TRT-nin Bakı nümayəndəliyinin, Regional Televiziya Şəbəkəsinin, Xəzər TV-nin və Cənub Regional Televiziyasının texniki və informasiya dəstəyi ilə hazırlanan film 1918-ci ilin 25 mayından 15 sentyabra qədər olan dövrü əhatə edir.

“Qəzan mübarək, Paşam” adlanan filmdə Türkiyə Hərbi Qüvvələrinin Əsgəri Arxivindən, Rusiyanın Sankt-Peterburq Artilleriya, Rabitə və Mühəndis Qoşunları Hərbi-Tarix Muzeyindən, Azərbaycan Milli Arxiv Fondundan, Britaniya Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi intenet saytından götürülmüş arxiv materialları ilk dəfə nümayiş olunacaq. Çəkilişləri Qazax, Gəncə, Kürdəmir, Şamaxı, Lənkəranda baş tutan filmdə Qafqaz İslam Ordusunun qələbə marşrutunda ən gərgin döyüşlər barədə hərbi məlumatlar yer alacaq, döyüş xəritələri, Qafqaz İslam Ordusu komandanı Nuru Paşa və Əliağa Şıxlinskinin müharibə strategiyasının incəlikləri təqdim ediləcək. Filmdə Nuru Paşanın, Əliağa Şıxlinskinin bədii obrazları yaradılıb, Qazaxda və Gəncədə ordunun qarşılanma səhnələri, döyüş yolunun fraqmentlərini əks elətdirən epizodlar lentə alınıb.

Oskar Kino Şirkətinin baş redaktoru Sədi Məmmədov APA-ya bildirib ki, Bakının azad olunması əməliyyatı “Qəzan mübarək, Paşam” filmində bütünlüklə öyrənilib və Azərbaycan kino tarixində ilk dəfə daşnak-bolşevik-ingilis-alman hərbi qüvvələrinə qarşı Qafqaz İslam Ordusunun qələbə döyüşü detallarına qədər təqdim olunub: “Filmdə Nuru Paşanın, onunla birgə Azərbaycan uğrunda döyüşən türk generallarının qəhrəmanlığı, “vəhşi diviziya” məktəbi keçmiş Tatar süvari alayının azərbaycanlı əsgər və zabitlərinin şücaəti başlıca motivdir. Tamaşaçı Azərbaycana 28 yaşında gəlmiş Nuru Paşanı, onunla birlikdə bütün cəbhə boyu əməliyyatlarında iştirak edən Əliağa Şıxlinskini ilk dəfə tarixdə olduqları kimi görmək imkanı qazanacaq. Qafqaz İslam Ordusunun adı, Qaraməryəm ətrafında gedən qeyri-bərabər döyüşdə məğlub olmamağın sirri, Nuru Paşanın tarixinin gedişini dəyişən 100 saylı əmri, Bakı döyüşündən öncə ordu arasında yayılan müraciətin müəllifi barədə araşdırmalar, kino tariximizdə ilk dəfə həmin dövrdə düşmənin hərbi arsenalı barədə səhih informasiyalar, kütləvi bədii səhnələr “Qəzan mübarək, Paşam” filminin özəlliklərindəndir”.

Ssenari müəllifləri Ramin Vəkilov və İlham Rüstəmov, rejissorları Yaşar Əhmədov və Sain Qəhrəmanoglu olan filmin təqdimatı və yayımı Bakının daşnak-bolşevik qüvvələrindən azad olunması günü – 15 sentyabrda nəzərdə tutulur.

