1989-cu il. SSRİ hələ dağılmayıb. Nəhəng və qüdrətli ölkənin bir parçası olan Azərbaycanda da yenidənqurma və aşkarlıq siyasəti  tüğyan edir. Bakıda isə həm də tez-tez Qarabağla bağlı mitinqlər keçirilir. Müstəqil və demokratik Azərbaybaycan ideyaları getdikcə daha geniş yayılmağa başlayır…
Və bu arada şair Vaqif Səmədoğlunun 50 yaşı tamam olur. 20 il əvvəlin Vaqif Səmədoğlusu necə idi? O bu gün 70 yaşını qeyd edir və bu 20 il ərzində nə qədər dəyişib? Və ya dəyişibmi?
Aşağıda sizə təqdim etdiyimiz müsahibəni Vaqif Səmədoğludan 20 il əvvəl Tofiq Abdin alıb. Müsahibədən daha çox, bir söhbətdir bu. Maraqlı etirafların, həqiqətlərin dilə gətirildiyi söhbət… Burada bir çox suallara cavab tapa biləcəyiniz qənaətindəyik.

“Kultaz”

SUAL-CAVAB VƏ YAXUD LENTƏ ALINMIŞ DİALOQ

Doğuldum otuz doqquzuncu ildə
Otuz yeddinci ildə tutuldum.
Vaqif Səmədoğlu.

- Deməli, əlli yaşın tamam olur. Vaqif Səmədoğlu, inanırsanmı buna?

- İnanıram, Tofiq. İnanıram və mənə elə gəlir ki, elə sən də inanırsan. İnanmaya bilmərik.

- Deməli, əlli yaşın tamam olur, Vaqif Səmədoğlu. Bu əlli yaşın içindən sənin ömründən çox-çox hadisələr keçib gedib, bir axardan çox şeylər axıb getdiyi kimi. Əlli yaşın tamam olur və bu illərdə cəmi-cümlətanı sənin iki kitabın…

- Kitab yox, broşuram, bunlara kitab demək günahdı…

- Yaxşı, sən deyən olsun, broşuran çap olunub. Məni bir şey maraqlandırır. Təəssüf eləmirsən ki, bu qədər az çap olunmusan? Və yaxud belə deyək: səni bu qədər az çap eləyiblər. Bu ifadələrdən hansı daha doğrudur və niyə? Əlbəttə, sənin çap olunmamağın istər oxucularda, istərsə də sənət adamlarında müxtəlif fikirlər yaradıb. Hərə bunu bir cür yozur.

- Maraqlıdı, bax elə sən özün necə yozursan mənim az çap olunmağımı?

- Məsələn, mənə elə gəlir ki, sənin yazıların bax, bu gün üçün bir o qədər də yatarlı deyil…

- Bu gün üçün yatarlıdı, bax, məhz bu gün yatarlıdı. Çap olunma nöqteyi-nəzərindən. Ancaq şeir şeirdisə öz dövrü üçün yatarlıdı həmişə. Öz vaxtında, öz dövründə çap olunmayan şeir bir qədər sonralar çap olunanda uduzur. Hətta ən lirik şeir də. O ki, qaldı üstündə ictimai yükü olan şeir, nə bilim sosioloji fikir daşıyan şeir. Mənim çap olunmamağımda bir-iki məsələ var. Bu yaxınlarda Pribaltikadan, Estoniyada çap olunan bir jurnal göndəriblər mənə, «Raduqa», bu jurnal sol təmayüllüdü. Estoniya Sovet Sosialist Respublikasında çıxır, ancaq materikallar elə bil ki, Qərbdə hazırlanıb. Lap sanki «soyuq» müharibə dövrünün jurnalı və yazılarıdı, orda mənim haqqımda deyilir ki, Vaqif Səmədoğlunu on iki il çap eləməyiblər.

- Həqiqətdi də…

- Həqiqət döyül, məsələ bundadı ki, bu həqiqət döyül. On iki il Vaqif Səmədoğlu çap olunmayıb, ancaq özü. Mən heç bir nəşriyyata, heç bir Azərbaycan mətbuatına yazı, şeir verməmişəm. Nə “Yazıçı” nəşriyyatına, nə «Gənclik» nəşriyyatına, nə «Azərbaycan» jurnalına, nə «Ədəbiyyat və incəsənət» qəzetinə qətiyyən irad tuta bilmərəm ki, məni çap eləməyiblər. Lap «Yazıçı» nəşriyyatının baş redaktoru Sabir Rüstəmxanlı deyə bilər, səmimi və kobudcasına: sən nə vaxt yazı vermisən və haqlı olar, o cümlədən «Gənclik» nəşriyyatı… Yəni heç bir junala Vaqif Səmədoğlu şeir verməyib, harda yaşayır və nə çap oluna bilər. Və burda mən də səhv eləmişəm. Deyəsən yetmişinci illərin axırında Əkrəm Əylisli «Azərbaycan» jurnalının redaktoru oldu. Səksən ikinci ildə Əkrəm mənim bir podborkamı verdi, mənim bundan xəbərim yox idi. Evimizə gəlib o şeirləri demək olar ki, «oğurlayıb» aparmışdı və çap eləmişdi. Məndən icazə alıb guya, yazmışdı, ancaq mən icazə-zad verməmişdim. Ərk eləyib aparmışdı.  Çox qəribədi ki, o durğunluq dediyimiz dövrdə, Heydər Əliyevin dövründə, indi çox əcaib bir termin də tapıblar. «ƏLİYEVŞİNA», «ƏLİYEVÇİLİK», bax o dövrdə Azərbaycanda elə şeylər çap olunub ki, indi irəlidə olan Pribaltikanın – Litvanın, Estoniyanın yuxusuna da girmirdi. Mənim bir sıra şeirlərimdi, Ramiz Rövşənin şeirləridi, prozada Yusifin romanıdı, bunlar, unutmayaq ki, durğunluq dövründə çap olunub. Bu səpkidə ancaq Rusiyada bir-iki əsər çıxıb. Yenə də deyirəm, mən hələ bu yazıların bədii keyfiyyətini nəzərə almıram.

- Vaqif, yadındamı ilk dəfə hansı şeiri yazmısan?

- İlk dəfə yadıma gəlmir, deyəsən orta məktəbdə oxuyanda çox yazırdım və sonra ara verdim, konservatoriyanın birinci kursuna daxil olanda, fortepiano sinfinə, hiss elədim ki, məndən musiqiçi çıxmayacaq və bir də əlbəttə ki, «qan» məsələsi…

- Vaqif, mən bu sualı elə-belə verdim və qayıdıram əsas sualımın üstünə. Bax, bayaq dedin ki, sən Azərbycan mətbuatını və Azərbaycan naşirlərini qınamırsan, çap olunmamağın üçün. Onda gəl bir məsələni araşdıraq, heç bir giley-güzarın yoxdu…

- Qətiyyən… qətiyyən…

- Deməli, sən özün çap olunmağa can atmamısan. Bu «özün çap olunmağa can atmamısan» ifadəsinə bir qədər həssaslıqla yanaşaq güman ki, əlinə qələm alan hər bir adam yazı yazanda çap olunmağa can atır, çap olunmağa çalışır və sən də eləcə. Ancaq indi məlum olur ki, sən belə olmamısan. Elə isə sənin bu çap olunmamağın ona görə deyildimi ki, özün barədə nəsə bir ajiotaj, səs-küy, dedi-qodu yaradasan, özün ətrafında bir söz-söhbət salasan.

