Aygün Aslanlı, kinoşünas

Bakıda keçirilən ənənəvi Beynəlxalq “Şərq-Qərb” kinofestivalı analoji tədbirlərdən fərqlənir, festivallar festivalıdır. Yəni burda bir neçə festivalda müxtəlif mükafatlara layiq görülmüş filmlər nümayiş olunur. Festivalın prizləri də simvolik xarakterlidir - “bəşəriyyətə ən humanist göndəriş”, “əsl kişilik obrazı”, “əsl qadınlıq obrazı”, “dünya kinosuna xidmətlərinə görə” və s. Mükafatlar MDB və Baltikyanı ölkələrin Kinematoqrafçılar İttifaqları Konfederasiyasının sədri, “Şərq-Qərb” festivalının prezidenti, kinodramaturq Rüstəm İbrahimbəyovun bu il növbəti dəfə sədr seçildiyi Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının katibliyinin qərarına əsasən təqdim edilir.
Bu ilki festivalın proqramında simvolik olmayan yeni bir şey vardı - MDB və Baltikyanı ölkələrin gənc kinotənqidçilərindən ibarət münsiflər heyəti.Anton Sidorenko (Belorusiya), Aliya Moldaliyeva (Qırğızıstan) və bəndəniz Aygün Aslanlının (Azərbaycan) daxil olduğu bu heyət öz favoritini seçməli idi.
Gənc kinotənqidçilərdən ibarət beynəlxalq münsiflər heyəti keçən ilin noyabrında Moskvada - Rusiyanın Dövlət Film Fondunun “Belıye stolbı” adlı kompleksində Milli Kinematoqrafiyaların XI forumunda yaradılıb. Tərkibi hər dəfə dəyişən heyət MDB və Baltikyanı ölkələrdə keçirilən film festivallarında iştirak edəcək.
Beləliklə, X “Şərq-Qərb” başladı. Hələ ki öz filmləri “A” kateqoriyalı festivallara, kinoforumlara düşə bilməyən Azərbaycan növbəti 2007-2008-ci illərdə istehsal olunmuş və artıq bir neçə beynəlxalq festivalda müxtəlif mükafatlara layiq görülmüş filmləri və onların yaradıcılarını qəbul etdi (Proqramda festival debütünü edən yeganə film “Hökmdarın taleyi” (Azərbaycan) idi). Tamaşaçılar, müasir kino həvəskarları bir həftə ərzində Rusiya, Qırğızıstan, Latviya, Estoniya, Litva, Polşa, İran, Fransa istehsalı olan 16 filmə baxdılar. Tofiq Şahverdiyev, Ernest Abdıjaparov, kinodramaturq Pavel Finnin, dünya şöhrətli polyak rejissoru Kşiştof Zanussinin master-klasslarına qulaq asdılar, Zanussinin filmlərindən ibarət retrospektivi izlədilər.
Qonaqlar üçün isə xüsusi proqram hazırlanmışdı. Yeri gəlmişkən….