«Kultaz.Com»

Keçmiş qədər müasir olan heç nə yoxdur, çünki bu gün yaşadığımız hər bir an keçmişlərin və gələcəyin bütün dolğunluğunu özündə əks etdirir – şair, nasir və alim Kamal Abdullanın «LQ»-də təqdim olunan bu pritçasında müəllifin insan tarixçələrinə və insanlığın tarixinə nüfuzetmə rakursunu təxminən bu cür tərif etmək olar. Onun Ellada dövrlərindən bəhs edən, əvvəlki saylarımızda çap olunmuş «Xaron» və ya «Parisin seçimi» başlıqlı miniatürlərində, orta əsrlər məşhur türk eposunun süjeti əsasında qələmə alınmış və dünyanın bir çox ölkələrində populyarlıq qazanmış «Yarımçıq əlyazma» romanında, yaxud sufilərin fəlsəfi təcrübəsindən bir çox mətləbləri özündə cəmləşdirmiş və rus dilində nəşrə hazırlanan «Sehirbazlar dərəsi» adlı roman-fantaziyasında olduğu kimi, burada da yazıçı oxucunu ehtişamın, dəbdəbənin, yer və səma hökmranlığının anlamı və dəyəri, insan varlığının kövrəkliyi və bu dünyada hər şeyin təkrarlandığını təxmin etməyərək, öz yolunu birmənalı olaraq İndi və Burada seçənlərə yetişən qaçılmaz cəza haqqında düşünməyə dəvət edir…

«Literaturnaya qazeta»

Nostalji hər kəsin qəlbində var

Kamal Abdulla «Literaturnaya qazeta»nın suallarını cavablandırır

- Şair, nasir, dramaturq. Bunlardan hansı sizə daha yaxındır? Yoxsa bütün bu ipostaslar sizin üçün bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır?

- Demək çətindir. Yəqin ki, mənim üçün səhih janr sərhədləri yoxdur. Ancaq bir şeyi qeyd etməyə bilmərəm, günlərin bir günü, artıq cavan olmadığım vaxtlarda, birdən-birə anladım ki, bütün yazdıqlarım – pyeslər, şeirlər, hekayələr, hətta publisistik məqalələr – bütün bunlar bir romanın eskizləridir.
İnşallah, tezliklə üçüncü romanım nəşr olunacaq və mən belə düşünürəm ki, bütün bunlar, sizin dediyiniz kimi, yeganə əsas əsərin ipostaslarıdır.

-Siz Bakı Slavyan universitetinin rektorusunuz. Bu yükü də qaldırmağa mükəlləfsiniz. Bu gün bu təhsil ocağı nəylə yaşayır?

- Universitetin təşəkkül tapdığı ilk illərdə, əlbəttə, asan deyildi. Prezident Heydər Əliyev bu unikal elm və tədris müəssisəsinin yaradılması haqqında qərar verdikdən sonra, universitetin həyat aqbiliyyətinə şübhə eləyən adamlar da tapılırdı. Bu gün Bakı Slavyan universiteti – təkcə Azərbaycanda deyil, bütün regionda rusistikanın əsas potensialı deməkdir. Rus dilinin, ədəbiyyatının, rus tarixinin və mənəvi-əxlaqi dəyərlərinin tarixinin öyrənilməsi, rus dilindən və əksinə tərcumə işinin təşkili ilə bağlı götürdüyümüz əsas istiqamətlə yanaşı, bu gün biz bogemistika, polonistika, bolqarşünaslıq, ukraynaşünaslıq və s. ixtisasları üzrə mütəxəssislər hazırlayırıq. Dərsliklər, müxtəlif dərs vəsaitləri nəşr edirk, həm tarixin ən aktual məsələləri, həm də rus dili və ədəbiyyatının müasir vəziyyəti ilə bağlı dissertasiyalar yazır və müdafiə edirik, aylıq elmi tədqiqat işlərimiz işıq üzü görür, geniş rezonans doğuran elmi konfranslar keçiririk. Bizim slavyan ölkələrindən, Avropadan olan partnyorlarımızla səmərəli əməkdaşlığımız mövcuddur. Ancaq ilk növbədə, əlbəttə, Rusiya ali məktəblərindən olan həmkarlarımızla ümumi maraqlarımızı və birgə faydalı tədris-elmi proyektlərimizi qeyd etməliyəm. Bizm gənclik bu gün də rus dilini həvəslə öyrənir. Gənclik başa düşür ki, bu dil təkcə böyük rus mədəniyyəti ilə yox, həm də bəşəriyyətin mənəvi sərvətləri ilə yaxından tanış olmaq üçün çox faydalı mənbə rolunu oynayır. Sevindirici haldır ki, hazırda Rusiya gəncliyində də analoji maraqların oduğunu görürük. Bir çox Rusiya universitetlərində Bakı Slavyan Universitetinin bilavasitə iştirakı ilə azərbaycanşünaslıq, Azərbaycan dili, ədəbiyyatı və mədəniyyəti üzrə ixtisaslar açılmaqdadır.