- Soruşursan ki, havaxt şeir yazmağa başlamısan, mən bunu izah eləyim və elə o biri sualın da cavabı özü-özünə gələcək. Mənim yadımdadı ilk şeirlər yazan vaxtı rəhmətlik Məmməd Ariflə, akademiklə bir söhbətim oldu, söhbət deyəndə ki, o bizə uşaq kimi baxırdı, biləndə ki, şeir yazıram dedi: SƏN DƏ ŞAİRLİK ELƏMƏK İSTƏYİRSƏN? Belə çox ağır-ağır: SƏN DƏ ŞAİRLİK ELƏMƏK İSTƏYİRSƏN? Dedim, hə, Arif əmi! Dedi: unutma ki, ŞAİR GƏRƏK ŞULUQ SALSIN! Bax, Məmməd Arifin Kislovodskidə dediyi bu sözlər o vaxt mənə ötəri gəldi, ancaq sonralar gördüm ki, daha doğrusu, bir çox şairlərin bioqrafiyasını yada salanda gördüm ki, onların çoxunun həyatında «şuluq» salmaq elementi var. Mənim də həyatımda bax, bəlkə də o «şuluq»luq əlaməti var, ancaq mən özüm salmamışam onu. İndi onu deyim də sənə, sənin də, mənim də, hamımızın, əlinə qələm alan hər bir adamın, Sovet İttifaqında yaşayan hər yaradıcının daxili bir senzoru var. Ola bilməz ki, daxili senzorsuz yaradıcı olsun. Bax, o daxili senzor diqtə eləyib ki, hansı yazı çap olunar. Kiməsə də, o cümlədən mənə, daxili senzor deyib ki, yaz, amma çapa tələsmə. Onsuz da çap olunmayacaq. Burada bir şeyi də deyim biz Azərbaycanda yaşayırıq və doğrudan da mehriban xalqıq. Mən məsələn azərbaycanlıyla savaşa bilmərəm və mənim ətrafımdakı bütün nəşriyyatlardakı redaktorlar mənim dostlarımdı, bax uzun müddət redaktor mənim qardaşım olub, «Ulduz» jurnalında, mən necə onu zərbə altında qoya bilərdim, pis vəziyyətə salaydım, onunla necə savaşaydım ki, məni çap eləmirsən. Və hətta senzuranın özündə, qlavlitdə, o dövrdə, o «durğunluq» dediyimiz dövrdə mənim «Bəxt üzüyü» pyesimi, açıq deyirəm, heç bir qlavlit, heç bir yerdə lap Tallinin özündə də buraxmazdılar, bizim qlavlit buraxdı, o zaman bizim qlavlit də Knyaz işləyirdi. Rəhmətlik, o çox müsbət adam idi, mehriban adam idi. Məndə o romantik avantyura hissi 1968-ci ildən qırlıdı, o ilk kitabım və son kitabım çapdan çıxanda. İkinci kitabı mən saymıram, onu mənim icazəm olmadan buraxıblar. «Yoldan teleqram» mənim kitabımdı. «Günün baxtı» yox. O da mənimdi, ancaq o kitab gərək beş dəfə qalın olaydı, məni sözün əsil mənasında aldatdılar. Ancaq o «Yoldan teleqram» kitabının çapında  mərhum, rəhmətlik Qara Qarayev çox rol oynadı, kitab katiblik səviyyəsində həll olundu, Qara Qarayev və Şıxəli Qurbanov səviyyəsində həll olunmuşdu. Bu adamlar, bu şəxsiyyətlər olmasaydı, o kitab çap olunmayacaqdı və o kitabdan sonra mən nə qədər əziyyətlər çəkdim, onu sən də bilirsən. İkinci kitabımı isə buraxdılar, özləri istəyən kimi.

- Vaqif, indi belə bir məsələ məni maraqlandırır, mümkünsə onu araşdıraq. Mən səni çoxdan tanıyıram. Və görmüşəm ki, sən bizim ədəbi mühitdən uzaqda olan adamsan, heç vaxt ədəbi məsələlərin müzakirəsində, Yazıçılar İttifaqının iclaslarında, ədəbi gecələrdə, şeir məclislərində iştirak etməmisən, tamamilə bu məsələlərdən uzaqda yaşayırsan. Bir də ədəbi mühitimiz kimi uzun müddətdir ki, işsizsən. Bu nədi? Bunu xahiş eliyirəm izah eləyəsən?

- Nə mənada işsizəm?

- …İşsiz deyəndə, sən məni yaxşı başa düş. Sən heç vaxt işsiz olmamısan, daima işləyirsən, yazırsan, əsərlərin teatrlarda oynanılır, elə başa düşmə ki, mən işsiz deyəndə hər hansı bir mühəndisin və yaxud müəllimin işsizliyi kimi müqayisə eləyirəm. Yox. Sadəcə olaraq sən heç bir yaradıcı təşkilatda çalışmırsan. Mən təxminən bu mənada deyirəm. Vəzifə hissi səndə olubmu? Bu vəzifə səni çəkmirmi? Deyək ki, sənin yaşıdların indi yaxşı vəzifələrdədi, yaxşı işlərdədi, bax, bu mənada işsizlik səni sındırmırmı, səni əzmirmi? Darıxdırmırmı?Lentin qurtarmır ki?..

- Yox, yox, hələ çox var…

- Yaxşı əvvəlcə sən nəyi soruşdun?

- İclaslar barədə…

- Mən belə başa düşdüm ki, sən deyirsən ki, ədəbi ictimaiyyətin məsələləri həll olunan iclaslara getmirəm. Əvvəla, mən sənə onu deyim ki, səmimi deyirəm bunları, mən bu gün yox, dünən yox, lap çoxdandı bu fikirdəyəm, tamamilə əminəm ki, ədəbiyyatın taleyini sən dediyin o ədəbi ictimaiyyət var ki, o zümrə var ki, onlar həll eləmirlər, bu iclaslarda həll olunmur. Gəl bir şeyi heç bir vaxt unutmayaq. Həyatda biz hər şeyi seçə bilərik, ATA, ANANI seçə bilmərik. Və mən də dünyaya SƏMƏD VURĞUNUN oğlu kimi gəlmişəm. Və Yazıçılar İttifaqının iclasları ki, sən deyirsən, mən burnumun fırtığını silə-silə getmişəm, gözümü həqiqi mənada o iclaslarda açmışam, o iclaslar gedə-gedə mən Natəvan klubunun foyesində o yan-bu yana qaçmışam, bu klubun səhnəsində «meymunluq» eləmişəm, uşaq kimi. Və ölənə qədər beynimə həkk olunub ki, bu iclaslar, bu müsamirələr, bu gecələr heç ziad vermir, zərərdən başqa. Sonra. Dünyanı, daha dorusu özümü dərk eləyəndən sonra başa düşmüşəm ki, Stalin bu iclasları düşünüb tapıb. Stalin deyirik bu saat, Stalinlə mübarizəni, xüsusilə Moskva mətbuatında, Stalinin özüylə aparırıq biz. Bu, tamam, əvvəlcədən məğlubiyyətə düçar olacaq bir mübarizədi…

- Yəni, bunun gələcəyi yoxdu…

- Hə, bunun heç bir gələcəyi yoxdu, burada heç bir qələbə ola bilməz, nə qədər ki, Stalinin institutları var, sənə tam açıq deyirəm, institutları – İCTİMAİ TƏŞKİLATLAR var ki, bunları adi adamlar fikirləşməyib, çox böyük, deyərdim ki, dahi adamlar, Stalinin fikirləşdiyi institutları dahicəsinə təşkil eləyiblər. Bunu çox böyük ağıl sahibi fikirləşib ki, Stalin öləndən sonra da işləyir bu institutlar, o cümlədən də o YAZIÇILAR İTTİFAQI. O vaxta qədər ki, rəsmi bir şairin VƏZİFƏ ixtiyarı var, başqa şairin yaradıcılığına qiymət versin onda o iclaslar, o disputlar… Və biz bilirik ki, otuzuncu illərdə necə qurtarırdı, o iclaslar və indi sən demişkən, son bir neçə ildə o gün Yazıçılar İttifaqına, partiya iclasına getdim, söz verdim ki, bundan sonra qəti getmərəm. Dedim, gedim görüm də, indi yeni dövrdü. Heç bir xeyri olmayan söhbət idi, bəlkə də özü-özlüyündə nəsə vardı orda, bu qaçqınlarla bağlı iclas idi. Bəlkə kiminsə çıxışında maraqlı fikirlər vardı. Hərə bir məlumat verdi. Hamısı adamı yandıran fikirlər idi, ancaq fikirlər heç bir xeyir vermir. Hər hansı, lap gözəl bir yazıçının başqa bir yazıçının yaradıcılığına qiymət vermək səlahiyyəti varsa, bu dəhşətdi. Biz, inanıram ki, elə bir vaxta gəlib çıxacayıq ki, bu Yazıçılar İttifaqı Həmkarlar İttifaqı kimi bir şey olacaq. Yazıçılar jurnal ətrafında birləşməlidi, nə bilim, nə təhər deyim sənə, ədəbi birliklər ətrafında birləşməlidi. Və yekəxana  çıxmasın, lap uşaqlıqdan görmüşəm bu iclasların zərərli tərəflərini və açığı bir şair kimi bu iclaslar mənə heç nə vermir və bunu da Stalin fikirləşib, fikirləşib ki, bu iclaslar qoy yazıçıların başını qarışdırsın, bir-biriylə mübahisə eləsinlər, bir-biriləriylə intriqaya, çəkişməyə girsinlər, başları qarışsın. Yazıçı, əzəl başdan Dövlətlə opazisiyada olan yazıçı, şair bir-biriylə opazisiyada olsun, yəni özlərinin özlərinə başı qarışsın. Bu da Stalin dahicəsinə fikirləşib.

