” Bizi müəlliflərin deyil, romanların cinsi maraqlandırmalıdır”

Məşhur çex yazıçısı, Azərbaycan oxucularının “Varoluşun dözülməz xəffifliyi” romanından tanıdığı Milan Kunderanın Fransa mətbuatına verdiyi müsahibəni (fevral, 2008-ci il) sizə təqdim edirik.

- Bütün romanlarınız sizin çex təcrübənizi ifadə edir. Mənim üçün maraqlıdır, özünüzdə başqa sosial-tarixi kontekstdə əsər yaratmaq imkanı görürsünüzmü? Məsələn, Fransada. Axı Paris artıq sizin doğma evinizdir…
- Baxarıq… Bu dəqiqə bircə şey deyə bilərəm: mən 45 yaşıma qədər Çexoslovakiyada yaşamışam. Nəzərə alanda ki, yazıçı karyeram otuz yaşımdan başlayır, bunu deyə bilərəm ki, yaradıcı həyatımın çoxu Fransada keçib və keçəcək. Mən Fransaya göründüyündən daha çox bağlıyam.

- Sizin “Romançılıq sənəti”niz şəksiz, nəfəs kəsən şəxsi etirafdır. Mən belə fikirləşirəm ki, bu əsərin cazibəsi, estetik təcrübələrin universal ölçülərinə sirayət faktı ilə yanaşı, onun şəxsi roman nəzəriyyəsi təklif etməsindədir.
- Bu, nəzəriyyə də deyil. Bu, bir peşəkarın etirafıdır. Şəxsən mən incəsənət adamlarının söhbətlərinə qulaq asmağı çox xoşlayıram. Olivye Messianın “Musiqi dilimin texnikası” mənə Adornonun “Müasir musiqi fəlsəfəsi”ndən min dəfə maraqlı gəlir. Ola bilər ki, mən ad seçimində yanılmışam, axı əsərin adı nəzəriyyəçinin eqoistliyindən xəbər verir. Amerikalı redaktorum Aaron Aşer mənə “İnsan düşünür. Tanrı gülür” adını təklif eləmişdi. İndi elə fikirləşirəm ki, həmin adı seçməyim daha yaxşı olardı. Mən bu adı şəxsi, hətta deyərdim ki, sentimental səbəbdən saxladım. 27-28 yaşım olanda çex yazıçısı Vladislav Vançur barədə kitab yazmışdım. Kitabın adı “Romançılıq sənəti” idi. Vançurun sayəsində şirin, mənim sayəmdə natamam olan həmin kitab, bir də heç vaxt nəşr olunmayacaq. Və mən istədim ki, o kitabın adını ötən illərin xatirəsi kimi saxlayım.

- Özünüzün ədəbiyyat, ədəbiyyatın dünya, mədəniyyət, individuallıqla bağlılığı anlayışınızda hansısa təkamül dönüşləri görürsünüzmü?
- Mən 30 yaşıma qədər çox işlə məşğul olmuşam. Musiqi bəstələmişəm, şeirlər, pyeslər yazmışam. Mən öz səsimi, üslubumu, özümü axtarmışam. Birinci hekayəm – “Məzəli sevdalar”dan sonra inandım ki, özümü tapmışam. Mən nasir, yazıçı, romançı oldum. Vəssalam. Başqa heç kim ola bilmədim. O vaxtdan bəri mənim estetikam, sizin jurnalist dili ilə desək, transformasiya tanımır, bir xətt üzrə inkişaf edir.

- “Romançılıq sənəti”ndə siz sıradan müsahibə formasını ciddi tənqid edirsiniz və iddia edirsiniz ki, əgər müəllif hüquqlarınız qorunmasa, müsahibə verməyəcəksiniz. Əlbəttə, mən sizi başa düşürəm, bir çox jurnalistlər həmsöhbətini nəşrdən əvvəl müsahibəyə əl gəzdirmək imkanından məhrum edir. Həmçinin, bəzi jurnalistlər söhbəti məhz ona maraqlı olan istiqamətdə aparır və müsahibəni hazırlayarkən həmsöhbətinin yalnız özlərinə sərf edən sözlərini saxlayaraq, kontekstdən çıxarır. Bununla belə, müsahibələrə bu cür məhdudiyyət qoymaqla, öz oxucu kütlənizə qarşı haqsızlıq etmiş olmursunuz ki?
- Mətbuatda dərc olunan müsahibələr çox vaxt həmsöhbətin söylədiklərinin oxşar transkripsiyasıdır. Jurnalist interpretasiyası zamanı bütün dəqiqlik yoxa çıxır. Bir dəfə başıma belə bir iş gəldi: müsahibəmdə dəqiq olmayan məqamlar bir yana dursun, ümumiyyətlə, mənə dəxli olmayan fikirlərə rast gəldim. Etiraz etməli oldum. Cavabında jurnalist mənim sözlərimi sitat gətirdi. Mən sadə bir şeyi başa düşdüm: jurnalistin sitat gətirdiyi müəllif, daha öz sözünün sahibi deyil, artıq o, fikirlərinin müəllif haqqını itirib. Təbii ki, belə bir şeyi həzm eləmək mümkün deyil. Vəziyyətdən çıxış yolu isə məncə, çox sadədir. Razılaşın: axı indi mən sizinlə görüşmüşəm. Bir müddət müsahibəmizə hazırlaşdıq, razılaşdıq, siz suallar tərtib elədiniz, mən cavablar tərtib elədim və budur, biz müəllif haqlarını bölüşdük. Bax, indi hər şey qaydasındadır, artıq bu, ədalətli oyundur.