- Sizin «Etiraf» şeirinizdən aşağıdakı misraların fəci bir havası var:

Hər şey məhrum olub bakirəlikdən,
Öz ilkinliyini itirib hər şey…

- Bütün bunlar – əhval-ruhiyyədir! Yaşla bağlı məsələlərdir! Axı insan sanki iki zaman ölçüsündə yaşayır: birincisi, onun real yaşıdır – arxada qoyduğu illərdir; ikincisi isə – heç də hər zaman, hətta əksər hallarda, pasportdakı qeydlərlə üst-üstə düşməyən daxili yaş həddidir. Biz bəzən real yaşımızdan daha böyük, bəzən isə daha kiçik oluruq. Beləcə, ilkinliyin sehri – hər kəsin qəlbində bir yanğı, nostalji kimidir. Paustovskinin çoxdan oxuduğum hekayəsindəki bir cümləni xatırlayıram. Dəqiqliyinə zəmanət verə bilmərəm, amma fikir təxminən bu cür ifadə olunmuşdu: «Biz həyatımız boyu gəncliyimizdəki mənəvi saflığa dönməyə çalışırıq…» Buna yalnız onu əlavə etmək olar ki, bəzən bu saflığı tapırıq, bəzən isə – yox. Arınmaq, bu ilkinliyi, yəni «saf gəncliyə» aparan yolu hiss etmək isə yalnız etirafla mümkündür. Etiraf – insana arınmağa və özünü azad hiss etməyə, dəyişilməyə imkan yaradan mənəvi-əxlaqi vasitədir.

- Bu gün hansı yaradıcılıq ideyalarıyla yaşayırsınız? MDB-də hansı pyesləriniz tamaşaya qoyulur?

- Mən yaradıcılıq ideyaları barədə heç vaxt danışmıram. Onların haqqında danışmaq yox, onları sadəcə reallaşdırmaq lazımdır.  Pyeslərimin tamaşaya qoyulmasına gəlincə, MDB ölkələri hələ ki, mənə «xalis» dramaturq kimi xüsusi diqqət yetirməyiblər. Postsovet ölkələrindən Estoniyada və Gürcüstanda pyeslərim səhnələşdirilib. «Mənim bütün kədərim» adlı pyeslər kitabım rus dilində nəşr olunub. «Literaturnaya qazeta» bu kitabla bağlı öz rəyini bildirib və mən bunula qürur duyuram.

- Sizcə, Azərbaycanla Rusiya arasında müasir mədəni dialoq nə şəkildə qurulmalıdır?

- Bu dialoq qarşılıqlı etimada əsaslanmalıdır. Qarşılıqlı etimada və sevgiyə. Onsuz da Rusiyanı həmişə sevəcəyik və ona inanacağıq. Amma istərdik, çox istərdik ki, «müasir Rusiyanı həm də ağılla anlayaq».

Söhbətləşdi: Svetlana Xromova

67-ci Venesiya kinofestivalı başladı. Festivalın açılış mərasimi Lido adasındakı Kino Sarayında keçirilib. Nümayiş etdirilən ilk film Darren Aronofskinin “Qara qu quşu” olub.

Bu il festivalın büdcəsi təxminən 700 min avroluq ixtisar edilib. Sayca 67-ci festival tamaşaçıların görməyə alışdığı qədər təmtəraqlı olmayacaq.

Festivalın açılış mərasimində İtaliya prezidenti Corco Napolitano da iştirak edib. Qonaqlar arasında əfsanəvi rejissor Tinto Brass da olub. Münsiflər heyətinə isə Kventin Tarantino rəhbərlik edir.

