fakultet» və s).
Avropanın uşaq filmlərində də eyni problem var – övladlar daima valideynlərindən narazıdırlar. Lakin bu Hollivud filmlərindəki kimi faciə həddində deyil. Avropalı uşaqları sərbəstliklərinin məhdudluğu, valideyn sözünü dinləmək məcburiyyətində olmaları narahat edir. Onlar valideynin həyat təcrübəsindən yararlanmaq və ya dərs götürmək, onun dayandığı nöqdətən yola davam etmək deyil, öz təcrübələrini toplamaq, öz yollarını cızmaq istəyirlər. Və əgər Amerika filmləri «yolunu azmış oğulun ata evinə qayıtması», yaşlı nəsli qəbul etməsi ilə sonuclanırsa, Avropa filmlərində əks proses baş verir – yaşlılar gəncləri qəbul edirlər, onlarla uzlaşmağa çalışırlar. Uşaqların fikirləri ilə nə qədər razılaşmasalar da, onlardan öz köməklərini əsirgəmirlər («Billi Elliot», «Mən Sezaram», «Bum 1-2»).
Azərbaycan kinematoqrafiyası uşaq filmlərinin sayı ilə fəxr edə bilməz, çünki belə filmlər azlıqdadır – «Şir evdən getdi», «Asif, Vasif, Ağasif», «Mən mahnı qoşuram», «Bir qalanın sirri», «Sehirli xalat» və s. Lakin haqqında danışdığımız digər ölkələrin filmlərində olduğu kimi, onların arasında da ümumi tendensiya tapmaq çətindir.
Əgər uşaq filmlərini mövzuları baxımından kateqoriyalara bölsək, yuxarıda adlarını sadaladığım filmləri şərti şəkildə «əyləncəli filmlər»ə aid etmək olar. Uşaqlı böyüklü bütün tamaşaçılar onlara həmişə həvəslə baxırıq. Lakin bu filmləri eyni süjetlə, sadəcə qəhrəmanların adlarını dəyişməklə Ukraynada, Qazaxıstanda, bəlkə hətta Afrikada da çəkmək olardı və filmlər heç nə itirməzdi. Bu kateqoriyaya həm də macəra janrında çəkilmiş «Gəmi saatının sirri», «Skripkanın sərgüzəştləri» filmləri daxildir. Təsadüfi deyil ki, filmlərin əksəriyyəti birbaşa rus dilində çəkilib. (Düzdür, bəzi hallarda bunun konkret səbəbi var: film bilavasitə Moskvanın sifarişilə çəkilib). Amma rus dili tamaşaçını qıcıqlandırmır. Adətən olduğu kimi «niyə öz dilimizdə danışmırlar?» sualı yaranmır.
İkinci kateqoriyaya isə «Şərikli çörək», «Ağ atlı oğlan», «Pəncərə», «Arxada qalmış gələcək» fimləri aiddir. Bu filmlər daha ciddi mövzulardan bəhs edir. Onlara «uşaq filmi»ndən daha çox, «qəhrəmanları uşaqlar olan film» təyini uyğun gəlir. Adları çəkilən filmlərdə hadisələr, mühit uşaqların gözü ilə və onların timsalında təqdim olunur. Məsələn, «Şərikli çörək» filmini götürək: müəlliflər tamaşaçıya müharibə zamanı tez-tez istifadə olunan «arxa cəbhə» birləşməsinin əsl mənasını anlatmağa çalışır. Arxa cəbhə yalnız öndə döyüşənlərin, canlarını qurban verənlərin ümid yeri, dəstəyi deyil. Burda müharibə gedir və bu müharibə ön cəbhədəkindən daha dəhşətli və qəddardır. Çünki oradan fərqli olaraq buradakı düşmənlər gözə görünmür, onlara əllə toxunmaq, bir güllə ilə öldürmək mümkün deyil. Bütün bunları tamaşaçıya çatdırmaq, anlatmaq üçün uşaqlardan yaxşı vasitə ola bilməz. Milli kinomuzda sırf uşaqlara və onların problemlərinə həsr olunmuş bircə film var. Həsən və Ənvər Əbluc qardaşlarının İsi Məlikzadənin ssenarisi əsasında çəkdikləri «Pəncərə» sosial dramı. Bu film internat uşaqlarının həyatından, daha doğrusu, həyat uğrunda mübarizəsindən bəhs edir.
Son illərdə çəkilən yerli filmlərdə isə uşaqlar Qarabağ mövzusunun qəhrəmanlarına çevriliblər. «Ağ atlı oğlan», «Arxada qalmış gələcək» filmlərində onlar mübarizədən yorulmuş, unutmağa başlamış böyükləri rühlandırmağa çalışırlar. Bu filmlərdə uşaqlar həm də yaddaş simvolu kimi təqdim olunurlar. «Ağ atlı oğlan» filminin yeniyetmə qəhrəmanı tankını nağıllardakı qalibiyyət müjdəsi gətirən ağ ata bənzədir. Onun özü isə ağ atlı oğlandır. «Arxada qalmış gələcəy»in 13 yaşlı qəhrəmanı isə gələcəyə getmək üçün keçmişə qayıdır. Ancaq bu filmlərin müəllifləri bir şeyi unudurlar ki, uşaqlar gələcəyin rəmzidir, onların yaddaşı yoxdur. Uşaqlar hətta oyun oynayanda belə təbiidirlər. Onlar üçün reallıq və oyun arasındakı sərhəd mövcud deyil. Ona görə qeyri-səmimi, daxildən gəlməyən, böyüklərin dili ilə desək, konyuktur hisslər uşaqların ifasında o dəqiqə özünü büruzə verir.