- Belə çıxır ki, Vaqif sən vəzifə barədə düşünmürsən, düşünməmisən.

- …Elə vaxtlar olub ki, düşünmüşəm. Mərkəzi Komitəyə də getmişəm. Görmüşəm ki, yanımdakı dost-aşinanın birinin idarə maşını var, mənim də ailəm var, onun var, mənim axı niyə olmasın, mən də İNSANAM, başa düşürsən? Ancaq görünür irəlidən, lap əvvəldən, dırnaq içində, deyim və yaxud onların nəzərində deyim, müəyyən dövlət nöqteyi-nəzərində ÖZÜMÜ YAXŞI APARMAMIŞAM, yəni reputasiyam mənim elədi ki, baxmayaraq ki, mən Səməd Vurğunun oğluyam, kommunistəm, lazım bilməyiblər vəzifəm olsun…

- …Bu səni əzmir ki?

- …Qətiyyən. son beş, beş yox, bəlkə də on ildi. Ancaq elə dövrlər vardı ki, çox istəyirdim, mənim də kabinetim olsun, maşınım olsun, deputat olum.

- Vaqif, bir sual verim. Bu gün həyatını başqa cür təsəvvür eləyirsənmi? Xahiş eləyirəm bu suala açıq cavab verəsən. Bax, bu gün sən, burda anan Xavər xanımla bir evdə qalırsan. Və sən də həddindən artıq, nə qədər sənə bələdəmsə, həddindən artıq sərbəst yaşamağa meyilli, azad düşüncəli bir adamsan. Bax, bu həyat tərzi, yəni, ananla bir damın altında qalmaq, bu cür həyat tərzi səni yormurmu? Həyatını başqa cür təsəvvür eləyirsənmi?

- Başqa cür.. indi də təsəvvür eləyirəm. Başqa cür, hansı mənada? Sən deyirsən başqa cür…

- …Yəni, bax qardaşın Xavər xanımsız, ayrı yaşayır, sən Xavər xanımın qayğılarını çəkirsən.

- …Sən də Xavər xanımsız yaşayırsan. Sən Mətinlə birgə yaşayırsan (oğlumu nəzərdə tutur – T.A.). Mənim də öz evim vardı, öz ailəm vardı. Həyat yoldaşım, uşaqlarım vardı. İndi elə gətirib ki, bu cür alınıb. Amma, əlbəttə ki, başqa cür yaşamaq istərdim. Mənim uşaqlıqdan arzum, arzum yox, əqidəm o idi ki, insan səhər tezdən duran kimi ayağı torpağa dəyməlidi. Evdən çıxanda torpaq yapışsın ayaqlarına, bir toyuq görsün, yəni, baxmayaraq ki, mən Bakıda anadan olmuşam, 1939-cu ildə, nəzərə almaq lazımdır ki, mən uzun müddətə Bakıdan heç yana çıxmamışam, Moskvada oxuduğum illəri nəzərə almasaq. Baxmayaraq böyük şəhərdə doğulmuşam, mən daxilən kəndçiyəm. Mən kənddə yaşamaq istəyirəm. Bax, bu var məndə. Allah qoysa, əlimə pul gəlsə…

- …Təsəvvür eləyirsənmi sən kənddə yaşaya bilərsən?

- Bəli, yüz faiz.

- Gülməli bir söz deyim sənə… Mən səni kənddə yaşayan təsəvvür
edə bilmirəm…

- Kənddə deyəndə, mən məsələn, demirəm, a Yuxarı Salahlıda, lap orada da yaşayardım. Öz kəndimizdə, yaxud…

- …Sən əgər bu doqquzuncu mərtəbədə yaşamasaydın…

- Doqquzuncu mərtəbə yox, altıncı mərtəbə…

- …Altıncı mərtəbədə yaşamasaydın, fortepiano şöbəsini qurtarmasaydın, kənddə böyüsəydin, Səməd Vurğun səni lap balacalıqdan aparsaydı, Qazaxda böyütsəydi, sənin bugünkü yaradıcılığını təsəvvür eləyə bilmirəm. Deyək ki, «Allah məni yarı öldür, yarı saxla ağlamağa», «Bir yandan da bu yağış», «Yoldan teleqram» tipli abstrakt təfəkkürlü şeirlər yaza bilərdinmi?» Təsəvvür eləyə bilmirəm ki, Qazağın o dağlarında, binələrində böyüsəydin bu cür şeirlər yaza bilərdinmi?

- Necə ola bilərdi artıq onun bura dəxli yoxdu. Kim nə bilir, necə olardı, mən indinin özünü deyirəm, sən soruşursan ki, bu başqa şəraitdə yaşaya bilərdinmi? Yaşamaq istəyirəmmi? Əlbəttə, istəyirəm başqa şəraitdə yaşayım, mən bəzən fikirləşirəm, niyə Nyu-Yorkda yaşamayım, bir neçə il Moskvada niyə yaşamayım, Tallində niyə yaşamayım, o da var, əlbəttə, insan istəyir yaşasın, belə bir ifadə var, bu ifadə çox işlənir, biz bir planetin adamlarıyıq. Bu, doğrudan da belədi. Lap, o cavanlıqda şeir yazmışdım, bəlkə yadındadı: Sena Xəzərə axır! Niyə sənlə mən istədiyimiz vaxtı Parisdə yaşa, sonra gəl kəndinə…

- Vaqif, bilmirəm yadında qalıb, ya yox, səfər vaxtı sən bir ifadə demisən…

- Hansı səfər vaxtı…

- Dəxli yoxdu, Puşkinə gedəndə, Salyana gedəndə, Zəngilana gedəndə, sən demisən ki, mənim anam Xavər xanım bir növ qəhrəmandı. Mən niyə bunu xatırlayıram, bu söhbət elə vaxtlarda olub ki, bizi rayonlarda qonaq eləyiblər, yeyib-içmişik, elə olub ki, sən gəlib bizdə qalmısan. Əlbəttə, Xavər xanımın qorxusundan yox, eləcə kefin belə istəyib, demisən ki, mən bu barədə iri bir yazı yazmışam, səndən icazə alıb haçansa onçu çap etdirəcəyəm, məsələ bunda deyil. Hə, sən demisən ki, «mənim anam ona görə qəhrəmandı ki, Səməd Vurğun kimi bir adamın ağrılarına orta olub, indi də oğlu Vaqifin ağrılarını çəkir». Yəni, sən də ova meyllisən, tez-tez səfərlərdə olursan, bu da hardasa Xavər xanımın narahatlığına səbəb olur. Bu mənada indi nə fikirdəsən? Mən indi tamamilə ayrı bir Vaqif görürəm, səliqəli, təmkinli, ayıq-sayıq…

