Prozada diriliyi ilə seçilən xətlərdən biri də “cənub diskursu”dur (şərtən bu cür adlandırdığım həmin xətti mən ardıcıl “Alatoran” jurnalında izləyə bilirəm); bu barədə bir Cənublu yazara dedikdə, “burda (yəni Şimalda) redaktədən sonra belə olur”, – dedi. Hərçənd mətnlərə baxdıqda cənublu həmkarımla razılaşmaq çətindir; “prozaik sirr” bizə tanış olmayan, xam həyat parçaları, insan mənzərələri ilə bahəm, həm də bunu bütövlüyü ilə, dolu çatdıra bilən dildə, məhz bu cür doğulan təhkiyə, təsvir, dil gerçəkliyindədir ki, hətta “redaktədən sonra” da (əgər varsa) pozulmur; proza həqiqətlərini ortaya qoya bilir.
Bu nəsrin örnəklərindən bəzisini – “Tənqid.net” artıq xatırlatmışdır (N 3; “Alatoran” jurnalı haqqında yazıda, s. 7-11); “Alatoran”ın sonrakı saylarında daha bir neçə imza yanılmadığımı, həqiqətən də belə bir fərqli nəsrin, yazı tərzinin meydanda olduğunu göstərdi.

Güntay Cavanşirin “Sezənin sevgisi” hekayəsində (“Alatoran”, N 10) belə bir əhvalat nəql olunur:  Cənublu bir gənc Türkiyədən keçib, Azərbaycana gəlirkən yolda Avropalı bir türk ailəsi ilə tanış olur: Almaniyada yaşayan Ərdəm və qızı Sezən. Millət barədə, Azərbaycanın istiqlalı barəsində gənclər arasında isti söhbət alınır: “Mən çox gəncəm, nə olduğumu bilmirəm, sadəcə bilirəm ki, içimdə hissən böyük bir vətən duyğusu var, ancaq bu duyğunun düşüncə və tarix planında nə olduğunu bilmiş deyiləm”. Gənclər bir də Bakıda rastlaşırlar; mitinq dalğasında; 1991-ci ildir, Sovetlər ölkəsi çökməkdədir. Hətta bir anlıq yadımıza sovet inqilabi romanlarını salır; amma yox, burdakı  ideoloji diskurs deyil, ordakı publisist inqilabi boyaların yerinə burda qəhrəmanın yığcam prozaik addımlarla şəhəri dolaşan, hər addımda bir az da doğmalaşan içini görürük…

Məlum olur ki, Ərdəm bəy əski kommunistmiş “və Sovetlər Birliyini görməyi qafasına taxmış”. Bu məqamlarda acı bir ironiya var; amma müəllif  bunu açıq-saçıq ağartmaq fikrində deyil: “Babam evləndi. Bakıdan Almaniyaya bir ailə gəlmişdi kaç il öncə. Babam onlarla tanışmışdı. Evləndiyi qızın ailəsində kəsinliklə milli hiss yox. Həpsi rusca konuşur. Bizim türkcədə, İstanbul ağzında konuşmayı sevirlər, kəndi dillərində konuşmaqdan utanc duymaqdadırlar ”. Bu məqama təhkiyəçi bir də sonda, vida səhnəsində qayıdır: “Ərdəm bəy qaynatası və qaynı ilə bərabər gəlmişdi. Ərdəm bəyin gənc xanımı da orda idi. Lakin arabadan düşmədi. O zamanlar bu tür arabalar Bakıya yeni-yeni gəlirdi. Bəlli idi ki, Ərdəm bəyin qaynatası Bakının zənginlərindəndi”.

Hekayədə qəhrəmanın içinə dolmuş romantika da təbii yaşanır; personajlar arasında qızğın siyasi gaplardan, qəhrəmanın milli ədəbiyyata sevgisi və gənclik ehtiraslarından keçən həmin romantikanı bəsləyən istiqlal savaşına və milli varlığa ilkin təmas hissləridir. Deyim ki, G.Cavanşirin “Alatoran”ın növbəti saylarında dərc olunmuş “Hüseyn Cavid” və “Kölgəm” esselərində də bu duyğu çox güclüdür – reallıq ağrıları və romantik hayqırış.

Süjetə qayıdaq. Bakıda gənclər arasında , təbii, romantik bir sevgi baş qaldırır. Amma bu, dərhal başqa bir müstəviyə keçid istəyən bir duyğudur: “Sezənin “Gəl Almaniyaya bərabər gedəlim. Evlənsək rahatca Almaniya vizası alabilirsin” təklifini qəbul etmədim”; nə qədər çətin olsa da qəhrəman Bakıda qalmağı qərar verir: “Bu yalnızlığın əlindən qurtarmaq üçün yenidən dışarı qaçdım. Dənizin kənarında mutlu və mutsuz insanlar gəzişirdilər…  Həyatımın başqa bir evrəsi başlamışdı…” – hekayə bu cür bitir.