Qonaqlar…

Festival boyu onlardan ikisi - Anton Sidorenko və Aliyə Moldaliyeva ilə sıx ünsiyyətdə oldum. Anton Sidorenko Belorus Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib. Hazırda elə həmin fakültədə KİV- də ədəbiyyatın təbliği və tənqidi fənnindən dərs deyir. Minskdə nəşr olunan “Jurnal na ekranax” kinojurnalının köşə yazarıdı. Paytaxt kinoteatrlarının birində klubu var, klassik filmlər nümayiş etdirir.
Aliyə Moldaliyeva isə ali təhsilini musiqiçi kimi alıb. Amma sonradan jurnalistika ilə məşğul olmağa başlayıb. Hazırda sərbəst jurnalistdi. Bişkekdə bir neçə qəzetlə əməkdaşlıq edir, “ferghana.ru” internet saytına məqalələr ¼azır. Son vaxtlar qırğız kinosu ilə yaxından maraqlanmağa başlayıb. Özünü kinotənqidçi kimi yetişdirir.
Anton rus cizgi və uşaq filmlərindəki çoxbilmiş, eynəkli, hazırcavab personajlara bənzəyir. Bütün sahələrdən xəbəri var. Bakı, Azərbaycan barədə də yetərincə çox şey bilir. Festivalın son günü verilən banketdə estoniyalı qonaqlar Antondan Azərbaycanın gəzməli, görməli yerləri, tarixi abidələri barədə soruşdular (onlar hələ bir neçə gün Bakıda qalacaqdılar. Və gəzmək istəyirdilər). Anton başladı Qobustanın vəsfinə - “İlk insan məskəni… qayaüstü rəsmlər… Orda hətta guya qədim Roma legionuna məxsus yazılar var”. Bu yerdə dözməyib, söhbətə qarışdım: “Guya niyə? Pompey öz əllərilə yazıb o yazını. Bəyəm oxumadın?” Anton da “Yox. Mən orda olmamışam” cavabını verdi.
Aliyə isə elə bizə oxşayır. İçki içmir, siqaret çəkmir. Axşamlar tez yatır. Bağlanış günü verilən ziyafətdə qarnını doyuran kimi otelə qayıtdı. Elə Moskvada da şam yeməyindən sonra onu görmək mümkün deyildi. Forumun axırına yaxın uşaqlar onu otağından zorla çıxardılar. Amma sonra özü bizə qoşuldu. Kinonu çox yaxşı bilir.

Festivalın ilk günü

Kşiştof Zanussinin master-klassından və “Persona non qrata” filminə baxandan sonra “Abşeron” otelində gedib Aliyəgillə görüşdüm. Bir azdan bizimlə birlikdə Moskvadakı forumda iştirak etmiş gənc rejissor Mikayıl Mikayılov da sıralarımıza qoşuldu. Bir yerdə şəhəri gəzməyə çıxdıq. Milli Parkla gəzə-gəzə Fəvvarələr meydanına endik. Qonaqlarımız şəhərə heyran olmuşdular. Anton ciddi-cəhdlə gecə qaranlığında rəngdən-rəngə boyanan teleqüllənin şəklini çəkmək istəyirdi. Söhbət zamanı tez-tez “sizin neftiniz var” deyirdi, səsində bir paxıllıq duyulurdu (belə yerdə deyirlər ki, içimiz özümüzü yandırır, çölümüz özgəni…).
Amma Aliyə də, Anton da ən çox bazarla maraqlanırdılar. Elə hey soruşurdular ki, bazara nə vaxt gedəcəyik. Anton dedi ki, insanları tanımaq üçün bazardan yaxşı yer yoxdu. Arzularına çatdılar. Festivalın son günü təşkilatçılar qonaqları dəmiryolu vağzalının yaxınlığındakı bazara apardı. Aliyə bazarı çox az gəzdi. “Burdakı hər şeydən bizdə də var” deyib, milli şirniyyatların satıldığı bir yerə getmək istədiyini bildirdi. Onu “Çudo peçka”ya apardım. Evlərinə aparmaq üçün Şəki halvası və şəkərbura aldıq. Anton isə əməlli-başlı bazarlıq eləmişdi. Ərik, ağ, qırmızı gilas mürəbbələri, bir xeyli zəfəran… Amma “gözü doymamışdı”… Bazarda narşərab tapmamışdı. Odur ki, mənim “Hökmdarın taleyi” filmini artıq bir dəfə gördüyümü biləndə çox sevindi. “Belə filmlərdən bizdə də var. Təxminən bilirəm, necə olacaq” deyib narşərab axtarışına çıxmağı xahiş elədi. Axtardığımızı çox tez tapdıq. Ancaq sonra məlum oldu ki, Anton indi də ümumilli liderimizin əksi olan nişanlardan istəyir: “Bu bizim üçün əsl ekzotikadı. Bizim də prezidentimiz var. Amma onun barəsində romanlar yazmırıq, heykəllər qoymuruq”. Günel Mövludun yaxasında Çe Gevaranın nişanı da onu fikrindən döndərmədi: “Əlində silah meşədə partizanlıq eləməyə nə var ki.. Əsl hünər uzun illər bir dövlətə başçılıq etməkdi” deyib, Heydər Əliyevin bir neçə nişanını aldı.

