Eldəniz Sadıxlı (Qamçı). TƏNQİDİN TƏNQİDİ
Yazar: Admin | Bölmə: Ədəbi tənqid | Tarix: 24 Eylül, 2008
qamchi@yahoo.com
Özüm də fərqinə varmadan Azərbaycanda ədəbi proseslerə qoşuldum. İlin-günün bu vaxtında Elnur Astanbəylidən təşəkkür almaq, deyilənə görə, hər oğulun işi deyil Azərbaycanda, əgər o, öz guşəsində mənə yağlı beş veribsə, deməli, virtual aləmdəki nikim –QAMCHİ Yazıçılar Birliyinin sədri Anar müəllimdən tutmuş, Azad Yazarlar Ocağının başqanı Rasim Qaracanın qulağınacan çatıb. Əgər tənqidçi kimi bir zaman məşhurlaşsam, lap elə dünyanın ən məşhur ədəbiyyat kritiki, ABŞ-ın Yale və Nyu-York Universitetlərinin professoru Harold Blumun “cörəyini əlindən alsam”, göydən daş yağmasa və mən də Bakı Slavyan Universitetinin tələbələrinə Ustad Dərsi keçsəm, onlar mənə neçə gündür eşitmək üçün sinov getdiyim “bir daha həyata gəlsəydiniz, türkün sözü, ədəbiyyat əlləşdirən olardınızmı” sualını versələr, cavabım budur: “istəmirəm, heç vaxt istəmərəm…”. Azərbaycanda ədəbi prosesləri necə barmaqlamağa başladığımı anladaram tələbələrə. Deyərəm ki, bax elə bu Bakı Slavyan Universitetində bir vaxtlar Yaradıcılıq Fakültəsi açmışdılar. Dünyanın heç bir universitetində analoqu olmayan fakültənin Rüstəm Kamal namında dekanı vardı, onun xəbər kimi xəbər, elan kimi elan, məqalə kimi məqalə olmayan, niki-nikdən utandıran yazısına sərgilədiyim vətəndaş və oxucu mövqeyi saldı məni dilə-dişə. Mübahisələr dərinləşdikcə və genişləndikcə gördüm ki, yox, məsələnin dərin qatlarında sadəcə hansısa dekanın yazısı, fakültənin açılması, hətta fərdlərin tənqid, əks-tənqid və tənqidə dözüm mədəniyyəti dayanmır; Azərbaycanda qərb və şərq təfəkkürü arasındakı konflikt latent müstəvidən çıxmağa bəhanə arayır, “ümumi fikir”lə “şəxsi həqiqətlər” bir-birini inkar edir; nihilizmə yuvarlanmış adamlar özlərini toxunulmaz, tənqidolumaz zənn edir. Hiddətli reaksiyaları və əks-dəlilləri oxuduqca düşünürdüm: Harold Blum Azərbaycanda doğulsaydı, işsiz-gücsüz qalmışdı, acından ölmüşdü, ya da Hüseynbala Mirələmovu tərifləyirdi. Söhbət o tənqidçidən gedir ki, iki məşhur elm ocağında dərs dediyi halda, filoloji çapda universitetləri, akademizmi, Nobel mükafatının münsiflərini, onlarla ödülçüsünü tənqid edir, pyes yazaraq Corc Buşu ələ salır. Harold Blumun ədəbiyyata münasibətini, münasibət tərzini bilən biri olaraq, mən Rüstəm Kamala əl çala, Yaradıcılıq Fakültəsini alqışlaya, “ədəbiyyata qayğı” kompleksinə tutula bilmərəm. Tənqidçilik edən heç bir insanın içində “bunu desəm, ədəbiyyata, kinoya, rəssamlığa zərbə vuraram” senzurası yoxdur. Çünki zərbəyə, basqıya davam gətirməyən nəsnə elə məhv olsa yaxşıdır. Malesəf, qərbin inkişafına təkan vermiş TƏNQİD mənim ana vətənimdə qorxulu və zərərli münasibət metodu sayılır. Burdan, Danimarkadan baxanda siyasi müstəvidə MÜXALİFLİK, sosial münasibətlər sistemində ALTERNATİVLİK, iqtisadi meydanda- bazarda RƏQABƏT, ədəbiyyatda və incəsənətdə TƏNQİD uğursuzluğa düçar edilmiş görsənir. Budur, Azərbaycanda seçim kampaniyası başlayıb, müxalifət kampaniyanı boykot edir, alternativlər sünidir, Azərbaycanda ərzaq mallarından tutmuş bilgiyə qədər dünyada rəqabətə davam gətirə biləcək heç bir məhsul istehsal olunmur. Bilgi istehsalı, kadr hazırlığı ilə məşğul olmalı olan bir universitetin dekanı dünyada anoloqu olmayan fakültənin açılmasına belə haqq qazandırır: “məqsədimiz bədii zövqü formalaşdırmaqdır”. Mən gələcək yazılarımda bədii zövq və onun formalaşması probleminə toxunacam, hələlik onu demək istəyirəm ki, müasir dünyada bədii zövqün formalaşamasında ədəbiyyat tənqidçiləri ciddi rol oynayır, ədəbiyyat tənqidçiləri isə filologiya fakültəsi hazırlayır; bununla belə, alternativ və fərdi təhsil imkanlarının genişlənməsi tənqidçi olmağa iddia edən şəxsdən “filfak” diplomu tələb etməyə əl yeri qoymur.
Azərbaycanda tənqid həmişə süni olub. Dövlət sifarişi ilə çəkilmiş filmləri, dövlətin təbliğat maşınının bir vinti olan teatrı, ən azı Azərbaycan SSR-nin xalq deputatı “işləyən” bəstəkarları, gələk mətləbə, dövlətdən tam asılı olan yazıçı və şairlərin kitablarını tənqid etmək də elə sovet rejimin propoqandasına xidmət edib. Müstəqil Azərbaycanda əsl ədəbi tənqiddən danışmaq ona görə yersizdir ki, bizim ölkəmizdə ifadə azadlığı və sərbəst bazar yoxdur, yazıçı və şairlərin dövlətdən asılılığı davam edir. Örnək Qəşəm Nəcəfzadə. Prezident təqaüdü alır, Hüseynbala Mirələmovun yaradıclığı haqqında kitab yazaraq balalarını dolandırır, söz məhsulunu isə bazara çıxarda, sata və qazanc əldə edə bilmir. Qərbdə tərsinədir. Prezident seçici, yazar oxucu bazarından asılıdır, o bazarda satılan və qiymətli olmaq üçün, kəsə desəm, marka olmaq lazım. Ədəbi tənqidçi mətnlərin keyfiyyət təftişçisidir, yazıçının yox, oxucunun yanındadır; istehlakçının hüquqlarının keşikçisidir, çünkü o da bazarda öz məhsulunu yaxşı qiymətə satmaq zorundadır. Oxucunu aldatmış kritikə kim etibar edər? Bu məqamda aydınlaşdırılası bir sual əmələ gəlir- “tənqid nədir, tənqidçi kimdir?”
Bilmirəm, Azərbaycan dilində işlənən “tənqid” sözünün ərəbcə “nəğd” kökündən gəldiyi sizi heç düşündürübmü? “Nəğd”- bir şey alanda dərhal ödədiyimiz paradır. Ədəbi tənqid ədəbi mətnləri qiymətləndirmək, dəyərləndirmək sənətidir, oxucunu nəyə pul verib-verməyəcəyi konusunda duyuq salmaqdır, amma “dəllallıq” deyil. Belə demək olarsa, bazarda oxucunu alıcıya yox, alıcını oxucuya çevirəndir tənqidçi. Bu məqaləmdə üç tənqidçinin– Cavanşir Yusiflinin, Qan Turalın və Anar Mahmudoğlunun rəylərinə toxunacam. Mən alıcıyam və həftəsonu oxumaq üçün mağazadan kitab almaq istəyirəm. Bu məqsədlə www.kultaz.com portalına daxil olaraq pulumu “məsləhətli bir şey”ə vermək üçün bilgi toplayıram.