- İndi səfərə-zada az gedirəm. O da mənim içkimlə bağlı döyül. Açıq deyirəm sənə, bu içkiylə-zadla bağlı deyil, onunla da bağlı deyil ki, anama əziyyət verməyim, yaşla bağlıdı, bəlk ədə dramaturgiyayla bağlıdı, çünki indi dram əsərləri və proza yazıram. Bu da vaxt tələb eləyən şeydi. Qaldı ki, Xavər xanıma… Doğrudan da Səməd Vurğunun arvadı olmaq çox çətin şeydi, ümumiyyətlə, şair arvadı olmaq çətindi. Çox ağır olub ona. Təsəvvürə gətir bunun ömrü boyu səfərlərdə olan əri, indi də oğlu eyni səfərlər, eyni ov, başa düşürsən, yəqin ki, onun üçün ağırdı, yəqin bu mənada mən sənə demişəm. Bir də qorxu, mənim anamda dəhşətli qorxu hissi var və sən dediyin içki… sən də, mən də səfərlərdə olmuşuq, araq da içmişik, konyak da içmişik. Şübhəsiz, mənim anamda otuzuncu, qırxıncı illərin xofu var. İçki içəndə adam bəzən danışığını bilmir, sözünü bilmir və Səməd Vurğunun arvadı konkret, içib danışığı bilməyən adamları görüb. İçki məclisində bir bədbəxt ağzından bir neçə söz çıxarıb və bir neçə gündən sonra onu aparıblar, həbs olunub, sürgün olunub. Əlbəttə ki, mənim də elə səfərlərimi görəndə… bilirsən, qanına hopub o qorxu… Müəyyən şəraitdə böyümüş insandı da, qadındı da. Gözünü açıb kimləri görüb, Səməd Vurğuna qədər? Gözünü açıb Əhməd Cavadı görüb, Hüseyn Cavidi görüb, bunları da ki, harda görüb, Abdulla Şaiqin evində, böyük bacısı Şaiq Əfəndinin həyat yoldaşı idi. Anam Səməd Vurğuna on beş yaşında gəlib, on beş yaşına qədər də gördüyü o dediyim adamlar olublar. O adamların da taleyini görüb, o məclisləri də görüb. Bir də hər bir qadın oğlunu da, ərini də istəyir yanında çox görsün. Bu, qadın təbiətindən doğan bir şeydi.

- Vaqif, bir halda ki, söhbət qadınlardan düşdü, sənə belə bir sual verim: Ən çox yadında qalan qadın və nəyə görə yadında qalıb?

- Nə mənada? Qadın var ki, yadımda qalıb sırf qadınlıq keyfiyyətlərinə görə, gözəlliyinə görə, cazibəsinə görə, qadın var ki, yadımda qalıb, məsələn, mənim Moskvadakı müəlliməm, Tatyana Petrovna Nikolayeva, Moskva konservatoriyasının hal-hazırda professorudur, bu qadın, nə təhər deyim sənə, sırf rus qadını, təsəvvürə gətir ki, bu qadın Moskva konservatoriyasında böyüyüb, nə cür böyüyüb? Bunun anası Moskva konservatoriyasının süpürgəçisi olub, evləri yox imiş, bax, həmin o Tatyana Petrovnanı konservatoriyanın pilləkənləri altında yatırdırmış. Və indi o uşaq konservatoriyanın professorudur. Raxmaninovlar, Çaykovskilər işləmiş konservatoriyanın professorudur. Çox ağıllı qadındı. Qadın anamdı. Amma ən çox Orxan Vəlinin dediyi qadınlar gözəldi. Belə bir şeiri var. Deyir: Mən gözəl qadınları sevirəm, bir də işçi qadınları, amma ən çox GÖZƏL, İŞÇİ QADINLARI SEVİRƏM.

- Yəni, sənin sevgi şeirlərinin obyekti olmayıb?

- Qətiyyən. Heç bir vaxt. Konkret deyim ki, bu filankəsdi, tutaq ki, «Sevgilim mən öləndə» şeirini deyək ki, konkret kiməsə yazmışam. Belə döyül.

- Vaqif, AYRILIQ, TƏNHALIQ deyilən bir şey var də… Müxtəlif ayrılıqlar var, bax bu ayrılıqların ən ağrılı, ən dözülməzi hansıdı və sən ayrılığın DADINI, RƏNGİNİ, ÇƏKİSİNİ hiss eləyirsənmi? Bir şair kimi, musiqini duyan bir sənətçi kimi…

- Ayrılığın rəngi… dadı… Əvvəla, mənim əqidəmcə, hər bir insan, mənim aləmimdə az-maz düşüncəsi olan insan, həmişə ayrılıqdadı. Uşaqlarıyla olanda da, sevdiyi, hörmət elədiyi həyat yoldaşıyla yanaşı olanda da… Hətta mənim bir şeirim də var, bəlkə xatırlayarsan: bayaq dedin ha, ünvanlı şeir, bax bu, əlbəttə ki, həyat yoldaşıma həsr olunub: «Başımız bir yastıqda, bir-birimizdən uzaq, bir-birimizdən xəbərsiz». Ayrılıq hissi bütün insanlarda var, amma son vaxtlarda mən ayrılıqların ən dəhşətlisini hiss elədim: ən dəhşətlisi, bəlkə də ən çıxılmazını, bu da MİLLİ AYRILIQDIR. Milli ayrılıq MİLLİ TƏNHALIQ. Bu son hadisələrlə, Qarabağla bağlı, mən o erməni millətçilərinin uzun illərdən bəri sən demək, böyük dəhşətlə apardıqları o təbliğat, hazırlıq, birdə ki, Qərbi Avropanın bu işə insafsız münasibəti. Bilirik bu hardan gəlir, bu məsələdə mən MİLLİ AYRILIQ hissi duydum. Tamam elə bildim ki, mənim millətim, mənim Vətənim, bir şeirimdə yazmışdım: saxlayın Yer kürəsini, mən düşmək istəyirəm. Azərbaycan dilli bu xalq nəsə Yer kürəsindən ayrılıb. Təklənmişik. Deyirəm də, o milli tənhalıq hissi çox ağır hiss idi. Və üstəlik də biləndə ki, sən heç bir şey eləyə bilmirsən. Heç bir şey eləyə bilmirsən, çox təəssüf ki, gücsüzsən…

- Vaqif, belə bir qıcıqlandırıcı sual verim. Əlbəttə, bu sən deyən bir o qədər də qıcıqlandırıcı sual deyil, ancaq o maraqlıdı ki, sən uzun müddətdi Azərbaycan televiziyasında Caz haqqında verilişlər aparırsan, deyim ki, buna sənin mənəvi haqqın var. Ona görə ki, sən ali musiqi təhsili almısan, özü də peşəkar təhsil, bu, öz yerində. Ancaq məsələnin o biri tərəfi də var ki, sən axı eyni zamanda Tar haqqında, Saz haqqında, milli alətlərimiz haqqında gözəl verilişlər hazırlaya bilərsən, ancaq səni Caz çəkib. Sənin bu caza meylində nəsə bir şuluqluq varmı?

- Əvvəla, Tofiq, bu caz məsələsi mənim beynimə gəlməyib, bu televiziyanın öz işidi, Bakıda, Azərbaycanda deyə bilmərəm, cazı məndən yaxşı bilən musiqiçilər beş-altı nəfər var. Mən onları tanıyıram. Amma onlar hamısı rus təhsillidirlər, azərbaycanlıdırlar, ancaq azərbaycanca çətin danışırlar, həyatlar elə gətirib ki, rus dilində oxuyublar, yeganə, cazı müəyyən qədər bilən və azərbaycanca danışan mənəm. Onun üçün. Bir də bayaqdan sən belə bir şey dedin ki, illər boyudu işləmirsən heç harda. Mənə də o caz verilişinə görə pul verirlər. Ayda bir dəfə aparıram, ona görə mənə ayda bir dəfə pul verirlər. Bu da mənə lazımdı. Mən hər ay çap olunmuram, kitablarım çıxmır, çörək pulu hamımıza lazımdı. Biri bu. Bir də axı, Azərbaycan xalqı niyə cazı bilməsin? Mən o verilişə görə irad məktubları da almışam, təşəkkür məktubları da. Lap Kürdəmirdən yazıblar. Qazaxdan almışam. Nə bilim, neçə-neçə rayondan, bu da musiqinin bir növüdü, qoy olsun də. Özü də Azərbaycanın, bunun mən dəfələrlə demişəm, mənəvi haqqı var, ixtiyarı var. Çünki caz ölkəmizə gələn gündən Bakı cazın əsas mərkəzlərindən biri olub. İndi də elədi. Bizim o Əzizənin (Əzizə Mustafazadə nəzərdə tutulur – red.) Amerikada qələbəsi buna parlaq misaldı. Beş ildi o müsabiqə keçirilir, bir dənə də Avropa musiqiçisi qələbə çalmayıb. Əzizə getdi və qalib oldu. Yenə deyirəm, hər kəs bir cür qazanır. Açıq deyirəm. Şair yaşamalıdı.