- Razıyam, ağıllı fikirdir… Siz Mərkəzi Avropa barəsində bir çox diskussiyaların açılmasına təkan vermisiniz. Romanlarınızdakı hadisələr Çexoslovakiyada baş verir. Sizin nəzəri əməyiniz olan “Romançılıq sənəti”ndə Mərkəzi Avropa vacib rol oynayır. Deyə bilərsinizmi, Mərkəzi Avropa anlayışı nədir, ümumiyyətlə, özünüz üçün onun sərhədlərini müəyyən etmisinizmi?
- Gəlin, məsələni bir az sadələşdirək və sadəcə romançılıq sahəsindən çıxış edərək danışaq. Dünyada dörd böyük roman ustası var: Kafka, Brox, Muzil, Hombroviç. Mən onları “Mərkəzi Avropanın böyük romançılar nəsli” adlandırıram. Prustdan sonra mən romançılıq tarixində belə vacib imza görmürəm. Bu müəlliflərlə tanış olmadan, müasir romanları anlamaq asan deyil. Uzun sözün qısası, bu müəlliflər modernist idilər, həmin yazıçılar yeni forma axtarışı ilə məşğul olurdular. Bununla yanaşı, incəsənət və roman tarixini başqa cür gördüklərindən, onlar avanqard ideologiyadan (inkişafa, inqilaba və s. inam) tamamilə azad idilər. Onlar heç vaxt radikal parçalanmanın vacibliyini iddia eləmirdilər, düşünmürdülər ki, romanın formal imkanları tükənib, bu adamlar sadəcə, həmin imkanları genişləndirmək istəyirdilər. Buna görə də, indi ötən illərin romanlarına olan münasibət təzədən gözdən keçirilir. Bu müəlliflər ənənələrə nifrət etmirdilər, amma bu ənənələr çərçivəsində başqa seçim edirdilər. Onların hamısı on doqquzuncu əsrin “qaranquşu” olan zəmanə romanına rəğbət bəsləyirdilər. Mən bu dövrə “roman tarixinin birinci hissəsi” deyirəm. Bu dövr və dövrün estetikası az qala unudulmuş, on doqquz əsr ərzində dəfn olunmuşdu. Dövrə münasibətdə “xəyanət”, romanın mahiyyətindəki oynaqlığı (Rable, Servantes, Stern, Didronun romanlarındakı gözəl oynaqlığı yadınıza salın!) məhv elədi və mənim “bədii zikr” adlandırdığım o nəsnənin vacibliyini azaltdı. Bədii zikr deyəndə (elə edək ki, bu məsələdə qaranlıq bir şey qalmasın) mən romanın fəlsəfəyə tabe olduğu, ideyaların bədii illüstrasiyası olan fəlsəfi romanları nəzərdə tutmuram. Belə roman yazan adam Sartr, hətta deyərdim ki, daha çox Kamyu olur. Belə yazanda mənim sevmədiyim bir şey – adama mənəviyyat, əxlaq dərsi keçən romanlar alınır. Muzilin, Broxun məqsədi isə tamam başqa idi – onlar fəlsəfəyə nökərçilik etmək istəmirdilər, əksinə, bu gün hələ də fəlsəfəyə məxsus olan şeyləri ondan qoparıb, almaq istəyirdilər. Bunlar metafizik problemlərdir, insan mövcudluğunun problemləridir. Hansıları ki, fəlsəfə heç vaxt dəqiqliklə izah edə bilməzdi və bunu ancaq roman bacarardı. Bu, o deməkdir ki, yazıçılar (xüsusilə Brox və Muzil) romanda poetikliklə intellektuallığı birləşdirərək, ona mədəni kontekstdə müstəsna yer tutmağa imkan verdilər. Bu müəlliflər Amerikada məşhur deyillər və mən bu faktı “intellektual qalmaqal” adlandırıram. Amma əslində məsələ estetik anlaşılmazlıqda deyil. Hərçənd ki, amerikan romanının özünəməxsus ənənələrini nəzərdən keçirsək, bu anlaşılmazlığı da başa düşmək olar. Əvvəla, Amerika roman tarixinin ilkin dövrünü yaşamayıb. İkincisi, Mərkəzi Avropadakı böyük yazıçılar öz şedevrlərini yaradanda Amerikada artıq dünyaya təsir etmək gücündə olan romançılar nəsli (Folkner, Heminquey, Dos Passos) vardı. Amma bu romançılar nəslinin estetikası Muzilin estetikasına tam zidd idi! Məsələn, bu estetikada müəllifin romanın təhkiyəsi zamanı hadisələrə müdaxiləsi, özünü sıxışdırılıb aradan çıxarılmış intellektualizm, romanın mahiyyətinə tamamilə yad olan bir şey kimi biruzə verir. Öz xatirələrimdən: Nyu-Yorker “Varoluşun dözülməz xəffifliyi”nin üç hissəsini çap elədi, amma Nitsşenin əbədi qayıdışı barədəki fikiləri kəsib atdılar. Halbuki fikrimcə, Nitsşenin əbədi qayıdışı barədəki xatırlatmalarımın fəlsəfi diskursla heç bir əlaqəsi yoxdu: bu, romana birbaşa dəxli olan paradoksların davamlılığıdır, nəinki hadisənin təsviri və ya dialoq.