Belorus və qırğız kinosu

Təbii ki, bütün söhbətlərin əsasında kino dayanırdı. Nədən danışsaq, hara çevirsək, yenə kinonun üzərinə gəlirdik. Əslində bütün postsovet məkanında milli kinematoqraflar təxminən eyni vəziyyətdədi. 90-cı illərin böhranından sonra indi-indi özünə gəlməyə başlayır. Amma müəyyən fərqlər də var… Antonun dediyinə görə, Azərbaycandan fərqli olaraq, Belorusda kinoprokat yetərincə inkişaf edib. İki milyona yaxın əhalisi olan Minskdə müasir avadanlıqla təchiz edilmiş yeddi kinoteatr fəaliyyət göstərir. Hər il prokata üç yüz minə qədər yeni əcnəbi film çıxır. Belorusun özündə isə kino istehsalı Azərbaycandakı kimi məhdud çərçivədədi. İldə iki-üç film istehsal edilir. Keçən il isə bu rəqəm dördə çatıb. Beş-altı il əvvələ kimi cəmi bir, maksimum iki film çəkilirdi. Yerli filmlərin keyfiyyət əmsalı isə elə bizimki kimidi. Çəkilən filmlər ölkə sərhədlərindən kənara çıxmır, özünü ödəmir, prokatı da məhduddur. Belorus kinostudiyası müstəqil studiyalara, prodüsser mərkəzlərinə təklif etdiyi xidmətlərin hesabına yaşayır.
Belorus ilə müqayisədə qırğız kinosu daha yaxşı vəziyyətdədi. Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra mərkəzdən gələn maliyyə kəsiləndə rejissorlar filmlərini çəkmək üçün özləri müstəqil vəsait axtarışına çıxıb. Dövlət bir neçə il əvvəl filmlərin istehsalına pul ayırmağa başlayıb. Hazırda Qırğızıstanda tamamilə dövlət hesabına üç tammetrajlı bədii film çəkilib. Bunlar Erkan Salıyevin “Bulud”, Nurlan Abdıkadırovun “Petrarkanın qiraəti” (Rasim Ocaqovun “İstintaq” filminin yeni variasiyası) və mayın 31-də premyerası baş tutan Temir Beknazaravoun “Naməlum marşrut” filmləridi.
İndi Qırğızıstanda dövlət hesabına və müstəqil olmaqla ildə beş-altı tammetrajlı bədii film çəkilir. Qısametrajlı filmlər isə o qədər çoxdur ki, saymaq mümkün deyil.
Aliyə deyir ki, qərbli prodüsserlər qırğız kinosuna çox maraq göstərir, vəsait ayırır. Rejissor Aftan Abdukalıkovun (Aktan Arın Kubat) bütün filmləri Qərb maliyyəsi hesabına çəkilib. Qırğız kinosuna investisiya qoymaq istəyən qərbliləri rejissorlar özləri tapırlar. Bu məqsədlə Bişkekdə “OyArt” adlı şirkət yaradılıb. Rejissorlar öz layihələrini “OyArt”a, o da öz növbəsində müxtəlif Qərb fondlarına göndərir. Maraqlı layihələr qərblilərin diqqətindən kənarda qalmır.
Əksər kinematoqrafçılar kiçik büdcəli tammetrajlı filmlər çəkirlər. Onları kinoteatrlarda göstərirlər. Əldə olunmuş vəsaiti ikinci eynitipli filmə qoyurlar. Sonra üçüncüyə, dördüncüyə. Bu yolla özlərinə avadanlıq alırlar, öz studiyalarını yaradırlar. Tədricən istehsalata buraxılan filmlərin büdcəsi artır.
Bişkekdə müasir standartlara cavab verən Sinematika şəbəkəsinə məxsus üç kinoteatr fəaliyyət göstərir. Yerdə qalan kinoteatrlar bir az köhnə olsa da, hamısı işləyir. Sinematika şəbəkəsinin kinoteatrlarında əsasən “300 spartralı”, “Dəmir adam” kimi əcnəbi kommersiya filmləri nümayiş olunur.
Qırğız tamaşaçısı öz kinosuna çox sadiqdi. Məhz yerli filmlər ən çox tamaşaçı toplayır. Zallar həmişə dolu olur. Bir film hərəsi iyirmi gün olmaqla, üç mərhələdə nümayiş oluna bilir. Həm texniki, həm sənət baxımından keyfiyyətin aşağı olmasına baxmayaraq tamaşaçılar hesab eləyirlər ki, yerli filmlər çox həyatidir, qırğızlar haqqındadı.