- Yenə bir sual verim…

- İkisini ver, üçünü ver…

- Yadındamı, bir vaxt Rəsul Rza sənin haqqında bir məqalə yazmışdı.

- Hansı məqalə. «Yaxşı yol». O zaman belə deyirdik də.

- Hə, olsun. «Yaxşı yol». O «Yaxşı yol»un o tərəf-bu tərəfi məni maraqlandırmır, məni tamam ayrı şey maraqlandırır. Bilirsən də, Rəsul Rzadan sonra Azərbaycan poeziyasında sərbəst şeir, bilmirəm heç nə cür deyim, mənim üçün sərbəst şeir yoxdu, sadəcə ŞEİR var, hə, bax sənin kimi yazmaq, Vaqif Cəbrayılzadə kimi yazmaq, Ramiz Rövşən kimi yazmaq, yəni öz düşüncəsini yazmaq, özgəni yox, bax, bu məsələdə deyək ki, altmışıncı illərdə Rəsul Rza lider idi. O öz ardınca bir dəstə gənc apara bilirdi və ona inanırdılar, bu inam da heç şübhəsiz, ədəbiyyatımıza çox şeylər verdi. Biz çox şeylər öyrəndik. Bax, sənə elə gəlmirmi ki, səndən çox gözəl bir lider ola bilər, ancaq sən öz yaxanı çəkmisən qırağa, yaşayırsan özünçün. Deyək ki, Rəsul Rza o vaxt Vaqif Səmədoğlunun, Abbas Abdullanın, İsa İsmayılzadənin, Abbas Abdullanın, Vaqif Nəsibin əlindən tuturdusa, indi belə bir adam yoxdu ki, getsin Sabir Rüstəmxanlı ilə, Anarla, Yusif Səmədoğluyla dava eləsin ki, bu şair yaxşı yazır, bunu çap eləmək vacibdir. Və mənə elə gəlir sən, bax bu indiki cavan nəslin yaxşı lideri ola bilərsən. Ancaq sən həmişə yaxanı qırağa çəkirsən. Yəni mən barmağımı yuma bilmərəm ki, Vaqif Səmədoğlu kiminsə qabağına düşüb, ona köməklik göstərib, hər hansı bir şairi təqdim eləyib. Və qan məsələsinə qalsa, sənin atan gör nə qədər şair üzə çıxarıb.

- Bu, çox ciddi söhbətdi. Gəl, tamam açıq danışaq. Ədəbiyyatşünaslıqda (açıq da olmasa) yazılarda, söhbətlərdə bir termin var: Səməd Vurğun – Rəsul Rza mübarizəsi. Yəni bunu lap xırdalasaq, guya heca poeziyası ilə, sərbəst şeir mübahisəsi. Doğrudan da olub bu mübarizə. Ancaq bu mübarizəni, Səməd Vurğun Rəsul Rza mübarizəsini Azərbaycan tarixində (uzun-uzun bir fasilə) milli zəka üçün, milli təfəkkür üçün və ədəbiyyatın gələcəyi üçün ən zərərli bir mübarizə sayıram. Bizim ədəbiyyatımıza zərərdən başqa bu heç nə verməyib. Bu mübarizənin lideri olmaq üçün şeir yazmaqdan əl çəkib, Rəsul Rza, əksinə, müəyyən bir dövrdə ancaq sərbəst şeir yazıb. Bəlkə də özünü zorlayıb. O da öz istedadını zorlayıb, bu da öz istedadını zorlayıb. Nə var, nə var mübarizə naminə. Rəsul Rza çox sərt adam idi. Biz onunla işləmişik, sənlə bir yerdə. O adamı mən, Rəsul Rzanı bir dəfə gözü yaşlı görmüşəm. Özü də Ensiklopediyada, öz kabinetində. Tapsan mənə nə dedi? Bunu mən bir yerdə, hardasa demişəm. Qayıtdı, mənə dedi ki, Vaqif, bala, həmişə də rəsmi, sərt danışardı, eləcə, Vaqif, bala, əruzdan ötrü burnumun ucu göynəyir. Belə oturub, beş-on dənə qəzəl yazmaq istəyirəm, burnumun ucu göynəyir. Dedim: – Yazın də. Dedi: – Nə danışırsan sən! Bax, guya bu Rəsul Rza liderliyi idi. Mənə, sənə Fikrət Qoca liderlik eləyirdi. Mənim fikrimcə, Rəsul Rzanın bu liderliyi, Rəsul Rza ölüb gedib, Allah rəhmət eləsin, olmasaydı, onun qələmindən çıxmış əlli dənə QƏZƏL qalardı. Və yaxud Səməd Vurğunun qırxıncı illərin axırında, əllinci illərin əvvəllərində yazdığı yüz, yüz əlli sərbəst şeiri qalardı. Nəinki onların mübarizəsi. Bu, bayaq elədiyimiz söhbətin davamıdı, Stalinin dahicəsinə düşündüyü imperiya siyasətidi də. Bunları bir-birinə qarşı qoymaq, aralığa çaxnaşma salmaq. Mən buna görə də liderliyə qəti etiraz eləyirəm. Şair ancaq öz istedadına liderlik eləyə bilər. Oturub yazmaqla, ancaq yazmaqla. Kəmiyyət keyfiyyətə keçir, əvvəl-axır. Mübarizələr, Yazıçılar İttifqındakı disputlar bəzən günlərlə davam eləyib, gör o saatlarda Səməd Vurğun neçə şeir yaza bilərdi və Rəsul Rza da eləcə. Hələ baxmayaraq ki, yazmaq istədiklərini yaza bilmirdilər. Bu da bir faciədi. Bu da ona gətirib çıxardı ki, bütün respublikalarda, xüsusilə Moskvada, bu yenidənqurma deyilən şey, nə olan şeydi, vallah, bilmirəm, bu yenidənqurma dövründə rus ədəbiyyatında, sovet dövründə yazılmış külli miqdarda çap olunmamış əsərlər var. Yazılar üzə çıxır,Səməd Vurğunun yazı masasından heç nə çıxmadı. Rəsul Rzadının yazı masasından heç nə üzə çıxmadı. Külli miqdarda çap olunmamış yazılarımız var, ancaq inqilabdan qabaqkı dövrlərə aiddir. O illərdə yazılıb. Var. Ancaq bu sovet dövründə təəssüf ki, yoxdu. Mən çox istəyərdim, bir oğul kimi, bir türk oğlu kimi, bir Səmədoğlu kimi Səməd Vurğunun yazı masasından yüz şeir çıxsın. Mənim üçün çox maraqlı olardı ki, «Cənnət görmək istəyən Azərbaycana gəlsin» misrasının müəllifi Süleyman Rüstəmin masasından tamamilə bunun əksi olan, yəni «Cəhənnəm görmək istəyən Azərbaycana gəlsin» tipli çap olunmamış şeirlər çıxaydı. Bu gün Süleyman Rüstəm deyəydi ki, bala, Vaqif, mən bu şeirin ilk variantında belə yazmışdım, sonra belə eləmişəm. Olaydı bular. Lider deyirsən, mən heç bir lider tanımıram.

- Vaqif, deyəsən sən mənim sözümü almadın, mən, əlbəttə, lider deyəndə onu nəzərdə tutmuram ki, kimsə qabağa düşüb getməlidi və qalanları da onun ardınca sürünməlidi. Belə demək istəmirəm. Ancaq gəl bir həqiqəti danmayaq ki, əgər bu gün tamam başqa düşüncəli şairlərin şeirləri çap olunmursa, deməli, onda nəsə itiririk. Misal üçün deyim: əgər yetmişinci illərdə mən bir şeirdə yazırdımsa «Sevmək istəyirəm atamı» və məni lağa qoyub gülürdülərsə, necə yəni sevmək istəyirəm atamı, bunun başı xarab olub nədi, əgər belə deyirdilərsə, onda məhz elə respublikamızda cənnət görmək istəmək meyli baş alıb gedə bilər. Bu, danılmaz həqiqətdi ki, oxucu ədəbi əsərlə tərbiyə olunur. Əgər doğrudan da mən bilməsəydim dünyada Nazim Hikmət var, Pablo Neruda var, deyək ki, Nezval var, sonralar Əli Kərim var və Vaqif Səmədoğlunun «bir siqaret boyu bu yana» tipli yazıları var, bəlkə mən də tamamilə başqa ruhda tərbiyə olunardım. Əgər bunlar olmasaydı onda necə olardı? Yəni bu abstrakt təfəkkür deyilən şey varsa…

- Ay Tofiq, mənim bir dənə də olsun abstrakt şeirim yoxdur…

- Başa düşürəm, deyək ki, sənin üçün yoxdu, axı kimin üçünsə var. Və ümumiyyətlə, Nazim Hikmət deyəndə ki, «Oturmuşam pəncərədə ayaqlarımı sallamışam buludlara», sən bunu təsəvvür eləyirsənmi?