Məlumat üçün bildirək ki,”Mənim ağ göyərçinim” tamaşası 2000-ci ildə Gənc Tamaşaçılar Teatrında əməkdar artist Loğman Kərimov tərəfindən hazırlanıb və böyük uğurla nümayiş olunub. Həmin vaxt tamaşada xalq artistləri Gülşən Qurbanova, Solmaz Qurbanova, əməkdar artist Naibə Allahverdiyeva, Rafiq Hüseynov, baş rolları isə Vüsalə Məmmədova və Elnur Hüseynov ifa edib. Lakin Gülşən Qurbanovanın vəfatından sonra tamaşa bir daha nümayiş olunmayıb. Bu mövsümdən isə “Mənim ağ göyərçinim” tamaşası Cənnət Səlimovanın quruluşunda oynanılacaq və əsərdə bəzi dəyişikliklər olacaq. Bütün tamaşaların məşqlərinə artıq başlanılıb.

“Nərimanfilm” kinostudiyasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin maliyyə dəstəyi ilə ekranlaşdırdığı “Sahə” (“The Precinct”) tammetrajlı bədii filminin çəkilişləri başa çatıb.

“Nərimanfilm” kinostudiyasının mətbuat xidmətindən verilən məlumata görə, Azərbaycan və Gürcüstan kinematoqrafçılarının birgə istehsalı olan film məşhur fotoqrafın öz uşaqlıq dövrünə olan mistik səyahətindən bəhs edir.

Filmin ssenari müəllifi və rejissoru İlqar Safatdır. Baş rolları Zaza Bejaşvili (Gürcüstan), Melissa Papel (Fransa), Vaqif İbrahimoğlu (Azərbaycan) ifa ediblər. Bu ekran əsərinin quruluşçu operatorları Konstantin (Mindia) Esadze və Varlam Karçxadze, quruluşçu rəssamları Rəna Əffəndi və Törəxanım Ağabəyova, bəstəkarı Andrey Doynikov, bədii rəhbəri Cəmil Quliyev, prodüseri Nəriman Məmmədovdur.

“Sahə” bədii filminin Azərbaycanda premyerasını bu ilin payızında keçirmək planlaşdırılır.

Təqdimat Sentyabrın 3-də saat 19 da, “Əli və Nino” kitab kafesində (Nizami Küçəsi 91- Gənc tamaşaçılar teatrı ilə üzbəüz) keçiriləcək.

Kultaz.Com

Bakıda bir roman bumu yaşanmaqdadır…

Son zamanlar prozanın bu cür gündəmə gəlməsi, mübahisəli müsabiqələr, müsabiqəli mübahisələr, polemikalar, ədəbi yaxalaşmalar açığı məni bir az şənləndirir də! Yetən-yetən, türkün məsəl, keçir klaviaturanın arxasına və başlayır nəsə yazmağa. Olsun! Şəxsən mən bu kəmiyyətin nəhayət, günlərin birində keyfiyyətə keçəcəyinə xeyli ümidliyəm. Amma nə vaxt?! Öz ədəbiyyatımızı lazımınca bilməyən, dilimizin sintaksisindən yerli-dibli xəbəri olmayan, uğurlu bir hekayə, hətta 3-lük bir inşa yazmağı bacarmayan, bu azmış kimi nəinki Azərbaycanı, o boyda müsəlman Şərqini yerdən yerə vurub zibilə döndərən, dırnağı hələ bərkiməmiş dəliqanlı romançılar doğrudanmı ümidlərimizi doğruldacaqlar?

Vaxtilə Movlanənin Amerikada ən çox oxunan əcnəbi müəllif olduğunu eşidəndə əvvəlcə özüm çaşmışdım. Sonra bu xəbəri ədəbiyyat çap edən qəzetlərin birində yayıb xalqı agah etdim. Xalqın da gözü kəlləsinə çıxdı. Hətta bəzi hörmətli yazarlar məni dezinformasiya yaymaqda qınadılar. O vaxt heç kim, eləcə də mən, bilmirdik ki, illər sonra ABŞ-ı dəyirman yoluna döndərən sarışın bir türk xanımı Şəms və Mövlanənin həyatından bəhs edən “Aşk” romanı ilə 2009-un ən çox oxunan yazarı olacaq.