Son gün…

Festivalın axırıncı günü gəldi. İndi biz öz missiyamızı doğrultmalı, artıq bir çox festivallarda qiymətini almış filmlərin arasında birinə üstünlük verməli idi. Bütün fimləri bir anın içində çıxdaş elədik, ikisindən başqa… Ernest Abdıjaparvoun “İşıqlı sərinlik” və polşalı rejissor Ancey Yakimovskinin “Tryuk” filmləri…
“İşıqlı sərinliy”in əsasında qırğız kəndlərində çox geniş yayılmış (Azərbaycanın kəndində də var, şəhərində də) qız qaçırmaq əhvalatı dayanır. Necə deyərlər, rüsvayçı hadisələrə romantik, optimist baxış… Çoban Saqın səhvən şəhərdən gəlmiş qızı qaçırır (əslində namizəd başqası idi)… Qız da bir-iki saat arvadlarla vuruşandan sonra qismətinə təslim olur. Finalda isə rejissor onun hətta xoşbəxt ola biləcəyi ehtimalına da işarə vurur. Başdan-ayağa ekzotika… Antonun namizədi “İşıqlı sərinlik” idi. Aliyə ilə mən qəti şəkildə etirazımızı bildirdik. Anton əvvəlcə bizi politkorrektdə ittiham etdi, sonra da “elimizin bu gözəl adətini” bəyənməməyimizin səbəbini anlamadığını dedi. Uzun nitqinin mənası belə çıxdı: “Bir-iki ildən sonra özünüz yalvaracaqsız ki, sizi oğurlasınlar”…
Aliyənin də, mənim də namizədim polyak filmi “Tryuk” idi.
Ştefek adlı balaca oğlan başqa qadına görə onları tərk eləmiş atasını evə qaytarmaq üçün taleyə rüşvət verir… Sevimli, romantik və sadə…
Bir neçə saatlıq müzakirədən sonra “Tryuk”u seçdik. Bağlanışda məlum oldu ki, AKİ bu film üçün artıq mükafat təyin eləyib. Baş rolun ifaçısı Asem Toktobekova “ən yaxşı qadın obrazı” mükafatına layiq görüldü.

ADMİU-nun rektoruna müraciət…

X “Şərq-Qərb” Bakı Beynəlxalq Kinofestivalının bağlanışı münasibətilə verilən ziyafətdə Əmir Kusturitsanın personajlarına oxşayan Andrey Götzi adlı bir almanla tanış oldum. Alman Akademik Mübadilə Xidmətində (DAAD) işləyən Andrey hansı universiteti bitirdiyimi soruşdu. ADMİU-nun (Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) adını eşidəndə ilk reaksiyası “o veb-saytı olmayan universitet?” oldu. Sonra da əlavə etdi ki, “bir həftədi oranın rektorunun adını öyrənməyə çalışıram. İnterneti ələk-vələk elədim, heç nə alınmadı. Universitetin özünə zəng elədim. Dedilər ki, məlumat verə bilmərik”…

Yazıya səs verin

• (Hələ səs verilməyib)
  
   Loading ...