Anar Mahmudoğlu “Bir parç pivə, iki zavod çörəyi” adlı məqaləsində Pərvizin intellektual oxucuya ünvanlanan bir cümləlik “HƏR SABAH YAŞAM” şeirlər toplusu haqqında yazır: “Pərviz poeziya deyil, proza adamıdır.” Bundan sonra o kitabın hər misrası qızıl da olsa, mən ona pul vermərəm. Məqsədi şeir oxumaq olan fərd niyə poeziya adamı olmayan müəllifin kitabına sərf etsin vaxtını? Harold Blumun ədəbi tənqidə gətirdiyi “təsirlənmək qorxusu” terminindən xəbərim olmasaydı, elə buradaca Pərvizin kitabını qatlayıb rəfə qoyardım. Amma qoymuram, bir anlığa istehlakçı bicliyi ilə tənqidçinin özünün yazdığı mətnə tənqidi yanaşmaq keçir könlümdən. Oxumağa davam edirəm: “Təkcə ona görə yox ki, onun reallığa assosiativ reaksiyası, dünyaduyumu «bir atımlıq poetik özünüifadə» ilə yekunlaşmır. Həm də ona görə ki, o, bir insan psixologiyasının bütün çalarlarını, rənglərini və rəngsizliyini bir əsərdə ifadə etmək üçün doğulub. Pərviz həyatın heç də əlvan, 7 rəngli olmadığını bilir, ancaq onun «ağ-qara» baxışları qarşılıqlı münasibətləri «ənliksiz-kirşansız» ifadə etmək üçün yalnız intim reallıqları yazan və psixoloji portretləri qeyri-ədəbi ifadədə axtaran yeni «ədəbi gənclikdən» kəskin surətdə fərqlənir. Onun ədəbi özünüifadələri həm də yaşadığımız tarixin ədəbi-psixoloji salnaməsidir ki, müasir yazarlarımızda da məhz bu çatmır”.
Bu hipotezadan sonra mən tənqidçinin Pərviz və ədəbi gənclik haqqında dediklərinin sübutu kimi iki sübutedici fakt oxumalıyam. O faktlardan biri Pərvizin sözügedən kitabından seçilməli, biri isə, məsələn, ədəbi gəncliyin nümayəndələrindən hansındansa iqtibas edilməlidir. Çünki bədii tənqidin ən ümumu özəlliklərindən biri budur ki, “əsərlə ilgili bütün yarğılar əsərdən alınmış örnəklərlə təsdiq edilməlidir.” Müəllif belə təsdiqedici faktlar ortaya qoymur, üstəlik, başqa bir estetikanı fakt göstərmədən, ümumi planda atəşə tutmaqla yadıma yenidən Harold Blumun söz etdiyi “təsirlənmək qorxusu”nu salır. Və mən bu tənqidçiyə artıq inanmamağa başlayıram, yaxşı bir kitab oxumaq həvəsiylə Aqil Abbasın “Dolu” romanına rəy yazan Qan Turala nəzər salıram.
Birinci abzasda müəllif yenicə çap olunmuş romana mətbu reaksiyaları ümumiləşdirir, hamısını birmənalı şəkildə “mədhiyyə” elan edir: “Roman haqqında xeyli məqalə dərc edilsə də, romanın polemika doğurduğunu söyləmək mümkün deyil. Çünki dövri mətbuatda dərc olunan məqalələr birmənalı şəkildə tərif və mədhiyyə xarakteri daşıyır”. Tural öz mətninin oxucusuna yarımçıq informasiya verir, demir ki: a) o mədhiyyəni yazanlar kimlərdir b) nəyə əsasən o materiallara “mədhiyə” yarlığı qoyur c) əsər haqqında söylənən hansı müsbət fikir onda narazılıq yaradıb?
“Savaş ədəbiyyatı, ədəbiyyatın savaşı” yarımbaşlığı altında Qan qardaşım Azərbaycanda müharibə ədəbiyyatı haqqında oxucunu bilgiləndirir və bununla Aqil Abbasın “Dolu”sununun rəfdəki kateqoriyasını müəyyən edir. Elə buradaca “oğrunun yadına daş salıb” deyir ki, mən eyni mövzuda Elçinin “Bayraqdar” povesitni, Anarın “Otel otağı” pöovestini də oxuya bilərəm, amma yaxşısı budur, onlara yaxın durmayım, oxuyuramsa, Aqil Abbasın əsərinə müraciət edim. Çünki, “Elçin Əfəndiyevin “Bayraqdar” povesti isə nəinki ciddi nəsr tələblərinə cavab vermir”, Anarın Qarabağ savaşının detallarına yer verdiyi “Otel otağında” povestində isə savaşdan çox, savaşdan qaçıb gizlənən “obıvatel”dən, deməli elə Anarın özündən söhbət gedir”; “Aqil Abbasın romanını maraqlı edən əsas cəhət onun real hadisələrin əsasında yazılmasıdır”. Bir qədər əvvəl isə müəllif yazmışdı: “Aqil Abbasın romanı bu mövzuda yazılan ciddi əsərlərin ilkincisi hesab oluna bilər”. Beləliklə, Tural oxucunu əsl labirintə salır. O birinci əsər hansıdır? Anarın əsəri deyil, çünki “Otel otağı” Qarabağ savaşının yalnız detallarına yer verilib. Elçin də deyil. Ona görə ki, Qan Turalın hökmüncə, “Bayraqdar” povesti CİDDİ nəsrin tələblərinə cavab vermir. Beləliklə, sırf Qarabağ müharibəsinə həsr olunmuş “ikinci roman” alternativsiz olaraq qarşımıza qoyulur.
Qan Tural oxucuya əsərin motivlərini anladərkən yazır: “Müəllif tez-tez sovet filmlərində almanları aciz, avara, zəif, qorxaq göstərilməsini tənqid edir. Amma onun özü də bu yolu gedir. Romanda bircə dənə olsun müsbət erməni surəti yoxdur. Romanda ümumiyyətlə erməni obrazı yoxdur. Azərbaycan əsgərlərinin rəşadəti fonunda ermənilər aşağılanır. Bu düzgün yol deyil”. Ortalığa yenə bir sürü suallar çıxır. Əvvəla, belə anlaşılır ki, Aqil Abbas təkcə əsərin müəllifi deyil, həm də obrazlarından biridir, boş vaxtlarında səngərdə sovet filmlərini söyür, döyüş zamanı erməniləri. Əks halda, tənqidçi konkret bədii surətin timsalında izah etməliydi fikrini.
İkincisi, tənqidçi müəllifə qızır ki, nədən “real hadisələr əsasında” yazılmış romana sən müsbət erməni obrazı salmamısan? Başqa sözlə bu o deməkdir ki, Qan Tural əsərə sünilik qatmağı, şahidi olmadığı olayları qələmə almağı təklif edir. Heç onu da nəzərə almır ki, savaşın içində düşməni tərifləmək, anti-müharibə təbliğatı aparmaq hərbi cinayətdir. Bu baxımdan örnək gətirilən Mirzə Cəlil “Kamança” dramını “real hadisələr əsasında” yazmamışdı. Bir qədər qabağa gedəndə onu görürük ki, Qan Tural Aqil Abbasın nəyi və necə yazdığını təhlil etmir, ona nəyi və necə yazmağı öyrədir. Üstəlik, yazıçını ideoloq olmaqda suçlayan tənqidçi özü də tam bir ideoloq kimi çıxış edir. Buyurun, “Yazıçı belə bir böhranlı şəraitdə nə beyni hakimiyyət sevdasında olan iqtidarın, nə də iqtidarın savaş təbliğatı ilə beyni dolmuş xalqın yox, məhz həqiqətin yanında olmalıdır.” Tənqidçinin yazıçıya “ağıl öyrətməyə”, “öyüd verməyə” ixtiyarı varmı? Əlbəttə, yox!
