Biri çevirini ruscadan, digəri də orjinaldan edirsə, burada hansına üstünlük verilməsi oxucu ixtiyarındadır

Cəlil Cavanşir Yurdsevən

Mümkün qədər bu günki ədəbi qalmaqallardan uzaq olmağa çalışsam da, alınmır. Hansı mətbu orqanda bir ədəbi yazım yayımlanırsa, qərəzli tənqidlərin və qərəzli münasibətin şahidi oluram. Bu yazını yazmaqda məqsədim şikayətlənmək deyil. Sadəcə və sadəcə Azad Yaşar adlı qələmdaşıma cavab vermək istəyirəm. Bu qoca yazarlar həmişə belə cığal olaraq qalacaqlar. 60-cı illərin qocaları ilə bunların fərqi çox azdır. Azad Yaşar qoca olmasa da gənc də sayıla bilməz. Zənnimcə AYB-ni qamarlayan qocalarla Rasim Qaracanın ətrafında toplanan Azad Yaşar kimi qocaların fərqi çox azdır. Azad Yaşarın qiyas etdiyi orjinal tapıntı məsəli özünə qətiyyən aid deyil. Olsa, olsa, orjinallıq onun ruscadan etdiyi tərcümələrdədir. Dəvə məsəli də onun özünə və ətrafına aiddir.
“Proloq ” qəzetinin 05.07.2008 tarixli 16-cı sayında “Plagiat baş alıb hayana gedir?” adlı yazıya münasibətimi bildirməyim məncə yerinə düşər. Azad Yaşarın bu yazısının başdan ayağa cəfəngiyyat olduğunu bir cümləylə bildirib keçirəm arqumentlərimə. Azad Yaşar yaradıcılığına uyğulanan plagiat hadisələrindən danışmaq əvəzinə, çaşıb yazısını təkcə mənə həsr edib.
Öncə onu deyim ki, qəzetin xırda bir texniki səhvinin “başna ip salmaq” savadsızlıqdır. Mən əminəm ki, Azad Yaşar mənim ədəbi imzamın Yurdsevər yox Yurdsevən olduğunu çox gözəl bilir. İlk dəfə “Ədalət” qəzetinin “Nar” əlavəsində Rasim Qaraca mənim imzamı Yurdsevər olaraq yazmışdı və bunun texniki səhv olduğunu düşünmüşdüm. Sonradan dəyərli Rasim qardaşım təkrarən bu texniki səhvə yol verərək baş redaktorluğunu yaptığı “Alatoran” dərgisinin 10-cu məhşur sayında imzamı təhrif etmişdi. Bu tip xırda məsələləri mübahisə obyekti eləmək və şişirtmək fikrindən uzaq olduğum üçün məsələni qapatmışdım. Ancaq Azad Yaşarın bu yazısından sonra mənə elə gəlir ki, bu təhriflər də qərəzlidir. Nə isə, bu başqa yazının mövzusu olduğu üçün keçirəm Azad Yaşarın cəfəngiyyatla dolu yazısına. Mənim imzamın “patriot” anlamına gəldiyini yazan Azad qardaşıma demək istəyirəm ki, mənim imzam elə “yurdunu sevən insan” anlamına gəlir.
Azad Yaşar iddia edir ki, Erix Friddən etdiyim tərcümələrin altısı ona məxsusdur və bu tərcümələri 1995-ci ildə Rusiyada yaşayarkən tərcümə edib. Bunun mümkünlüyünə mənim qətiyyən şübhəm yoxdur. Əgər elədirsə, onda nə üçün Rasim Qaraca həmin şeirləri “Alatoran” jurnalında, “Jurnal içində jurnal” layihəsi adı altında, Almaniyanın “Literaturen” jurnalının bədii materealı kimi çap edib? Axı “Literaturen” jurnalının 3 mart 2007-ci il nömrəsində Erix Fridin heç bir şeiri yoxdur. Onda Azadın məntiqincə mən plagiatçıyamsa, Rasim Qaraca və Azad Yaşarın da redaksiya heyətində təmsil olunduğu jurnal yalançıdır. Yəni 1995-ci ildə tərcümə olunmuş şeirləri 2007-ci ilin materealı kimi çap elətdirərək oxucuya ucuz yalan sırıyırlar. Hələ onu demirəm ki, adıçəkilən jurnalda müəllifi Günter Grass olan “Annabel Lee” adlı şeir də “Literaturen” jurnalında yoxdur və həmin şeir Nuridə Atəşinin “Orjinaldan tərcümələr” kitabındakı eyniadlı tərcümədir. Deyə bilərsiniz ki, burda qeyri-adi heç nə yoxdur. Mən isə iddia edirəm ki, var. Əgər tərcümə verilirsə, onun müəllifi də verilməlidir. Bəlkə bu şeiri də Azad çevirib?