- Bu yazıçıların hansısa bir şəkildə sizə təsir etdiyini deyə bilərsiniz?
- Mənə təsirləri? Yox. Bu, nəsə başqa bir şeydir. Belə deyək, mən də onlar kimi eyni estetikanın çərçivələri daxilində mövcudam. Mən Prustun və ya Coysun estetikasının təsiri altına düşməmişəm. Heminqueyin də təsiri altına düşməmişəm (baxmayaraq ki, ona heyranam). Barəsində danışdığım yazıçılar da bir-birilərinə təsir etməyiblər. Hombroviç Kafkanı sevmirdi, heç vaxt Brox və Muzil barədə danışmırdı, elə bu üç yazıçının da onu yaxşı tanıdığını demək olmaz. Bəlkə də bu dörd yazıçı bilsəydi ki, onların adını bir siyahıda çəkirəm, mənə bərk acıqları tutardı. Bəlkə də haqları da olardı. Yəqin mən bu nəsli ona görə kəşf eləmişəm ki, özümə bir “yazıçı koması” qaralayım.

- Sizin Mərkəzi Avropa konsepsiyanız “slavyan mədəniyyəti” və “slavyan dünyası” anlayışları ilə necə uyğunlaşır?
- Əlbəttə, slavyan dillərinin linqvistik birliyi var. Amma vahid slavyan cəmiyyəti yoxdur. “Slavyan ədəbiyyatı” deyə bir şey yoxdur. Əgər mənim kitablarım “slavyançılıq” kontekstinə uyğunlaşsaydı, yəqin ki, özüm özümü tanımazdım. Bu kontekst sünidir və yanlışdır. Mərkəzi Avropa konteksti (linqvistik olaraq, german-slavyan-venger konteksti) mənim kitablarım üçün daha uyğundur. Amma biz romanın dəyərini və əhəmiyyətini müəyyən etmək istəyiriksə, bu kontekst də kifayət deyil. Mən bunu təkrar etməkdən heç vaxt yorulmayacağam: bədii əsərin dəyərini və əhəmiyyətini dəqiqliyi ilə aça biləcək yeganə kontekst – Avropa romanının tarixi kontekstidir.

- Siz daima Avropa romanına istinad edirsiniz. Bu, o demək deyilmi ki, amerikan romanının əhəmiyyəti sizin üçün daha azdır?
- Dəqiq ifadə elədiniz. Bəzən söhbət zamanı lazımi termin tapa bilməməyim məni narahat edir. Əgər mən “Qərb romanı” desəm, mənə deyərlər ki, “rus romanı”nı yaddan çıxarıram. Əgər “dünyəvi roman” desəm, onda mən barəsində danışılan romanın tarixən Avropaya bağlılığını inkar etmiş olaram. Buna görə də mən “Avropa romanı” deyirəm, amma burada mənsubiyyət şəkilçisini coğrafi mənada deyil, ruhi-mənəvi mənada işlədirəm. Bura Amerika da daxildir, İsrail də. Mənim “Avropa romanı” dediyim şey romanın Servantesdən Folknerə qədər keçən tarixidir.

- Ağlıma bir fikir gəldi. Romançılıq tarixinin ən böyük yazıçıları hesab etdiyiniz və romanın inkişafında xidmətini iddia etdiyiniz yazıçılar arasında qadın yazarlar yoxdur. Əgər mən yanılıramsa, düzəliş verin, amma nə sizin müsahibələrinizdə, nə də esselərinizdə qadın yazarlar barədə heç bir fikir yoxdur. Bunu necə izah edirsiniz?
- Bizi müəlliflərin deyil, romanların cinsi maraqlandırmalıdır. Əsl romanların hamısı biseksualdır. Bu, o deməkdir ki, onlar həm kişi, həm də qadın dünyagörüşünü ifadə edir. Fiziki şəxs olaraq müəllifin cinsi – onun şəxsi işidir.

Çevirdi: Günel M.