- Təsəvvür eləyirəm…

- Axı, adam var ki, təsəvvür eləmir. Bu var. İnkar eləmək olmaz. Mən başa düşə bilmirəm, deyəsən sən tamamilə abstrakt təfəkkürün olmadığını deyirsən.

- Niyə. Yəqin kimin üçünsə var…

- Əgər elədirsə onda sən əsl poeziyanı necə təsəvvür eləyirsən?

- Əsl poeziyanı mən necə təsəvvür eləyirəm? Əsl poeziya nədir? Əsl poeziya, ancaq, mənimçün nədi? Sual belə qoyula bilər. Mən ancaq bu nöqteyi-nəzərdən cavab verə bilərəm. Mənim üçün əsl poeziya Abbas Tufarqanlıdı. Bax, Azərbaycan poeziyası deyirik. Nizami… Sabir… Səməd Vurğun… Rəsul Rza… Müşfiq… Şəhriyar… Abbas Tufarqanlı qədər mənə doğması yoxdu. Bilmirəm niyə? Qəribə şeydi…

- …Bir az qabaq Yunis İmrəni dedin, Pasternakı dedin…

- Var ey, var… var əsl poeziya nümunələri… Səməd Vurğunda da var, Rəsul Rzada da. Nazim Hikmət… bilirsən, deyə bilmərəm ki, təpədən-dırnağacan mənimdi, onun elə şeirləri var ki, mən qəbul eləyə bilmirəm. Bunu şairə, yazıçıya layiq bilməzdim…
…Mən bir şeyi deyim sənə… çox şeyləri mən özüm bilə-bilə eləməmişəm. İnstinkt… Lap kobud formasını deyim sənə… ova-zada gedirsən də sən?..

- …Səninlə getmişik…

- …Hə… heyvan ki, özünü qoruya bilir ey, mən o cür özümü qoruya bilməmişəm. Mən heyvancasına özümü gizlədə bilmişəm. Vəhşi dişindən. Bu vəhşi dişi nədi, nə deyirəm, bu vəhşi dişi deyəndə: bu, ilk növbədə özünü rəsmiyyət səviyyəsinə qaldırmaq və heç vaxt ideologiyadan yaxa qurtara bilməməkdi. Mən özümü ideologiyanın dişindən, caynağından qoruya bilmişəm. Bir də ideologiya pəncəsində qanı tökülə-tökülə yazılan şeirlərdən özümü qorumuşam.

- Vaqif, bir halda ki, sən ideologiyadan söhbət saldın, axı, açıq deyək, elə bizim böyük şairimiz Səməd Vurğun da ideologiyaya az meyl eləməyib.

- Olub, ancaq unutma ki…

- Yox, yox, heç nəyi unutmaram və onu da soruşdum ki, sən də əlli yaşındasan, Səməd Vurğun da əlli yaşında olub və indi sizin fərqiniz çox-çoxdu. Onun fəxri adlarının sayı hara və sənin bugünkü tutduğun mövqe hara?

- Başa düşdüm. Amma unutma ki, Səməd Vurğunun ən böyük adı və çini, hansısa qüvvələr istəsələr də, istəməsələr də ŞAİRDİ. Mən bunu oğul yox, şair kimi deyirəm sənə. Şair Vaqif Səmədoğlu kimi. Ancaq Səməd Vurğunun oğlu kimi yox. Bu ad qalacaq. Azərbaycan ədəbiyyatında bu özünə yer tutub. Çünki, Azərbaycan xalqı onu sevir. İmkan olsa Səməd Vurğun haqqındakı söhbətə bir də qayıdarıq, mən qorxmuram bu söhbətdən. O, şair adını özü qazanıb. Ancaq o birisi adlar ki var, Xalq şairidi, Stalin, Dövlət mükafatlarıdı, Lenin ordenidi, nə bilim, hətta polkovnik, müharibə vaxtı polkovnik idi, Səməd Vurğun, bunları mən şair üçün ad saymıram. Və bütün bu adlar, Stalindən danışdıq, Stalinin düşündüyü çox cəncəl bir şeydir. Özünü doğrultmuş, yəni ideologiyaya qulluqçu olmağa məcbur eləmək üçün tapılan və verilən imtiyazlardır. Bu adlardan mən birini də istəmirəm. O, xalq şairi sözü, çini var ey, bu, Azərbaycan xalqına, Azərbaycan poeziyasına təhqirdi. Və ilk növbədə, əlbəttə ki, şairlərə də, yazıçılara da. Və mən hər dəfə eşidəndə ki, Nəbi haqqında, Rəsul Rza haqqında… Bəxtiyar qağa mənim ən çox sevdiyim adamdı, Bəxtiyar maraqlı şəsiyyətdi, xoşuma gəlir də, deyirlər ki, xalq şairidi, bəs mən hara şairiyəm, bəs Fikrət Qoca… adlar da Stalin tərəfindən düşünülmüş şeydi ki, onları özünə tabe eləsin. Birini ucaltsın, o birini alçaltsın…

- Çox maraqlıdı Vaqif, söhbətimiz müddətində sən dəfələrlə Stalinin adını çəkmisən və onun yaratdıqlarını tənqid eləyirsən. Və onu da bilirsən ki, Səməd Vurğunun ona aid ilhamla yazılmış neçə-neçə şeirləri var…

- ….İlham… mən deyə bilməzdim ki, ilhamla… bilirsən nədi, qəribədi… insan bioqrafiyasının, insan taleyinin, bilirsən, necə qəribə TƏZADLARI var. Bax burda deyirik Stalin… Stalin… Səməd Vurğun Stalin haqqında belə yazıb. Rəsul Rzanın mahnısı var: «Yaşa,yaşa, can Stalin!» Çox gözəl mahnıdı. Səməd Vurğunun Stalin haqqında şeirlərini elə bir hökumət iclası olmurdu ki, mən pioner qalstukunda oxumayım. Camaat ayağa qalxırdı. Stalin… Stalin… deyirik… 1952-ci ildə, mənim deməli, on üç yaşımda Bakı cıdırının hökumət tribunasında, indiyə kimi yadımdadı, Nazirlər Sovetinin sədri Teymur Quliyev ordaydı, Nəzər Heydərov ordaydı, Ali Sovetin sədri, general Piriyev… bunlar hamısı ordaydı, birdən elə bil tok vurdu camaatı, mən başa düşmədim nə olub. Hamı ayağa qalxdı, orda ikinci mərtəbədəki kürsü, dolayı taxta pilləkəndi, gördüm o taxta pilləkənlə Mircəfər Bağırov qalxır. Adamlar canlı koridor yaratdılar. Mən də çəkildim lap qırağa, əlli ikinci ildi… Uşağam də… Bəlkə də əlli bir… çəkildim qırağa, hamısı da əllərini uzadıb ki, əl verəcək. Heç kəsə əl vermədi, bir baş gəldi mənim üstümə, əlin uzatdı ki, tı çey? Dedim: – Sameda Vurquna. Dedi: – Xuliqanit papa, idem. Bunların əlləri uzanıqlı, apardı məni oturtdu yanında. Atam da çıxmışdı harasa. Uzun sözün qısası, götürdü məni də Bağırov, atam da aşağıdadı, o vaxt «ZİM» təzəydi, oturtdu «ZİM»inə, keçəndə atamı gördüm və çox yekə-yekə dedim: – Papa, mən getdim. Bağırov heç üzünü çevirib atama salam da vermədi. Əvvəlcə məni futbola gətirdi, sonra indi o «Neftçi»nin bazası var, ora o vaxt atıcılıq stendi idi, gəldik ora. Bu, əlli ikinci il idi. Həmin bu adam, əlli altıncı ildə məlum oldu ki, mənim atamın həbsinə qol çəkmişmiş. Əlli altıncı ildə Mircəfər Bağırovun məhkəməsində Rudenko orderi göstərdi və dedi ki, a poçemu vı podpisali ob aresta Sameda Vurquna?