“Dolu” müharibəyə yazıçı münasibəti olmaqdan ziyadə, ideolojik bir romandır. İdeolojik romanların dövrü isə çoxdan keçib. … İndiki gəncliyimizin “Bahadır və Sona”, “Kamança”, “1905-ci ildə” əsərlərindən daha artıq dərəcədə bu əsəri sevəcəyinə şübhəm yoxdur.”- Qan Turalın əsərə verdiyi yekun qiymət budur. Bu qənaətdə tənqidçi izah etmir ki, oxucu niyə “Dolu”nu sevəcək? Özü də o halda ki, tənqidçi “bu romanı Azərbaycan ədəbiyyatının aktivinə yazmağa tərəddüd edir”.
Həftələrdir opponentlik etdiyim bir tənqidçi var Azərbaycanda- Cavanşir Yusifli. Azərbaycan ədəbi mühiti ilə sıx təmasları olan “525-ci qəzet”in dəyərli imzası Qalib Toğrulun təqdimatından belə başa düşdüm ki, Azərbaycanın sayılıb-seçilən tənqidçilərindəndir. Bu yaxınlarda 50 yaşını qeyd eləmiş tənqidçi Kultaz.com saytında çıxış edən müəlliflərin bədii mətnlərini şərh edir. Mən 50 yaş məsələsini havayı yerə xatırlatmadım. Cavanşir Yusifli yuxarıdakı tənqidçilərin hər ikisindən təcrübəli və peşəkardır- Anar Mahmudoğludan fərqli olaraq fikrini konkret sitatlarla (bax: http://kultaz.com/2008/09/15/ilham-cerkezoglu-hekaye/#more-2454) tamamlayır, Qan Tural kimi “darını dağıtmır”, “bildirki sərçəyə cip-cip öyrətmir”, konkretdir (yenə ora bax). Heç şübhəsiz, belə təcrübəli adamın tənqidini müəlliflərə təəssürat nitəlikli reaksiyaları əsasında qiymətləndirmək doğru olmaz. Odur ki, gəlin, qocaman tənqidçinin sayta təqdim etdiyi “Üç mətn” adlı materiala göz gəzdirək.
Müəllif yazır: “Gözəlliyin, gözəl olan şeyin klassik parametrləri qarışıb, bir-birinin içinə elə geydirilib ki, yaxşı ilə zəif yazını, həyəcanla qışqırığı ayırmaq qəti mümkün deyildir”. Cümlənin kursivlə verdiyimiz xəbəri Cavanşir Yusiflinin ƏSAS İŞİ yaxşı və pis mətni ayırmaq olan ədəbi tənqidçiliyin müasir tələblərinə cavab vermədiyinin etirafıdır. Parametrlər, heç şübhəsiz təkcə Azərbaycanda dəyişməyib, bütün dünyada yenilənir, yenilənməyə ABŞ-dan, Avropadan başlayır, amma Qərbdə heç bir ciddi tənqidçi deməz ki, “yaxşı ilə zəif yazını ayırmaq qəti mümkün deyil”- elə həmin gün ona çalışdığı dərginin, qəzetin restoranında “vida partisi” düzənləyərlər. Müəllif daha sonra sözə belə başlayır: “mənə belə gəlir ki….” Xatırlayırsızsa, yuxarıda konkret ad çəkmişdik, dünyada mətn bazarını çalxalandıran isim vermişdik- Harold Blum. Harold Blum belə, yazdığı bədii tənqid mətnlərində “mənə belə gəlir ki”, “fikrimizcə” deyə sözə başlamır, başlasa, elə dərs dediyi tələbələr lağa qoyar onu. “Hocam,- deyərlər- axı bədii tənqidin ən elementar qaydalarından biri müəllifin prinsiplərə sadiqliyi, subyektivlikdən qaçışıdır.
Bir qədər də irəli gedək. Müəllif şeir mətni təqdim edir və arxasınca deyir: “Günayın şeiridir və mücərrəd fikir yığınıdır. Rəylərin birində elə belə yazılmışdı. Amma əksər rəylər ağına-bozuna baxmadan ədəbiyyata aid olmayan hansı elementə görəsə bu tipli şeirlər haqqında əndazəyə sığmayan fikirlərlə doludur. Deyə bilərsiniz ki, portalda belə şeylərin yazılması normaldır. Bəli, çox normaldır, ancaq həmin portalda bu rəyləri elə qələm adamlarının dilindən eşidirik. Bu dərəcədə zövqsüzlük adamı çaşdırır. Bu qədər adam özünü naşılığa vura bilməz. Olsun ki, əvvəl yalan danışırdıq, ancaq indi o yalan bizi udub, həzm edib və yalan kimi dünyaya gətirib. Rasət Pirisoyu elə hey danışır və hamını yorur. Qəşəm Nəcəfzadənin fikirləri və yazıları qeyri-səmimi və uydurmadır, saxtadır, ancaq cəmiyyətdə bu adamlar etalon qoyulacaq yerdədəir. Deyəsən, çatmışıq”.
Müəllifin sonuncu cümləsindən də göründüyü kimi, mətndə bu, loru dillə desək, dananın quyruğunun qopduğu məqamdır. Cavanşir Yusifli az və ya çox dərəcədə oxucu şərhlərinə (ən azı səviyyəsinə görə) qarşıdır, halbuki, ədəbi mətnə reaksiyaları bilmək hər hansı əsəri daha samballı təhlil etməsi üçün tənqidçi kimi onun nəfinədir. Amma iş ondadır ki, Cavanşir müəllim “yeni ulduzu sms-lə yox, münsiflərin qərarı ilə seçməyin musiqiyə daha xeyirli olduğunu” güman edən qocaman sənətkarlarla eyni zehniyyəti sərgiləyir, “hədəf qrup”un haqqını heç nəzərə almır. Bir tənqidçinin hər hansı oxucunun zövqündən şikayətlənməsinin professionallığa dəxli yoxdur. Professionallıq tənqidçidən bir mətnin uğurlu olan yanlarını və uğursuz olan yanlarını incələməyi, oxucuya göstərməyi tələb edir. Tənqidçi nəyi incələməli, nəyi göstərməlidir? Hər şeydən öncə əsərin hansı rəfdə yer tutacağını, onun bədii növünü təsbit etməlidir. Həmin növün tələblərindən çıxış edərək əsərin süjet xəttini, obrazlarını, surətlərini, tekstləriçi və tekstlərarası “gizlin”lərini açıqlamalıdır.
Məsələn, indi Azərbaycanda çox populyar olan Orhan Pamukun “Qar” romanını oxuyanda mən əski Misir inanclarının izini məhz tənqidçilərin sayəsində tapmışdım. Cavanşir Yusifli bunları etmir. Nə Günelin, nə də Günayın şeirinə münasibətdə bilmək olmur ki, tənqidçi hansi estetikadan çıxış edir və mətni nədə qınayır? Günayın və Günelin şeirlərini verib, Rasət Pirisoyu və Qəşəm Nəcəfzadəni tənqid etmək, blefdir, tənqidçinin haqlı, ya haqsız olmasına baxmayaraq, peşəkarlıqdan uzaqlaşmadır. Əlbəttə, Cavanşir Yusifli təcrübəlidir, öncəki şərhlər üzərindən tənqid etmənin ədəbi tənqiddə cazibədar metod olduguni bilir, amma intriqaya o qədər uyur ki, oncəki şərhlər əsas mətni unutdurur. Bu, yolverilməzdir. Axı yolunu kitab mağazasından salacaq alıcı Cavanşir Yusiflini ona görə oxuyur ki, müasir müəlliflər bölməsində Günayın, Günelin, yaxud Narıngülün şeirlərini seçəndə şüurlu qərar qəbul etsin, alıcı ona “xarab mal” sırımasın.