Amma belə başlamışdı: “1991-ci ildə taleyimi axtarmaq üçün yola düşdüm. Atamdan mənə nə qədər miras qalmışdısa, hamısını satıb, əlimdə bir az pulla Türkiyəyə gəldim. Amacım isə Türkiyə yolu ilə Qərb ölkələrinə getmək, təhsilimi davam etdirmək idi. İnsan hər zaman bəlli etdiyi hədəfin arxasınca gedə bilmir…” İndi bir daha xatırlasaq ki, ata mirasından başlayan yollar haralara aparıb çıxarır, təkcə bu əsərdə deyil, ümumən “cənub diskursu”nda hələ nə qədər də mündəricənin gizləndiyini fərz etmək çətin olmaz…

Bu diskursun qəfil təqdim etdiyi nümunələrdən biri də – Alı Səbrinin (Siyaməkin) “Norveç yazıları”dır . Romanı “azad yazarlar ocağının kitabxanası” nəşrlər sırasından (Bakı, 2007) alıb oxudum; nəşrə redaktor Rasim Qaracanın aydınlatıcı bir önsözü də əlavə olunmuş.

Deyim ki, dəqiqliklə: “Yazılar”ı “dokumental roman”, “qeyri-adi kitab”, “Avropadakı yaşam təcrübəsinin bir azərbaycanlı tərəfindən ilk dəfə qələmə alındığı çox önəmli hadisə”, “Azərbaycan çağdaş hekayəçiliyində yenilikçi bir xüsus” deyə dəyərləndirən R.Qaracanın qeydlərinə çox az nələrsə artırmaq lazım gəlir. Alı Səbrinin qəhrəmanı azərbaycanlı İran mühaciridir;  “Norveç yazıları”nın əlavə daha iki başlığı da bunu qabardır: “Bir mühacirin notları” və “Norveçdə bir azərbaycanlının başına gələnlər”. Həqiqətən də, əsərin qəhrəmanı bir mühacir səbri ilə Norveçin bir əyalət şəhəri Orstaya – BMT tərəfindən, qaçqın kimi, burda yaşayan evli bacısının yanına göndərilən andan təxminən iki il ərzində norveç dilini danışıq səviyyəsində öyrənib, Volda kollecinə girənəcən yaşadıqlarını nəinki təfərrüatla yazıya düzür, eyni zamanda düşüncələrini aktivdə saxlayaraq oxucu üçün “əlavə aləmlər” açmış olur.