- Nə cavab verdi. Cavabı yadındadı.

- Yadımdadı cavabı, dedi: – Esli bı ya xotel, ya bı sdelal etoqo davno. – Bu, elə-belə döyüldü. Əlli üçüncü ildə kitabları yığışdırılmışdı atamın. Səməd Vurğun yeganə, Azərbaycan ədəbiyyatında yeganə adamdı ki, onun üçün otuz yeddinci il qurtardı əlli üçüncü ildə. O, qorxa-qorxa yaşadı. Həbs üçün order imzalandı əlli ikinci ildə. Çox qəribə təsadüflər qoruyub saxlayıb. Otuz altımı, otuz yeddimi, dəqiq bilmirəm, bizim ədəbiyyatçılarla görüşü olub Stalinin, orda atam «Rəhbərə salam» şeirini oxuyub, o stenoqramma var bizdə, hə, belə bir sual-cavab var. Atamın muzeyindədi, bir gün göstərərəm sənə. «Rəhbərə salam»ı oxuyanda Stalin atamı saxlayıb sual verir: – Çto oznaçaet Vurqun? Eto familiya? Səməd Vurğun cavab verir: – Net, eto psevdonim. A çto oznaçaet po russkiy? Deyib: – Vlyublennıy. Jenşinu? Net, rodinu, tovariş Stalin. A familiya? Deyir… Vekilov. Eto po russkiy, a kak tureskix: Deyir: Vekilzade. O vaxt istifadə eləmək olardı, yəni Stalin özü demişdi Vəkilov russkiy, familiyaları dəyişmək olardı. Hə, necə olub ki, soruşursan Səməd Vurğun sağ qalıb? Simonov bir dəfə söhbət vaxtı dedi ki, Stalin həmişə öz yaddaşını yoxlamaq üçün bir vaxt tanıdığı adamları tez-tez soruşarmış və hər dəfə də Bağırov onun yanına gedəndə soruşurmuş: – Nu kak tam pojivaet Samed Vurqun? Kak pojivaet Basti Baqirova? Bu da bir köməkdi. Başa düşmək olar ki, Anna Axmatova niyə görə əzab çəkib, bu bizə tamamilə aydındı, ona görə ki, mənim yadımda olan bir misra da Stalindən yazmayıb. Səməd Vurğun heç, Fadayev niyə əzab çəkirdi? Fadayev niyə gəlib intihara çıxdı? Əlbəttə ki, bunlar hamısı faciəli şəxsiyyətlərdir.

- Vaqif, yaradıcılıq işlərin nə təhərdi, nə vaxtlar işləyirsən, axşamlarmı, gecələrmi?

- Şeir yazanda gecələr işləyirəm. Amma pyes yazanda səhər tezdən. Səhər saat beşdə dururam. Mən şeir yazanda gərək hər şeyi unudam. Uşaqlarımı da, anamı da, Səməd Vurğunun oğlu olduğumu da, hətta bu gün yaşadığımı da…

- Ən yaxşı şeirin…

- Yazmamışam.

- Var.

- Məsələn nə?

- İlk növbədə məni əzir, bayaq dedim, o milli tənhalıq. Bu milli tənhalıq hissindən hər şey doğur da.

- Bir yaradıcı, bir şair bir dramaturq, bir ziyalı kimi ölkəmizdə gedən bu dəyişikliklər, aşkarlıq, yenidənqurma barədə düşüncələriniz, fikirləriniz. Necə baxırsan bizim mətbuatın, bizim ziyalıların aşkarlıq dövründəki yaradıcılığına, düşüncələrinə, fikirlərinə?

- Bu toxunduğun məsələ mənim üçün çox vacib bir şeydi. Çox vacib. Öz fikirlərimi deyirəm və imkan olsa istifadə eləsəniz pis olmaz. Əlbəttə, mənim fikirlərim, şübhəsiz heç kəs üçün qanun deyil, bir halda ki, fikir azadlığı, demokratiyadı və mən də ömrü boyu bildiyin kimi elə demokratiyanın əsas mübarizə hədəfləri var ha, xüsusilə bunu Moskva mətbuatı aparır, bunda mən çox faciəli, şəxsən özüm üçün çox dəhşətli tərəflər görürəm. Yəni eyni ilə inqilabın, Oktyabr inqilabının ilk illərinin temperamenti, yanlış temperamentini görürəm. Yəni on yeddi, on səkkiz, on doqquz, iyirminci illərdə Rusiyada hər şeyi dağıtmaq, yerində təzə şey qurmaq.
Otuzuncu illər… dağıtmaq, yeni şey qurmaq. Bax, bu indi də var. Necə çap eləyəcəksiniz bunu, eləməyəcəksiniz, özünüz bilərsiniz. Bu yaxında mən bir yerə yazı vermişdim, sən deyən elə böyük də yazı deyildi, altı-yeddi səhifəlikdi, elə bir ciddi şey də yoxdu, mənə dedilər ki, bu antiperestroiçni yazıdı. Adi komik bir yazı idi. Mən bax bu ANTİPERESTROİÇNİ sözündən qorxurdum? Və düşündüm ki, mən yenə də mən qalacağam, elə bir dövr gələr ki, mən yazı aparmayam ora-bura. Ondan sonra yenə də bir yazı verdim, o yazıdan da elə şeylər tapdılar ki, ancaq birinci dəfədə olduğu kimi yox… Bax, Avropa şəhərlərində bir meydanda, görürsən ki, tutaq ki, abstrakt bir Avropa şəhərində, bir meydanda IV Henrixin heykəlidi, iki yüz addım getməmiş, Tofiq, başqa meydanda tutaq ki, V Henrixin heykəlidi. Tarixdən bilinir ki, bu V Henrix IV Henrixin düşməni olub, onu öldürüb, tutaq ki, zəhərləyib. Yəni şəhər, ölkə öz TARİXİNİN ŞAHİDİDİ. Avropa şəhəriynən gedirsən, Parisnən, Romaynan, görürsən ki, bu Roma öz tarixini özündə saxlayıb. Paris Fransanın tarixini özündə qoruyub. Moskva Rusiya tarixini saxlamayıb. Yer üzündə ən abstrakt şəhərlər varsa, o da Sovet İttifaqının şəhərləridir. Məsələn, Bakıda Rusiya imperiyasının simvolları mənə mane olmazdı. O iki başlı qartal şəhər Dumasının, indiki Bakı Sovetinin başında olub. Qoy olsun. Stalinin heykəlini uçurmazdım Bakıda. Sabah nəvəm, Allah qoysa olanda, tarix soruşacaq: kimdi bu Stalin, kimdi? Və Stalinin cəlladlığından, o müdhiş dövründən tarix kitabında oxuyanda nağıl kimi oxuyacaq. Həmin uşaq üçün böyüyəndə Stalin dövrü eynilə Neron dövrü kimi görünəcək. Bir abstrakt, nə vaxtsa olmuş, bizdən uzaq, bizdən iraq, bir qara dövr kimi o başa düşüləcək. Ancaq mənim nəvəm bəzi şeyləri oxuyub Stalinin böyük, nəhəng heykəlinin yanından keçsəydi, onda bunu o öz tarixi kimi qəbul eləyərdi və daha konkret qorxardı.
Və bütün bunları nəzərə alıb deyə bilmirəm ki, bu demokratiyanın axırı ncə olacaq? Çox acınacaqlı faktlarla qarşılaşırıq. Nəsə, mənə elə gəlir ki, yenə düz yol deyil. Əvvəla demokratiya mətbuatdan başlamır, qəzetlərdən başlamır. «Oqonyok» jurnalından, «Literaturnaya qazeta»dan başlamır…

- …Nədən başlayır?