“Əsl ədəbiyyatın, gözəl poetik mətnlərin yerini saxta, ancaq orijinalın oxşarı olan nümunələr tutur və onlara “postmodernizm” və sair bu qəbildən adlar verilir. Mən, şübhəsiz ki, Azərbaycan gerçəkliyini nəzərdə tuturam”- bu, Cavançir Yusiflinin fikirləridir. Bu isə Rasət Pirisoyunun: “Səbəb…Azərbaycanda əbəbiyyata müasir dünyanın axtarışlarını nəzərə alan (məhz nəzərə alan, onun əlavəsinə çevrilməyən) vahid konseptual baxış formalaşmaması və ədəbi mühitin yaranması üçün zəruri olan bu prosesin gecikməsidir”. Onlar hər ikisi eyni sözü deyirlər, əslində, eyni fikiri müdafiə edirlər. Azərbaycan dünyada gedən ədəbi proseslərdən kənardadır, təcriddir. Azad kitab bazarının və tərcümə sənayesinin olmaması ölkədə bədii mətni, tənqidi və zövqü çağdan geri qoyur. Amma aralarının sərin olması ona rəvac verir ki, Yusifli Pirisoyunu “hamını yormaqda” suçlayır. Harold Blum deyir: “Ədəbiyyat həyatın genişləndirilməsidir”. İnsanlar istənilən bədii mətni ona görə oxuyur ki, həyatı genişlənsin, düşüncəsi genişlənsin, yolu genişlənsin. Cavanşir Yusifli hələ də rus (sovet) ədəbi tənqid ənənəsi olan “dil kritikası”ndan uzaqlaşa bilmir (yenə həmin linkə bax). Yazarı “dilindən tutmağa” çalışır. Beləliklə, tənqidçi kimi özü də tənqid etdikləri ilə eyni duruma düşür- çağdan geri qalır.
P.S: Kim istəsə tənqidlərini və söyüşlərini elektron poçtuma da yaza bilər.
Yazını dostuna göndər
| 
Yazını Çap et
| 1.363 oxunma | 54 Şərh var
(5 səs, hardasa: 5,00 ilə 5 arası)
Loading ...
Loading ...
Yüklənir...
İşə bir bax, mən bu gün Sizə tənqidi yazılar yazmağı təklif edəcəkdim, amma qabaqladınız deyəsən…-))
Davam edin lütfən…
Ayı -axmaq,
Donuz – toxmaq,
İlan – qamçı,
hə…?-))
Bicə şeyi də əlavə edəydiniz yazıya – Krılovun ” kukuşka xvalit petuxa, za to, çto tot yeqo poxvalit…”-))sözlərini…
Hələ ” Slon i Moska” da var e…-))
edebiyata yeni ses gelir!
salamlar!
Nəhayət ki, ədəbiyyatda “60-cı”, “80-ci”, “90-cı” cəbhələri açıb, bir birini güllələməyə hazır olanların aqressiv və qərəzli sözpüskürmələrindən, çömçə-qazan didişməsindən fərqli bir yazı qoyuldu bu sayta.
Qamçı,
yazınızdan bir sitat – “Və mən bu tənqidçiyə artıq inanmamağa başlayıram” – gətirib deyim ki, lap düz edirsiniz.
Q.Turalının aqressiv, Q.Nəcəfzadənin ürək bulandıran sözlərindən bezən bir oxucu kimi maraqla oxuyardım, A.Mahmudoğluna inanmayıb o kitabı özünüz oxuyub, tutarlı bir tənqidi yazı yazsaydınız.
Bir etirazımı da bildirim, axı, Qəşəmə görə, Nərgiz xanımı öləcək bacı təyin etməyə siz necə qıyırsınız??? (keçmiş şərhlərinizin birindəydi bu)
Eldəniz Sadıxlı mənim alqışladığım Qərb adamıdır. Onda Qərb inikas edir. Artıq Şərq kompleksləri yaşamağa mane olur.
uqurlar ve best regards)))
Sovet adamı (aman Allah, sayta kimlər gəlmir daha…-)), O sadəcə Qərbin bir çox üstünlüklərini görüb dəyərləndirən birisidir, həm də elə əsl Şərq adamıdır ki var..Niyə? Cavab sadədir, yalnız əsl şərqli şərqliləri bəyənmədiyini qabardıb Qərbə bu qədər meylli ola bilər…-))
Bele yerde deyirler ki, halal olsun, papagi gune yandirmamisan!
Guya Ryabina xala bu defe de her seyi onceden gorurmus, ele tenqidi yazi sifaris verecekmis ki… bu yazi peyda olub. pay atonan…
Dostlar,bu teze tenqidci de hele ki gozubaqlayicidi, ele salam sarvan kimi. Sonrasina baxarsiniz….
Salam Elnur
Yazını oxudum.
Yaxşı yazıdır, xoşuma gəldi.
Amma mən Aqilin romani haqqında ilkinci yazmışam.
Özünün copy-paste etdiyin yerdə də belə görünür.
Həqiqətin yanında olmağı tələb etmək isə ideoloq olmaq deyil.
Bunları təmkinlə deyirəm, əsəblərimi boğub demirəm.
Çoxlu uğurlar sənə.
Əlinə sağlıq
(Türklər demiş demirəm, çünki biz də türkük)
Rasət razılaşmasa belə bu doğrudan da belədir.
Salam, Cavanshir muellim. Linklere baxdim. Yazini bloga qoymaginizi alqisladim. Eynisini men de ederdim,tesekkur edirem. Bloglari favorit-lere add etdim, diqqetle oxuyacam. maraqli yazilar var. Eyvaz Taha-ni hele ki tanimiram, goz gezdirecem imkan olanda yazdiqlarina, axtarisda mene populist kimi gorundu dogrusu, belke sehv edirem. Iradda haqlisiniz, NKD kokunden gelir, “nagd” da eyni kokden gelir, “Qiymetlendirmek” demek. Men “eyni kokden gelen” yazmaliyidim, yazi prosesinde diqqetden qacib.
Qan Tural salam, “ilkinci” meselesinde bir az haqlisan. “Ilkini” yazmagin daha dogru olardi. Ancaq bu halda da menim dediyim mena deyismir. Cunki yargi var, subut yox… Adim Eldenizdir. Menim Azerbaycanda hec kimin hec kimle shexsi munasibetine aidiyyatim yoxdur ve olmayacaq da.
Oxuyanlarin hamisina tesekkur edirem. En onemli oxumaqdir, razilasmaq ve razilasmamaq tebiidir. Men ozum de bezi xetalar tutmusam.
Ryabina, demek senin en azi yaxsi intuisiyan var…
Guler xanim, men Nergiz xanimin olmesine, tebii ki, qiymaram. Orada sarkazm vardi, gorunur fikrimi serrast yazmamisam orada.
Amaravati, Sovet adami ve pragmatik, meni utandirdiniz lap )))
Arzu Esedli, sherhin birinci hissesine qarismiram, ikinci hissede gozbaglayici meselesini ise duzu basa dusmedim, onun yaxsi ve ya pis olmasindan asiliq olmayaraq.
Salam Qamci, gozbaqlayici, kendirbaz, qeyri-ciddi menesinda demisem. Yazdiqlarinizin pariltisi coxdur, elmlik azdir, sabun kopuyudur, en baslicasi qeyri- obyektivsen. Bu gun pislediyini sabah terifleyensen ve ya eksine. Az-cox biliyini canfesenliqla numeyis etdirensen, birce silahin var ne olur-olsun eks olmaq, haqli, ya haqsiz. Bu de seni bu gormemislere yenilikci kimi gosterir.
bir sey ade elave edim aydin olsun gozbaqlayici- yeni aldadici.
Qamchi, artiq 2 aya yaxindir ki, her weyi kenardan izlemeye ustunluk verib,qiraga cekilmiwem. ve sizin Kultazdaki fealiyyetinizden sozun esl menasinda zovq alirdim. cunki bir bu qeder adam emelli-bawli turkler demiw sizinle ugrawir, sizse tek caninizla hamisiyla baw acirsiniz. mence, bu sizin ugurunuzdur ve men sizi tebrik edirem – en azi ona gore ki, ezmkar ve maraqlisiz.