Bu, nədən ibarətdir:
- “Yazılar”ın qəhrəmanı sivil dünyaya can atır, amma təsəvvüründəki demokratiyanın nəticələri ilə üzləşməyib aldandığını iqrar edir; bəlkə də yanılır, bəlkə sivilizasiya elə nizam-intizam, demokratiya- milli çalarından asılı olmayaraq, sadəcə “qanunçuluq”dur – hər halda azadlığa can atan bu insan Norveçin simasında Avropa sivilizasiyasının sərt üzüylə toqquşur; onu dərk və həzm etmək istərkən öz fərdini, “mən”liyini tanıyıb da təsqidləmiş olur;
- Başda BMT olmaqla Avropanın qayğısına qaldığı bütün mühacirlər inkişafca 3-cü dünya ölkələrindəndir; əsərin qəhrəmanı öz fərdi təcrübəsi ilə topluma girmək üçün ehtirasla çalışdığı halda, Norveç cəmiyyəti ilə xarici mühacirlər arasında az qala heç vaxt keçiləsi olmayan bir baryer görür. Və nəticədə, bir yandan o norveçlilərin bir millət olaraq etno-psixolojisini öyrənməyə qərarlıdırsa, əvəzində daha da çox Asiya və Afrikadan neçə-neçə 3-cü dünya ölkələri xalqları nümayəndələri ilə, milli xarakterlər, davranışlarla tanışır, müasir dünyada millətlərin yeri və problemləri haqda düşünmüş olur;
- O sıradan Norveçdə rastlaşdığı şovinizmin qarşılığını qəhrəman təəccüblə İrandakı həyatından epizodlarda tapır; bu onu milli özünüdərk üzərində faktlara, düşüncələrə, qənaətlərə sürükləyir; “cənub diskursu” işə düşür… Əslində, o ki Güntay Cavanşirin qəhrəmanı ardıyca ölkədən çıxıb, dünyanı dolaşmağa başlamışdı (milli kimlik məsələsi), Siyaməkin qəhrəmanına əvvəldən tanışdır; və onu ölkədən kənarda da, ətrafındakı bir çox qaçqınlardan fərqli, barışmaz edən məhz bu  kimlik haqqıdır;
- Daha da artıq: türklük məsələsi gələndə Azərbaycan türklərinin, məxsusən də Güneyə münasibətdə, bir millət olaraq dünyada tanınmazlığı qəhrəmanın coşqun ehtirasları ilə süslənir. “Türk olduğumu deyirdim, amma o saat Türkiyə vətəndaşı olduğumu sanıb, başlayırdılar gördüklərini və eşitdiklərini deməyə. Sözlərini kəsib deyirdim ki, ay bala, mən Azərbaycan türküyəm. Yenə də bilənlər başlayırdı Bakıdan danışmağa. Axırda bir kitab söz deməli olurdum ki, Azərbaycan dediyinin böyük hissəsi bu gün İran dövləti kimi təmsil olur. Türkmənçaydan, Gülüstandan deyib başa salırdım ki, 30 milyona yaxın türk Güney Azərbaycanda yaşıyır…” Bu sətirlərdən ənənəvi Təbriz inqilabçılığının nəfəsini duymaq çox da çətin deyil.
Daha bir cəhət. “Norveç yazıları” xırda ritmlərlə bütövlükdə 42 yazıdan ibarətdir; ilkindən sonunacan yazılarda ahəng, ruh, nəfəs, enerji qəti səngimir, təhkiyəçi-qəhrəman hər dəfə – hər hadisədən, epizoddan, günlərdən, dəqiqələrdən söz açarkən sanki təzədən başlayır, hər dəfə irəlidə daha çox bilgi verəcəyini vəd verir, vədinə əməl edirsə də, bilgiləri yenə tükənmir… Kitaba ön sözündə “Yazılar”ın ərsəyə gəlməsində roluna görə Alı Səbri Rasim Qaracaya minnətdarlıq edir: “İllər boyu güvənsizliklə ürəyimdə gəzdirdiyim yazarlıq həvəsinə güvənc yağışı yağdıran dost – Rasim bəydir”. Deyərdim ki, bəlkə eyni qədər də bu paydan Alı Səbrinin öz yazarlıq ehtirasına düşür. Toplumdan qopmuş atom qırığı kimi, sivil dünya mədəniyyətində “yad” elementlərin nələr törətdiyinə şahidik (təkcə elə son onilin Nobel siyahısına baxmaq bəsdir); sıfırdan “Norveç yazıları”na gəlmiş Siyaməkin qarşıdakı əsərlərinin bu gücdə olacağına niyə də inanmayaq…

“Cənub diskursu”nun mənə açdığı ən maraqlı imza Hamid Əhmədidir; o özü özünü oxucularına belə tanıdır: “Adım Hamid Əhmədi. Doğum ilim 1985. Psixoloji Fakültəsi tələbəsiyəm. 8 ildi yazıram, ümumən qısa hekayələr. Öncə farsca yazardım, 4 ildən bəri ana dilimdə yazıram. Yazılarımda əsasən bu tayın (Güneyin) danışıq tərzini əks edirəm, çalışıram yazılarımla xalqımın özəlliklərini tanıtmış olam. Hekayələrimin dialoqları Təbriz ağzında (aksentində) yazılıb və xarakterlər bu tayın xarakteridi” (“Alatoran”, N 11).

Bu dəqiq səciyyəni yazarın təqdim etdiyi hekayələr də  təsdiqləyir.
“Rza Hüseynyan şüşə dalısından” (N 11):  bir neçə yığcam epizoddan ibarət vizual təhkiyə qurub, qəhrəmanını psixoloji durumunun nəticəsi olaraq bu nöqtəyə (şüşə dalısından görünən qəzaya) gətirib çıxara bilir.

“O iki divar bir yerə yetişən yerdə” (N 11): bir neçə kəsilib davam edən dialoq parçalarından süjet yapıb qəhrəmanını psixoloji durumunun aqibətinə yetirə bilir.
“Məcnun”da(N 11): bir nostaljik sevgi anının psixolojik rəngbərəngliyindən insan içinə körpü sala bilir.

“Ağayi Zadı axtararaq” ((N 12): bir Qəhvədə (kafedə) qurduğu balaca bir psixolojik oyunda, – ki: Ağayi Zad niyə oturduğu yerində yoxdur, – eləcə tezisvariliklə böyük ictimai mənzərələrə çıxa bilir.

Həə, görünür, 22 yaşlı bu gənc yazarda böyük proza ustası gizlənir; axı hər dəfə seçdiyi rakurs müxtəlif olmaqla, çağdaş insan nöqteyi-nəzərindən mühüm də məsələlərə çıxır. Bu belə.