- BAZARDAN! Ancaq bazardan başlayır, sonra DEMOKRATİYA mətbuatda möhkəmlənir. Hələ ki, bazar bu şəkildədi, dükanlarda heç nə yoxdu, bu demokratiyanı bir göz qırpımında yox eləmək olar. Sonra, bu demokratiyada baş verən ədalətsizliklər, dəhşətli, mənim şəxsən ağlıma, vicdanıma sığmayan, necə deyim, gecə tənhalığı var ey, özümüz başlayırıq fikirləşməyə, özümüz öz üstümüzdə ağlayırıq e, öz meyitimizin üstündə ağı deyirik, son dövrdə mənim başa düşmədiyim, məni dəhşətə gətirən ədalətsizlik baş verir. Məsələn, bax, perestroyka deyirik, bu perestroykanı çiynində, əsəbləri hesabına, qanları bahasına hazırlayanların əksəriyyəti qalıb bu saat qıraqda, bu saat onlara da ad qoyublar: antiperestroyiçnıyı silı. Hər dəfə Valentin Rasputin haqqında, Viktor Astafyev haqqında onlara qarşı yazılmış, məsələn, «Oqonyok»da, «Moskovski novosti»də material oxuyanda mən nəsə perestroyka dediyimizin səmimiyyətinə inanmıram. Başa düşürsən? Bu perestroykanın ruporları var, məsələn, bu akademik Saxarov, altmışıncı illərin axırında, sənə açıq deyim, o adam üçün, Saxarov uğrunda elə mənim dəqiqələrim, anlarım olub ki, lazım gəlsəydi, canımdan da keçərdim. Ancaq son vaxtlar mən gördüm ki, bu da bir FİQURMUŞ! Bəlkə də özü-özlüyündə ondan da təmiz olub altmışıncı illərdə tanıdığım və yandığım Saxarov və onun arxasında, ətrafında duran adamlar demokratiya uğrunda mübarizə aparmırlar. Hakimiyyət uğrunda mübarizə aparırlar. Və Korotiçə mənim böyük hörmətim var, son fəaliyyəti «Oqonyok» jurnalının baş redaktoru kimi, ancaq sənin də yadındadı, mənim də yadımdadı o durğunluq dediyimiz o dəhşətli dövr, o dövrdə Ukrayna ədəbiyyatı və mədəniyyəti günlərində başda Karotiç idi. İnanıram mən: o, səmimi dəyişib. Ancaq Rasputinin YAZIÇI olmağına mən daha çox inanıram. Çünki oxumuşam mən Rasputini.

- Bizdə də bu var axı, Vaqif. Bizim ədəbiyyatda da bu münasibətin şahidi olmuruq. Bizdə də durğunluq dövründə Al bayraqlara şeir yazırdı, indi də irəlidədi, indi də mükafat alır, indi də Dövlətin gözündədi. Onda Al bayraqlara həsr olunmuş şeirlərə mükafat alırdılar, indi də tərcümələrə görə mükafat alırlar. Mən bu adamların səmimiliyinə inana bilmirəm və bu şairlərə imkan verənlərə də nifrət eləyirəm.

- Mənə qulaq as. Bizdə daha pisdi. O adamlar ki, durğunluq dövründə də ədəbiyyata, mətbuata başçılıq eləyirdilər, indi yerlərini dəyişib yenə də ədəbiyyat məsələlərini həll eləyirlər. Buna necə baxırsan?

- Bir məsələ var. Azərbaycan, mən buna Azərbaycan FENOMENİ adını vermişəm, sovet dövründə, sovet ədəbiyyatında ayrı bir yer tutub.

- Nə mənada…

- O mənada ki, Azərbaycanda elə əsərlər çap olunub ki, heç Pribaltikada da belə olmayıb.

- Bu dediklərinlə razıyam. Ancaq söhbət xidmətdən gedir, yəni durğunluq dövründə də bu adamlar vəzifədəydilər və bu adamlar o dövrdə neçə-neçə əsərlərə qol çəkiblər, başqaları qalıb qıraqda.

- Bax, mən sənə bir şey deyim. Anarın Yazıçılar İttifaqının birinci katibi olması üçün mən əlimi qaradan ağa vurmamışam. Ancaq nəzir demişəm. Sonradan bu yenidənqurma dövründə gördüm ki, Yazıçılar İttifaqı İNSTİTUTU Anardan yüz dəfə qüvvətlidi. Anardan min dəfə bicdi. Anarın özünün düşünmədiyi, ağlına sığışdırmadığı dərəcədə ikiüzlü bir…  kollektivdi…

- …Yox. İnstitutdu, çünki bunu Anardan qüvvətli adam fikirləşib. İosif Vissarionoviç Stalin. Anar kardinal iş görə bilməz. Anar iclas aparır və əlindən gələn yaxşılıqlar eləyir. Sənə, mənə… Bu da az iş deyil belə bir şəraitdə.

- Onda, xahiş edirəm bir sualıma cavab ver.

- Buyur.

- Axı, sən də başqa cür ola bilərsən.

- Yox! Əvvəla tale elə gətirməyib. Baxt elə gətirməyib. Mən göydən düşməmişəm. Yazıçılar İttifaqının iclaslarında bir-iki dəfə olmuşam. Görürəm ki, iştirak eləyə bilmirəm. İstəyirəm, mən də istəyirəm, məsələn, tutaq ki, nə təhər deyim, Mərkəzi Komitəyə məni də çağırsınlar, mənim də fikrimi dinləsinlər. Onu da bilirəm ki, Mərkəzi Komitə düz eləyir məni çağırmır. Görünür, orada da bilirlər ki, mən gəlib nə deyəcəyəm. Mən kompromisə getmirəm. Mənim uşaqlıq dostum, hal-hazırda Yazıçılar İttifaqının birinci katibidi və YER ÜZÜNDƏ ƏN ÇOX SEVDİYİM İNSANLARDAN BİRİDİR. Məsələ bundadır ki, mən kompromisə getmirəm, mənim kompromisə getməmək ehtimalım gündən-günə azalır.

- Axı, belə olmaya da bilərdi. Anar çox şeylər itirir.

- Axır ki, bir adam da olmalıydı. Ancaq mən Anarın yerinə olsaydım bu saat çıxardım ordan. Çıxıb yazı yazardım. Anarın orda olmağı nədi? Anar xeyirxah adamdı. Kimin üçünsə ev verir. Axı bunu katib olmamışdan da eləyirdi. Anarın hörməti var. Anar xahiş yerdə qoymur. Ancaq hiss eləyirəm ki, son illərdə yazıçı kimi Anar da itirir, mən də itirirəm, sən də itirirsən.

- Vaqif, sən Azərbaycan ziyalılarının yenidənqurma dövründəki mövqelərilə razısanmı? Onların təfəkkürləri səni təmin edirmi? Məhz yenidənqurma baxımından.

- Mənim üçün bir abstrakt şey varsa, o da yazıçıların təfəkkürü məsələsidi. Necə yəni «yazıçıların təfəkkürü?» Təfəkkürün nizamnaməsi yoxdu. Təfəkkürün səddi yoxdu. Hər yazıçının öz təfəkkürü var. Birinin təfəkkürü belədi, birininki elədi.

- Şairlərdən ən çox oxuduğun kimlərdi?

- Sənə bir şey deyim, mən, əlbəttə ki, bu poetik həqiqətdi, bu sözdə ağıl yox, müdriklik var. Atamın bir sözü vardı, biri haqqında deyərdi: ondan şair olmayacaq, ona görə ki, ÇOX OXUYUR. Bu qeyri-məntiqi şeydi. Özü də çox oxuyurdu. Mən də çox oxuyuram. Ədəbiyyat tarixində ağıllı yazıçılar yox, müdrik yazıçılar qalırlar.

EPİLOQ ƏVƏZİ VƏ YAXUD SÖHBƏTİMİZƏ DƏXLİ OLMAYAN SUAL

- Vaqif sənin adını kim qoyub. Təsadüfdümü, yoxsa düşünülüb?

- Sənə bir şeir oxuyacağam, onda hər şey aydın olar. Bu şeiri atam anama yazıb. Anam doğum evində olanda və güman ki, atam onunla görüşə bilmədiyi üçün o günlərdə bu şeiri pəncərədən anama verib. Şeir belədi:

Demək, oğlumuzun Vaqifdi adı,
O da olacaqdır şeirin ustadı.
Qoy olsun, sevinsin yenə ölkəmiz,
Şeir ocağının övladıyıq biz!
Mənimsə Xavərə bircə sözüm var:
Var olsun Vaqiflər doğan analar!

Söhbətləşdi Tofiq Abdin

Fevral, 1989