Mənim ağlıma gələn başqa bir fikiri də Azadla bölüşmək istəyirəm. Deyirəm bəlkə bu materealllar heç “Literaturen” jurnalının deyil? Azad bu yazıları hansısa rus jurnalından götürüb?! Azad Yaşarın istinad etdiyi həmin mətbu orqan isə ən tezi 1988-ci ildə çap olunub, çünki Erix Frid 1988-ci ildə Almaniyaya etdiyi səfərlərin birində vəfat edib və Londonda dəfn olunub. Azad isə tərcüməsinə yazdığı ön sözdə Erix Fridin Londonda yaşadığını yazır. Ön sözdəki digər yanlışlıq isə Erix Fridin ilk kitabının çapıyla bağlıdır. Yenə ön sözdə Azad yazır ki (tərcümə edir ki?), Erix Fridin ilk kitabı İngiltərədə nəşr olunub, ancaq Erix Fridin ilk kitabı 1944-cü ildə gizli şəkildə Avstryada “PEN” nəşriyatında “Almaniya (Deutschland)” adı ilə çap olunub. Digər səhv isə lap biabırçıdır. Azad ön sözdə yazır ki, E.Fridi Şekspirdən etdiyi tərcümələr məhşurlaşdırıb. E.Fridin tənqidçiləri isə bu tərcümələrin zəif olduğunu, E. Fridin ən uğurlu tərcümələrinin isə Dilan Tomasdan olduğunu yazırlar. Məhz E.Fridi də Dilan Tomasdan etdiyi tərcümələr məhşurlaşdırıb. Bütün bunlar azmış kimi Azad E. Fridin bir kitabının adını da səhv tərcümə (?) edib. Məlumat üçün onu deyim ki “100 Gedichte ohne Vaterland” kitabının adı almancadan tərcümədə “Vətənsiz 100 şeir” anlamına gəlir. Əgər kitabın adı “100 gedichte” olsaydı, bunu “100 şeir” kimi tərcümə etmək olardı.
Təbii ki, Azad Yaşar alman dilini bilirsə, bu tərcümələri edə bilər. Ancaq deyəsən Azad almanca… Onun “Alatoran” dərgisində çap etdirdiyi tərcümələrlə tanışam, çünki tərcümələr çap olunan sayda mənim də bir şeirim çap olunmuşdu. Azadın bu tərcümələri ilə tanış olmamışdan qabaq mənim Erix Friddən etdiyim tərcümələr artıq “Mərkəz” qəzetinin 8 may 2007-ci il tarixli sayında “Çölçülər Ədəbiyyat Mərkəzi”nin ədəbi əlavəsində yayımlanmışdı. Azadın tərcüməsini öz tərcüməmlə tutuşdurmasam da Erix Frid haqqında yazdığı ön sözün yanlışlıqlarla dolu olduğunu görmüşdüm. Bu yazını yazmamışdan öncə isə tərcümələri tutuşdurdum və yaxınlığın az olduğunun şahidi oldum. Mən bu tərcümələri yenilik kimi öz adıma çıxmıram və Azadın da zəhmətinə sayğıyla yanaşıram. Etiraf edirəm ki, hansı dildən tərcümə olduğunu bilməsəm də Azad bu tərcümələri məndən qabaq edib. Mənim Erix Fridə ilk müraciətim 2005-ci ildə olub. Ali məktəbin 2-ci kursunun yay semestrində “Erix Fridin şeirlərində müharibə mövzusu” adlı kurs işi yazmışam. Erix Fridin “Dinlə İsrail”, “Uşaqlar üçün bomba” şeirlərini məhz o vaxt tərcümə etmişəm. Bundan sonra Erix Fridin şeirlərinə olan marağım üzündən müəllifin təxminən bir kitablıq şeirlərini tərcümə etmişəm. Tərtib etdiyim kitaba isə “Dinlə İsrail” adını vermişəm. Maddi səbəblərdən bu kitabın çapı ləngiyir. Onu da diqqətinizə çatdırım ki, mənim öz blogumda Erix Fridin 38 şeiri yayımlanıb. Buyurub baxa bilərsiniz: http://www.celilyurdseven.tk
Bunun məsələyə dəxli olmasa da bildirməyi özümə borc bilirəm ki, Erix Fridin əsərlərinin tərcüməsinin Azərbaycanda iki fərqli yazar tərəfindən edilməsi mümkündür. Biri çevirini ruscadan, digəri də orjinaldan edirsə, burada hansına üstünlük verilməsi oxucu ixtiyarındadır.
Azad yazır ki, Azərbaycan xəritədə rəqəmlə göstərilir. Mən bu fikirlə razıyam. Əgər sizin kimi yazarlar olmasaydı, bu gün Azərbaycanın Güneyi ilə Quzeyi birlikdə idi. Bu gün Azərbaycanın xəritədə rəqəmlə göstərilməsindən utanmayan sizin kimilər ancaq ambisiya xətrinə ədəbiyyatla məşuğul olurlar. Ancaq mən əminəm ki, Bütöv Azərbaycan xəritədə rəqəmlə göstərilməyəcək. O zaman sizin kimilərin də deməyə sözü olmayacaq.
Azadın plagiat iddiası əsasız olduğu qədər də gülməlidir. Necə olur ki, mən oxumadığım bir yazını plagiat edim. Azad özü də bilir ki, bizim tərcümələrimizdə eyni sözlər və sintaksislər azdır və tərcümələr fərqlənir. Azad iddia edir ki, eyni sözlərlə və sintaksislərlə tərcümə mümkün deyil, halbuki buna aid yüzlərlə nümunələr var və məni ən çox təəccübləndirən də budur ki, bizim dilimiz nə qədər zəngin olsa da bəzi alman sözlərinin türkcəmizdə ekvivalenti bir dənədir. Əgər Azad alman dilini bilirsə, bunu bilməmiş deyil.
Sizcə “plagiat tərcümə” adlandırdığınız aşağıdakı şeiri necə çevirməliyəm ki, sizin tərcüməyə bənzərliyi az olsun:

1.Antwort (Almanca orjinalı)

Zu den Steinen
hat einer gesagt:
seid menschlich
Die Steine haben gesagt:
Wir sind noch nicht
hart genug

2.Cavab (C.C.Yurdsevənin tərcüməsi)

kim isə daşlara
“insan kimi olun!”-
dedi.
daşlar belə cavab verdi.
“buna nail olmaq üçün biz
bir az da bərkiməliyik.”

3.Cavab(Azad Yaşarın tərcüməsi)

kim isə daşlara
“insan kimi olun!”-
dedi.
daşlar belə cavab verdi.
“buna nail olmaq üçün biz
bir az da daşlaşmalıyıq.”

Azad qardaşım səncə “Den Steinen-daşlar” sözü başqa necə tərcümə olunur? Və yaxud “seid menschlich- insan kimi” söz birləşməsi daha necə tərcümə olunur? Digər bir məsələ hansı dildən tərcümə etdiyini bilmirəm, ancaq alman dilində aşağıdakı sintaksis sənin tərcümə etdiyin şəkildə tərcümə olunmur. “Wir sind noch nicht hart genug” sintaksisinin türkcəmizdə qarşılığı “… biz bir az da bərkiməliyik” kimi tərcümə olunur. Bu ifadə bədii cəhətdən qüsursuz sayıla bilrər və heç bir “azadvari” düzəlişə ehtiyac duyulmur. Əgər sənin “özünəməxsus sintaksis” dediyin budursa, şəxsən mən bir ədəbiyyat fanatı və alman dili mütəxəsisi kimi bunu qəbul etmirəm. Misalları hər altı şeirlə izah edə bilərəm, ancaq uzunçuluğa ehtiyac görmürəm. Əgər bu mövzunu uzatmaq fikrin olarsa mütəxəsislərin iştirakı ilə istənilən debata hazır olduğumu bilmiş ol. Bütün bu məqamlara diqqət etməyini rica edirəm Azad qardaş!
Mən onu da bildiməyi özümə borc bilirəm ki, mənim heç bir plagita ehtiyacım yoxdur. Əgər belə şeyə ehtiyac duyan birisi sənə lazımdırsa, onu öz sıralarınızda axtar. Çünki mən nəyi necə etdiyimi anlayan birisiyəm.

Qaldı ki, üslub məsələsinə, Azadın üslubu o qədər də fərqli deyil. “Alatoran” dərgisi ətrafında toplanan yüzlərlə yazardan Azadın fərqli heç nəyi yoxdur. Əgər Azad hesab edirsə ki, o fərqli üslub sahibidir, onda bilsin ki, üslubun tərcüməyə dəxli çox azdır. Tərcümə ədəbiyyatı mənim nəzərimdə dəqiq elmlərə yaxın bir ədəbiyyatdır və tərcümənin dəqiq və dürüst, orjinala yaxın olması vacibdir.
Təbii ki, oxunaqlı və anlaşıqlı olması da vacib şərtdir. Deməli burda söhbət Erix Fridin üslubundan gedir və bu üslub hər iki tərcümədə eyni ola bilər. Sizin tərcümələrinizin əksəriyyəti ilə tanış olduğum üçün uğurlu tərcüməçi olmağınız barədə dediklərinizlə qismən razıyam. Ancaq uğurlu tərcüməçi olmaq o demək deyil ki, siz istədiyiniz tərcüməçini plagiatda suçlayasınız.

Əziz oxucular, mühakimə yürütməyi sizin ixtiyarınıza buraxıram. “Proloq” qəzetinə də uğurlar arzulayıram və bildirmək istəyirəm ki, mənim bizimki.org saytında yayımılanan tərcümələrimə qarşı Azad Yaşarın iddiaları əsassızdır. Ədəbi imzamı təhrif etməyinizi isə texniki qüsur kimi qəbul edirəm. Diqqətlə baxsanız görərsiniz ki, mənim imzam sizin yazdığınız kimi deyil.