Bu yazinizi da oxudum. Yazar kimi tenqidden zehlem getse de (hemiwe duwunmuwem, ele indi de duwunurem ki, tenqidciler yazar ola bilmeyen, enerjisi icinde qalan qelem ehlidir), filoloq kimi obyektiv tenqidi destekleyenem. Bu gune qeder olkemizde mene maraqli gorunen, savadli, esl tenqidci yazisina cox az rast gelmiwem. Cunki bizde insanlar wexsi munasibetlerini mutleq ve mutleq iwe qariwdirirlar. Hetta 70 il rus esaretinde qalmagimiz bele bize “slujba slujba, drujba drujba” deye prinsipi awilaya bilmeyib. Sozun duzu, bizden oncekileri tenqid edenlerden de yalniz universitet illerinde hocam olmuw Akif Huseynlinin yazilarini oxumuwdum ve mence ondan sonra ele savadli yazan bizimkilerden hec kes diqqetimi cekmiyib(bu menim problemim de ola biler , belke de).
Qisasi, tenqidin tenqidi adlandirdiginiz yaziniz hec de subyektiv gorunmur ve mence, siz eserler haqda da obyektiv daniwa bilersiz. Ona gore de, men fikirlewirem ki, bunu ele-bele wou xetrine etmekden daha cox ciddi wekilde davam etdirseniz ela olar. Cunki inanin ki, hetta menim ozume de maraqli geldi ki, siz eserler barede ne deye bilersiz. Ancaq tebii ki, tekce Harold Blumla kifayetlenmemeli.
Men wexsen oz adimdan davamini gozleyirem deye bilerem. Maraqlisiz ve oxunursuz. Belke de sabah sizinle bagli butun bu weylerin yalan oldugunu bileceyik, ancaq Sabahini duwunen kahraman olamaz deyibler))) Ferqi yoxdu, maraqli yazilariniz bol olsun ve size zehin acigligi arzusuyla bye)))
Salam Erzu, her yazinin oz elmi agirligi olur, sirf elmi xarakterli yazilar akademik dairelere teqdim olunur, “bedii tenqid meqaleleri” diplom ishi deyil; menim bu meqalemde bedii tenqidin aksiomalari yer alib- onu sabun kopuyu adlandirmaq adamdan azadliqdan cox hedden artiq mesuliyyetsizlik isteyir, menim nezerimde. Bu gun pislediyimi, dopgrudan da sabah terifleye bilerem- eger sabah o adam yaxshi bir shey ortaya qoysa ve yaxud fikrimi gece deyishsem. Men olu deyilem ki? Indiki halda sizin dediyinizin motivini basa dusurem, ancaq siz de onu basa dusun ki men shexsiyyet eleyhine yazan adam deyilem. Polemikanin gedisinde tekce menfiler yox, hem de musbetler askar olunur. Qalan fikirlerinize rey bildirmek istemirem. Algilama- serbestdir. Men size tesekkur edirem. Eks-fikir, hetta soyush olsa bele, mene maraqlidir.
“Parilti, aldadici, gozubaglayici ve kendirbaz” meselesinde ise duzu meni xeyli sevindirdiniz. Ilkini, demeli yazidaki gizli “tehtelsuura tesir” elementleri effektiv olub. Hemin tesire muqavimetiniz bir sosioloq kimi sizin reaksioner tipinizi cozmeye yardim etdi mene. Rigid tipli adamlar tekce virtual alemde yox, real heyatda da menim muxaliflerimdir. Men muxalifetimi ezmek fikrinde deyilem, amma onlarla dialoqdan da qacmiram: 1) 21.esr imic esridir, “imic” adadici, qisa muddetli ola biler. Ilk merhelede parildamagi bacarmaq ve ya sabun kopuyu kimi sismeyin ozu de professionalliq teleb edir. 2) Az-cox biliyime (bunu istehza ile demirem, cunki bilik nisbi anlayisdir)shubhe etmezden once yaxsi olardi ki, bu yazinin dusuhunce terzini mueyyenlesdiren Blumun edebiyyat haqqinda fikirleri ile tanis olaydin. Hec olmasa, bu yazini daha diqqetle oxuyaydin. Men ki Blumun filoloji akademizme, “elm”iliye qarsi oldugunu qeyd elemishem. Rigid tipler bele meselelere hec zaman diqqet etmirler. Etseydiler, daha niye rigid olurdular ki?
Hörmetli Qamçı!
İzahlar və şərhlər müəyyən məqsədə tabe tutulub – elə bil ki, hər şey bir məqsəd üzrə hərəkət edir, son nöqtədə yayınma, şaxələnmə görünür – əvvəlcədən yürüdülən plan dağılır, o mənada ki, opponentim öz dediklərinin əksinə “gəlib çıxır”. Məsələn, “nağd” deyilən anlam prinsipcə doğrudur, həqiqətdə boş şeydir – onun portaldakı şeiri təhlil etməsini yada salın – hər şey şeirin məntiqini dağıtmağa yönəlib, tapmağa yox (bu prinsiplə istənilən əsəri yıxıb-sürümək olar, pisə yaxşı, yaxşıya pis yarlığı yapışdırmaq olar, yəni, hər şeyi bu şəkildə “nağdlaşdırıb” insanlarda həyəcan, ədəbi prosesdə “canlanma”, intriqa oyatmaqla uzağa getmək olmaz. Əslində sizin “nağd” Cəfərlinin “obnaliçkasına bənzəyir”), unudulur ki, bəzən sənin inanmadığın məntiq hər şeyi həll edir, Qaston Başlyar yazır ki, “… belə çıxır ki, istənilən həqiqi şeirdə hərəkətsiz, denyəvi olmayan, adi, çay kimi üfüqi axan zamandan fərqləndirmək üçün şaquli adlandırdığımız zaman var, Paradoks da burdan doğur: parasodiyanın zamanı üfüqidir, poeziyanın zamanı şaquli”. Sizin dediyiniz “nağd” məsələsi (göstərdiyiniz anlamda) bəsitdir, Qan Turalının “Dolu” romanını təhlilinə bənzəyir. O, əsəri yox, Anarı, Aqili, Elçini… bədii mətnə (sizin “nağd” konsepsiyasına) dəxli olmayan nəsnələri təhlil edir. Siz deyən hədəf “vurulandan” sonra əsər yenə toxunulmaz qalır. Ortada intriqa və cəfəngiyyat qalır.
Siz özünüzə sərf eləyən (yəni “nağdınızı” əsaslandıran), ya da uydurduğunuz bir passajı götürüb mülahizə yürüdürsünüz. Mən heç yerdə yalnız dil faktorunu əsas götürməmişəm, bunu özünüz yaxşı bilirsiniz. Bu, nəzərə alınmalı faktorlardan yalnız biridir, burada siz deyən anlamda “dil” nəzərdə tutulmur. Mən daha çox təbii dili kəsən, onunla çarpazlaşan dili nəzərdə tuturam, tənqid elədiyim, qəbul etmədiyim şeirlərdə, məsələn Rasətin şeirlərində bu hadisə baş vermir və mətn müəllifin görmədiyi, yaxud görmək istəmədiyi “plagiat” elementləri ilə dolur (səni də həyəcanlandıran budur – yəni, necə ola bilər zövqüm saxta çıxsın), Rasətin rəylərindəki qeyri-səmimilik, bəsitlik, normal düşüncəni parodiyalaşdırma buradan doğur, yeri gəlmişkən, sizin yazılarınızda da bu var – parodiyalaşdırma, ironiyanı anlamama, yumor hissinin bəsitliyi və primitivliyi.
Siz hər şeyə material kimi abxırsınız – yəni, bu, əşyadır, bunu incələmək lazımdır, onun xassəsi, dəfələrlə oxunması, yazıdan qabaq incələnməsinə ehtiyac yoxdu. Esulunuz ona görə mexanikidir. Qəşəmə pis, deyək ki, Şərifə yaxşı deyə bilərsiniz, ancaq təhlildə yaxşı ilə pisi9n prinsipial fərqi olmayacaq. Bu, təfəkkürün kirəcləşməsindən daha çox birtipli olmasından irəli gəlir. Sizin “nağdınızla” yanaşdıqda heç zaman belə bir sual meydana çıxmır ki, burada nəyə görə söz ifrat dərəcədə çoxdu, söz nəyisə ifadə etməkçün yox, başqa bir sözü, həm də mənanı “boğazlamaq” üçündü, eləcə də tənqid elədiyim digər şeirlərdə.