Kim bilmir ki: poeziyanın gücü yaşamda isə, prozanınkı dildədir. Hər hekayədən bir passaj olmaqla indi də dönüb Təbriz türkcəmizin gücünə baxaq: “Minlər belə sözlər, ancaq heç biri kar kəsmədi. Sonra məndə ayrı mərəzlər də üzə çıxdı. Doktor bunların adını qoyub “Paranoya”, daha günbəgün Dekarta yaxınlaşırdım” (“Rza Hüseynyan şüşə dalısından”). “Gecə olmuşdu, ama çıraqlar hər yeri işıq eləmişdi, gecədə gecəlik qalmamışdı. Deyəsən allahın öz fikrinə çatmayıb gecəni işıq yaratsın” (“O iki divar bir yerə yetişən yerdə”). “İki nəfər o başdan gəlir, payızın bu xəlvət xiyavanının yarpaqlarını ayaqlaya-ayaqlaya. Qız bir skamya görsədir, ona sarı gedirlər. Bir tikə divar skamyanın dalısında var, o əl bu əli boşdu. Bu divar burada nə üçündü? İkisinin fikrindən keçir. Bir yarpaq yerə düşür, onlar oturub səssiz yerə baxırlar, biri birinin başmaqlarına…”( “Məcnun”).

“Amma Ağayi Zad hardadı? Nəyə yoxdu?
Bəlkə yazıq kişi bir gecə evinə qayıdanda, düşmənlərinin biri öldürüb onu.
Bəlkə də yazıq kişi bir gecə evində qəlbi dayanıb, ölmüşdü (amma Ağayi Zadın elə bir yaşı yox idi)
Ya da Ağayi-zad istəmirdi Qəhvəyə gəlsin.
Və nəm neçə bir ehtimal…” (“Ağayi Zadı axtararaq ”).

Hamid Əhmədinin miniatür nəsrindən aldığım ən önəmli informasiya müasirlik nəfəsidir; bu nəfəs oxucuya qədimi, uzman Təbrizi tamam yeni boyalarında görməyə şans yaradır: demə, o da çağdaş qlobal dünyamızın bir parçası olaraq durumunu yaşayır…

Daha bir az proza havasını Həsən Rəncbərinin “Gecə qara cücə qara” hekayəsindən duyuram (“Alatoran”, 12). “Yoxsulluq qap-bacasından yağırdı. Günlər bir-birindən ağır geçirdi. Kiralıq evdə oturub ildən ilə, çul-palazı bu qapıdan o qapıya daşıyıb sürünmək də, özlüyündə böyük çarəsizliydi. Uzun sözün qıssası rahat çörək boğazlarından aşağı enmirdi…”

Yığcam bir  təhkiyədə Təbrizli yazar ölkəsini xarakterizə edən bütöv bir mənzərə verə bilir. “Aylar öncə bu ailənin kişisi bəlli olmayan nədənlərlə itib-batmışdı, bilinməzlərə getmişdi. O gündən güdükçü gözlər duvarlar çatlağından bu evə gəlib-gedənləri güdürdülər. Qadın hər küçəyə çıxıb qonşularla qarşılaşanda, ardınca pıçıltılı səslər eşidilirdi. Alçaldıcı baxışlar onu incidirdi…” Məsələni təhkiyə nöqtəsinin dəqiqliyi, bir də qələmin görüntü yaratmaq gücü həll edir. Kiçik yaşlı oğlu ilə birgə əlacsız qalmış qadının üzərindən, onun içinin səmimiyyətindən qurulmuş təhkiyə son halda qadının bəraətinə, cəmiyyətin ifşasına çevrilir: “Buraxılmış kökdəydi, hər şeydən vaz keçmişdi. Birdən-birə nohə səsi qulağına dəydi, özünə toz qondurmayıb əlini qapının işgilinə sarı uzatdı. Qapı açıldığında orada səssizcə və danışmadan gözətləyən qonağını, hər tərəfi gəzən çaşqın baxışlarilə, görüb içəri götürdü. Darısqal dalandan keçirdib otağa doğru yönləndirdi…”

Əlbəttə, motiv bizə M.Kazıminin “Qorxulu Tehran”ından roman miqyasında bəllidir; maraqlısı, “cənub diskursu”nda hələ də aktual qalmasındadır… Hər halda, hekayə bizə roman mövzusunu bircə səhifəlik mətləbə yığa bilmiş bir gənc istedadı xəbər verir…

Bu qədər. Bircə onu əlavə eləyim ki, yazıda sitatlara gen-bol yer verməyim – niyyətliydi. Ki, oxucu Cənub nəsrinin dolu havasını və canlı dil potensialını bilavasitə duysun. Amma, ən düzü, təbii ki, bu nəsri izləmək olar; izləməyinə də dəyər.

İyun 2008