Qəşəm sadəcə illüstrasiyadır. Buna en yaxshi numune Elnurdur.
Salam, Chilgin, umumilikde ve ayrica tesekkur edirem. Menim musahide etdiyim bir sey var. “yazar ola bilmeyen, enerjisi icinde qalan qelem ehli” ittihami deyesen Azerbaycanda cox aktualdir, cunki nikle rey yazanda eyni mezmunlu suclamaya cox rast gelmisem. Amma onu basa dusmemisem ki, niye bir adam mutleq sair ve ya yazici olmaq istemelidir? bele bir isteyi hec zaman olmayan edebiyyat haqqinda niye fikir yurude bilmez? Qerbde insanlar paltardan, sirgadan danismirlar adeten, kinodan, edebiyyatdan, turis getdikleri yerlerden behs edirler. oz dunyagoruslerini paylasirlar. Onlar hamisi ugursuz sairlerdirmi?))) Yaxud axsamacan geyimden danisan soydaslarimiz ugursuz derziler, masindan danisan hemyerlilerimiz ugursuz texnika muhendislerimi?
Acigi, basqalari ile yox, mehz sizinle bu konuda polemikaya girerdim. Amma duzu budur ki, men hemin polemikani filoqloji mustevide yox, sosioloji mustevide aparacam ve bu sahede sizin ne derecede hazirliqli oldugunuzu bilmirem. En azi “shexsiyyetin sosiallashmasi” movzusunda bezi qaynaqlara beledciliyiniz olmali.
Bedii metnlerin tenqidine gelince, Hemid Heriscini, Raset Pirisoyunu, Seymur Baycani, Kamal Abdullani, Anari, Elcin Huseynbeylini, Ekrem Eylislini, Afaq Mesudu, Aqsini, Zahir Ezemeti, Aqil Abbasin “Dolu”sunu, Salam Sarvani, yeni xanim yazarlari, (Gunel, Gunay, Sevinc Pervane, Naringul, siz ve basqalari da ola biler)ve indi sadalaya bilmediyim bir coxlarina munasibet bildirmek isteyirem. Menim problemim budur ki, ozumle kitab dasiya bilmirem cox. meselen, Elcin Huseynbeylini qismen oxusam da orada olanda, onun burada hec bir kitabi mende yoxdur. Internet uzerinden teqib etmek zorundayam.
Cavansir muellim, menim ara yerde “ezilen” Raset Pirisoyunu mudafie etmeyim bir ayri seydir, onun yaradiciligina munasibet bildirmeyin ayri. Men o munasibeti irelide gosterecem, hele gostermemisem, meqalede ondan getirilen ve sizin fikrinizle eynilesdirilen sitat, siz de cox gozel bilirsiniz ki, ele “nagd” meselesine xidmet edirdi. Gelin zamani qabaqlamayaq. Meqalenin sonlugunun menasi budur: biz heyatimizi genislendirmek ucun bedii metn oxumaq isteyir, o metne pul veririk, pulumuzun heder getmemesi ucun bedii tenqidcilerle “meslehetlesirik”, ancaq Cavansir Yusifli bize DOLGUN rey vermir. Ona gore ki, “Dil” kritikasi enenesinden cixa, METNIN TEBIETINI VE METNIN ICINDEKI YAZARI BIZE GOSTERE BILMIR. Mence siz bunu cox gozel anlayirsiniz. Bedii tenqid eneneleri (onlarin esas sayi 3-dur) barede melumatsiz oldugunuzu guman elemirem. Ilhamin seirinde sozler, zaman ve mentiq “edebi priyom”luq deyildi. Diger meseleleri zamana buraxaq. Bir daha tesekkur edirem ve semimi olaraq deyim ki, fikirleriniz cox qiymetli oldu. SIZIN HEQIQETLERINIZ PESEKARLIQ MUSTEVISINDEDIR, amma tek gercek deyil.
Hörmətli Eldəniz bəy (Qamchi-!)!
Özünüz də yaxşı bilirsiniz ki, bizi bura tək gerçək uğrunda döyüşlər gətirməyib. Nə isə.
“…biz heyatimizi genislendirmek ucun bedii metn oxumaq isteyir, o metne pul veririk, pulumuzun heder getmemesi ucun bedii tenqidcilerle “meslehetlesirik”, ancaq Cavansir Yusifli bize DOLGUN rey vermir. Ona gore ki, “Dil” kritikasi enenesinden cixa, METNIN TEBIETINI VE METNIN ICINDEKI YAZARI BIZE GOSTERE BILMIR”. Pul məsələsini çıxmaqla burada yazılanların əksəriyyətini mən də demişəm. Ancaq “dil kritikası” kimi anlaşılmasın, “həyatı genişləndirmək” nə deməkdir. Bədii mətn təsəvvürlərin sınırlarını genişləndirir (ancaq bu hökm deyil – təcərübə göstərir ki, daralda da bilər – maraq dairəsində – yazılan rəylərə baxın). Rasətin şeirlərinə, digər yazılara baxın, konkret danışaq. Nəyi siz uydurursunuz, nəyi mən düz demirəm, – aydın olar. Əvvəlcə “hamıya” yazdım, sonra pozdum – məni hamı lazım deyil.
Hörmətlə,
Cavanşir.
Hormetli Cavanshir bey, lutfen diqqet edin, men meqalede bele yazmisham: “Harold Blum deyir:
“Ədəbiyyat həyatın genişləndirilməsidir”. İnsanlar istənilən bədii mətni ona görə oxuyur ki, həyatı genişlənsin, düşüncəsi genişlənsin, yolu genişlənsin”.
Gorunduyu kimi, “heyatin genishlenmesi” Bluma mexsus ifadedir, tercumesi deqiqdir.
Tesevvurlerin sinirin genislenmesi ele dusuncenin genislenmesdir- oz sozumu ozume irad kimi qaytarirsiniz ))).
Eger siz dogrudan da heyatin genislenmesini tenqidci kimi qebul elemir, oxucu kimi hiss etmir ve insan kimi gormursunuzse, demek biz qetiyyen eyni heyatda yasamiriq. Heyatin genislenmesi bir yana baxanda ele budur ki, men menimle eyni heyatda, dunyada yasamayan bir insanla sohbet edirem.
Yeri gelmishken, Blum kanonik edebiyyati mudafie edir.
Siz ona gore bu ifadeye qarsisiniz ki, Blumu oxumamisiniz (oxusaydiniz belke yene qarsi olardiniz, amma dil seviyyesinde yox)
Blumu oxumamaq qebahet deyil, eminem ki sizin oxudugunuz cox seyi de men oxumamisam. Amma sadece siz etiraf ede bilmirsiniz ki, Azerbaycanin bir nomreli tenqidcisi dunyanin bir nomreli tenqidcisinden xeberi yoxdur. Onu etiraf edende menim haqqinizda dediyim “Beləliklə, tənqidçi kimi özü də tənqid etdikləri ilə eyni duruma düşür- çağdan geri qalır” fikrini tesdiq edeceksiniz. Bunu tesdiq ede bilmediyiniz ucun biz artiq mubahise elemirik, soz gulesdiririk. Men zeif usagam, gulesmeye canimmi var?)))
P.S: Daralmaq ve genislenmek meselesinde siz haqlisiniz. Tesir hemise eks tesire beraberdir. baxin, sizden ve menden basqa sohbete giren yoxdur. Cunki bu mustevi coxlarinin heyatinda yoxdur. Biz oz heyetimizi daraltdiq, amma onlarin heyatini genislendiririk,- demeli edebiyyat genislendirdi.
Bu “Qamçı” kimdirsə – Eldəniz Sadıxlı isimli birisidir guya… – buradakılarla yaman məzələnir. Şou… Əslində belə isimli bir şəxs yoxdur. Bu qədər sadəlövh olmayın.
P.S. Ryabina, çoxdandır ki, səndən bu kəlamı gözləyirdim: “yalnız əsl Şərqli şərqliləri bəyənmədiyini qabardıb Qərbə bu qədər meylli ola bilər…”!
Vanyan, sen esl edebi personajsan, yazarlarin bu tipi qeleme almasi cox maraqli olardi… Meshur bir soz var: nadanlar adamlari, agillilar problemleri, dahiler ideyalari muzakire edir.
Amma yene de duzunu deyim, ureyin yerine gelsin. Men shexs olaraq gercekden yoxam. MEZARUS proqramiyam. Kibernetik suurum yaradilan kimi programcidan xahis etdim meni yazici, sair elesin,eserler yazim, razi olmadi. yazici, sair olmaq iddiasini icimde bogdum, oldum mezerus proqrami… Hami meni real shexs kimi qebul eledi, birce senden basqa. Cunki sen de deyesen menim kimi proqramsan, intehasi, anti-mezerus… tezaruslar var dunyada, mezaruslar ve antimezaruslar niye olmasin?
Salam, Qamchi.
Men “tenqidchiler ugursuz yazarlardir” deyende tebii ki edebiyyat mustevisinde duwunurdum. Men hemiwe bele hesab etmiwem, bugun de bele hesab edirem, inaniram ki, sabah da fikrim deyiwilmeyecek. En azindan Azerbaycanda deyiwmeyecek.
Werhinizin 2-ci qisminde vurguladiginiz ve vurgulamadiginiz isimlerin eserlerinin tehlili dogrudan da maraqli olardi. Cunki kim ne yazir – bunu bir de tenqid etmeyi bacaranin dilinden oxumaq maraqli olardi. Ama basmaqelifeyi yox!
O ki qaldi sizinle polemikaya buna haziram – en azindan teklif etdiyiniz konulari.
Saygilarimla
Salam Cilgin, “men hemiwe bele hesab etmiwem, bugun de bele hesab edirem, inaniram ki, sabah da fikrim deyiwilmeyecek”- fikrini deyismeye hazir deyilsense, niye mubahise edek?))) Mubahiseye men fikrimi subut etmek ucun yox, daha dogru olani bilmek ucun qatiliram, mesela.
Bir-iki gun ishim var, ondan sonra guman edirem “canli korifey”lerden birinin eserini masaya qoyacam…
Yo, Qamchi, siz meni anlamadiz. Ya da men sizi anlamadim. Biz neyin mubahisesin etmeliydik ki? Lutfen yalniw anlamayin, men tenqidin olmasini istiyirem, ancaq bunun daha cox tehlil formasinda olmasini arzulayiram. Cunki ya ag, ya qara demek olmaz mence. her rengi gostermek lazimdi. Sizce, ele deil?
Eldənizin və ya Qamşının kimliyini mübahisə predmetinə çevirməyin. Tutaq ki, yaxud qəbul edək ki, mən onu tanıyıram (-!), dostumdu-düşmənimdi, nə dəxli var, sadəcə insan harda düz, harda səhv olduğunu etiraf etməyə hazır olmalıdır. Burda belə bir rəy var: tənqidçilər uğursuz şairlərdir, mən tənqidçi olmasam da deyim ki, yazanda əsas şey mətndir. Aslan müəllimə yazdığım kimi, hər şey ağ kağıza münasibətdən başlayır. Siz qaraladığınız halda o, ağ da qala bilər, yaxud o sizi qaralaya bilər!
Qamchi mübahisə, yaxud söhbət eləmək istəyir. İrəli sürdüyü fikirlərin bir qismi əsassızdır, ancaq bunu kim sübut elədi? Sübut olunmadığı üçün də özünə dünyanın bir nömrəli tənqidçisi deyir. Mənsə deyirəm: nömrə məsələsi arxada qaldı, insanı nömrəsi ilə yox, mərifəti ilə tanıyırlar (mərifət deyəndə utancaqlığı, tərbiyəli olmağı…nəzərdə tutmuram və bundan kimsə inciməsin). Bulum məncə səhv eləmir. Tərcümədə ifadə naqisliyi ola bilər. Düşüncənin, təsəvvürün genişlənməsi son nöqtəni qoyur, çünki hər şey onunla bağlıdır. Eldənizin mənbəyi ilə xüsusi olaraq tanış olmasam da, bu fikri, ideyanı dəfələrlə işlətmişəm (bax: Azərbaycan poeziyasında Əli Kərim Mərhələsi), mən burda düşüncənin sınırlarının genişlənməsindən söz açmışam. Ona görə də tənqiddə hər şeyi nağdlaşdırmaq yox, nədən yazmaq başlıca problemdir. Aqil Abbası amansızcasına tənqid etmək olar, yaxud sizin prinsipə oxşar şəkildə nəyisə nəql etmək olar. Predmet özü dar olduğu üçün, təsəvvür genişlənməyəcək, əslində genişlənmə imkanı mətndən əvvəl həyatın özündə var. Sonra bu və digər əsərlərdə (deyək ki, Mirələmovun və K.Abdullanın nəsrində) “sözün arxa planı” yoxdu. Arxa plan deyilən saxlanca sonrakı reaksiyalar – düşüncənin (həyatın yox-!) sınırlarının genişlənməsi üçün heç nə yığılmır. Bax, bu bir ideya. Söhbət eləmək olar. Ancaq mənim üçün maraqlıdı: Bulum məlum, axı sən nə deyirsən, oxuduğun mətnlərlə bağlı bir ideyan varmı? Rolan BArtı oxuyun, Başlyarı…. oxuyun, yaxud onlara başqa gözlə baxın.
Yoxsa ideya mətnlərdən kənarda meydana gəlir?
Sağ ol,
Cavanşir.
Cavanshir muellim, biz deyesen yavash-yavash anlashiriq. Cunki serhinizi cox beyendim!
Men tenqidci deyilem, oxucuyam. Meqalede de yazmisham OXUCU MOVQEYI bildirirem, tenqidci olacagim meselesinde ise sarkazm var, menim tenqidciliyin ne 1-ne, ne Pi-sine hec bir dexlim yoxdur.
Men sizin hec zaman dushmeniniz ola bilmerem, cunki siz pesekarsiniz. pesekar olan adama dusmen olmagi ancaq “tupoy”lar bacarar. Sadece butun Azerbaycan edebiyyatina munasibet konteksinde hesab edirem ki, C.Yusifli de zamandan geri qalir.
Menim yazdigim metnle bagli mene hec ne subut elemek mumkun deyil. Cunki 1) bedii tenqidin aksiomalarindan cixish elemishem- siz o aksiomalara qarsi deyilsiniz, ozunuz de o cur tenqid edirsiniz.
2) ireli surduyum butun hipotezalari Qan Turalin, Anarin ve sizin metnlerinizden getirilmish sitatlarla bezemishem.- Meselen, demishem ki, Cavanshir Yusifli Raset Pirsoyun tenqidi uzerinden Guneli sherini verir, amma o teksti sherh elemir. Sizin mehz hemin yerde Gunelin, Gunayin sheri haqda birce setriniz varsa, gosterin, men fikrimi geri alacam.
Blumun hemin ifadesini 3 dilde men eyni cur oxumusam- ona gore tercumeden arxayin olun. Ingilisce ise Blum “life” sozunu isledib. Konyutkurasiz.
Nagd meselesi menim ucun niye onemlidir? daha dogrusu Qerb ucun. Qerb adami qenaetcildir, istenilen sheye pul verende dusunur: men niye buna pul verirem. Menim istediyim budur ki, Azerbaycanda serbest kitab bazari formalashsin, oxucu keyfiyyetli mala pul versin, pul veren zaman mayasinin batmamasi ucun pesekar tenqidci ile “meslehetleshsin”, belelikle zovq de yukselsin, tesevvur de genishlensin, yazar da qazansin, oxucu da, tenqidci de. Siz bu dusunceye qarsi ola bilmezsiniz mence. Cunki, dunyada bedii kitab bazarinin ishleden qanun ve edebiyyati inkisaf etdiren proses budur. Biz bu bazara girmeyince Azerbaycanda tercume senayesi olmayacaq, kitablar 100-100 tirajla cixacaq. Ve biz yerimizde sayacagiq.
Hormetli Cavansir bey!
Hormetli Eldeniz bey!
Mene ele gelr ki, Sizin tenqidin problemleri konteksinde apardiginiz konstruktiv polemikaya soykenen serhlerinizden dolayi Kultaz oxucularinin her birinze bir tesekkur borcu var.
Men oz novbemde her ikinize tesekkur edirem. Etiraf edim ki, serhlerinizde esebiliyin azalmasi, eyni zamanda bezi meqamlarda anlasmaniz, yekdil fikre gelmeniz meni cox muteessir etdi.
Mence, bu polemikaya son illerin tenqidimize gazandirdigi parlaq ismini – Esed Cahangiri celb etmek butun hallarda ishin xeyrine olardi…
Nece fikirleshirsiniz?
Hörmətli Eldəniz bəy!
Fikir mübadiləsinə görə təşəkkür edirəm. Bir şey üstündə deyəsən çox bəhs edildi, – yaxşıdı, pisdi, görən görsün. Bu mübahisələr kultaz-ı da adəti kontekstindən yaxşıya doğru dəyişdirir, əgər burada onun da payı varsa, çox yaxşı! Biz konkret mövzular üzrə bəhs edə bilərdik, bunlardan birini artıq qeyd etrdim. – bədii mətndə dilin arxa planı.
O ki qaldı Qalibin təklifinə kim iştirak edəcəksə və bu prinsipləri bölüşəcəksə çox yaxşı! ancaq burda hamının anlaya biləcəyi səviyyəni saxlamaq lazımdı. Hamıya nağdın qulpundan yapışmağı arzu edirəm!
Hörmətlə, Cavanşir.
Səninlə boş mübahisə etməyə nə həvəsim var, nə də vaxtım. Amma bircə onu dəqiq bilirəm ki, sən də tipik azəbaycanlı düşüncəsindəsən. Sadaladığın düzənləmədə özünü guya ki, yaxşı “yerdə” sıralamısan. Amma yenə də eybi yox. Bu həm də sənə görə belədir. Bilirsən, Sədinin “Gülüstan”ında belə bir kəlam var: “axmaq çox danışaraq özünü ağıllı göstərmək istəyər, lakin axmaqlığı ortaya çıxar”.
Cavabın olsa “vızıv” atarsan…
Qalib bey, tesekkur!
Cavansir bey tesekkur!
Sizin “bedii dilin arxa plani” yaxsi movzudur, gozeldir. Amma biz konkret metn uzerinde bunu etsek daha yaxsi olar. Yani, her hansi yazicinin teksti uzerinde. Menim iki-uc gun cekecek bir isim var, oz professional isime aid material uzerinde isleyecem. Amma uzumuze gelen heftenin evvellerinde Kultaza material teqdim etmek fikrindeyem. Orada sizin teklifiniz uzerinde xususi dayanacam.
Esed Cahangir mence bu polemikani izleyib, menim fikrimce, ona gore qatishmayib ki,zerbe almasin. Menim evvelden isteyim budur ki, sherhlerin hedefini shexslerden tekste yoneldek, bunu defelerle tekilf elemisdim. Indi Cavansir bey de teklif edir, sosial sifarish de var. Esed de, basqalari da qosulsa ne yaxsi…
Sevinc, mehz sen deyen kimi olacaq, hec narahat olma…
Butun oxuculara:
Shexsen Vanyanin Sediden getirdiyi sitatin sherefine bu gunden MEZARUS TEXELLUSU gotururem!!! Tam ciddiyem.
Sağ ol eee, şəxsən mən də sənin şərəfinin şərəfinə bu gündən adımı da yazacam!
besdir edebiyyati sou-biznese cevirdiz. maska taxmaq lazim deyil!
Qamchi, bir Celilabad shairi pure yeye-yeye yazirdi ki, “…. o qeder yazmadim soz dasha dondu, gel indi bu dashdan teze soz chikhart”.
Ehsen sene!
El ichinde, ol ichinde!
Samuel Vanyan, bravooooooooooo!!!
“besdir edebiyyati sou-biznese cevirdiz. maska taxmaq lazim deyil!”- Seni yetishdiren fakulteye shukur!
Hətta mən deyərdim “bərəkallah ustadına”, ay əsəd nəsirli! Onda elə birinci sən maskanı çıxart, biz də baxıb ibrət alaq. Bəlkə düz demirəm?
Söz ki, maskadan düşdü, yeridi bir əhvalat danışaım: bir gün sual verirlər ki, Fidel Kastro üzünü niyə qırxmır, deyir ki, saqqalın altında üzün olmasına əmin deyil.
Qamçı, heç olmasa Əsəd Nəsirlini yetişdirən fakultənin adı məlumdur. Səni kim, hara, nə yetişdirib – bəlli deyil. Niyəsə heç kəs anlaya bilmir ki, sən Elnur Astanbəylinin özüsən ki varsan. əsəd Nəsirli düz deyir. Ədəbiyyatı şou biznesə çevirmək lazım deyil. Özünü gündəmdə saxlamaq istəyirsənsə ağıllı ol və elə ciddi yaradıcılıqla məşğul ol ki, səni qalmaqallara görə yox, həqiqi tənqidə görə oxusunlar! Məşhur olduğunu düşünüb sevinmə, sənin kimilər tezcə unudulur. Ara sakitləşəndə sən də yaddan çıxacaqsan! Məsləhətim budur ki, get iki yumurta qır, qayqanaq bişir, ye, qarnın doysun, sonra fikirləş, gör, nə istəyirsən?
Orkhan, letife yaxsi idi. menim cox sevdiyim bir seirde bele deyilir: “cox gormushem uzu saqqalinda, saqqali uzunde olan adamlari”
Men evvelden demishem, meni istediyiniz shekilde tesevvur ede bilersiniz, amma hec olmasa basqalarina sher atmayin, Azerbaycanda en cesaretli yazilarin altindan imza qoyan Elnur Astanbeyli senin primitiv zekandan qorxurmu ki, ozunu gizletsin?
Sende agil adinda bir sey olsaydi, qayganaqdan danismazdin. Men bir seye fikir verirem ki, Yaradicliq fakultesini mudafie edenler sohbetin seviyyesini asagi salirlar hemise. Buda size Rustem Kamalin “bedii zovq” yaratmaqligi…
Bu show davam elese, qmchinin ve onun arxasinda dayanan (kobra) adamjigin adi bildirilecek.
Menim arxamda Kobra nedir, lap Ejdaha Nadir Qafarzadenin de dayandigini iddia etmekde serbestsiniz…
Siz hele bir bu tefekkure baxin, guya adam hec zaman musteqil fikir yurude, tenqid ede bilmez. Azerbaycanda ne qeder zibilliye atilasi shey var…
dd …-))
Yaradıcılıq depressiyasıdı bu, dostlar..Hamınız depressiyadasınız, hamınız.dincəlin də bir az…-))
Belke edebiyyatimizi dogrudan da wou-biznese cevirmeliyik ki, sanballi nese yazmaga en azindan qarwiliginda para olacaq deye hevesimiz olsun?! Reklamimiz bol olsun, yazaq, kitablarimiz satilsin, biz de gun uzu gorek?! Mamacani, mence fikirlewmeye deyer.
Qamçı, məndəki kitabı (“Hər sabah yaşam”)sizə göndərə bilərəm, deyin ki hara?
Chilgin, haqlisan!
Guler, men Danimarkada yasayiram. Kargo sene baha basa geler, men daha ucuz yolla getirdecem )))