…Bizim çoxlu ilginc xasiyyətlərimiz var, onlardan biri də budu ki, lotumuz hökmən İsfahandan gəlməlidir…

Əslində, Şərqin böyük dühalarına dodaq büzə-büzə üzü Avropaya əsnəyən və gəlişmənin yeganə yolunu öz dəyərlərimizdən imtinada görənlərə ən böyük cavabı Orxan Pamuk verdi. “Mənim adım qırmızı” əsərinin cövhəri hardan götürülə, şad olarsınız?! Nizaminin məşhur “Xosrov və Şirin” poemasındakı sadə bir səhnəcikdən: çəmənlikdə gəzən Xosrov qəflətən Şirinin rəsmini görür və ona aşiq olur. Diqqət edin, özünə (orijinal) yox, rəsminə (təqlid)! Və bu həmin əsərdi ki, Venedik rəssamlarının təsiri ilə usta osmanlı nəqqaşları ümumi insan rəsmlərindən konkret adamların portretlərinə keçmək istəyirdilər və şəriətə görə böyük günah sayılan bu iş ucundan öz dostları tərəfindən qətlə yetirilirdilər.

Nizami Gəncəvinin 12-ci əsrdə şəriətin qan qoxuyan qəfəsini cırıqlayıb çıxan bu fantastik istedadla atdığı pası 800 il sonra yaradıcılıq müstəvisində Orxan Pamuk qəbul edir, ustadın zərif eyhamla ötürdüyü düşüncə yeniliyini təzədən qiymətləndirməklə tarixin üfunət basmış dərinliklərindən dartıb çıxarır. Pamuk Şərq-Qərb balansını saxlamaq üçün ikinci ötürməni müasiri və ustadı Umberto Ekodan alır… Aristotelin gülüş sənətindən bəhs edən əlyazmasını oxumasınlar deyə biri-birini qətlə yetirən rahiblər (“Gülün adı”) Pamukun əsərində çevrilib nəqqaş olurlar. Ancaq bu nəqqaşlar orta əsr monastırından “Mənim adım qırmızı” romanına uçan boşqabda gəlmirlər, əksinə, Şərqin yaralı bağrından fışqırıb çıxırlar. Nizaminin sadə bir barmaq işarəsi ilə… Necə deyərlər, Pamuk cahil cəmiyyət qarşısında davam gətirmək üçün kürəyini etibarlı dağa söykəyir.

…Bir dəfə əlləri enli və tüklü, kepqasının arxası qərtmək bağlamış qonşumuz qollarını çırmayıb əlindəki balta ilə boylu-buxunlu, yarrı-yaraşıqlı armud ağacının üstünə cumdu. Elə bil qəflətən kimsə tutub saxladı onu, qollarını burub arxaya itələdi. Kişi ağzı köpüklənə-köpüklənə nəsə deyir, ağacı söyür, hədələyir, baltanı havada yellədə-yellədə qəzəblə dartınırdı. Uzun itələşmədən sonra qonşumuz onu tutan gözəgörünməzə güc gəldi və boylu-buxunlu, yarrı-yaraşıqlı, yarpaqları kıvıl-kıvıl, tumurcuqları cıvıl-cıvıl armud ağacının gövdəsinə vurdumdoymaz bir zərbə endirdi. Zərbə ağacı tutmasa da bütün yarpaqlar, tumurcuqlar, kıvıllı-cıvıllı vahiməylə titrəşdi! Bu dəfə gözəgörünməz kimsə kişini danaboyun eləyib ağacdan aralamağı başardı.

Şahidi olduğum bu qəribə hadisənin məalını sonralar nənəm söylədi mənə:
“O, ağacı qorxudurdu ki, bar gətirsin!”

…Düşünməmiz gərək!

//Qafqazinfo.az

pəncərə

yaşadıqca ölümə daha çox inanar adam.

ölüm ehtimalı zamanla düz mütənasib, ömür günahlarıyla.

zamanı içinə buraxmayanlar daima körpə qalar- ürəyi azad-
daima sevdalı.

zərbəyə az məruz qalar kiçiklər.daha çox böyüklər tuş gələr,
bəzən də özü çırpılar zərbələrə; dözər,ya da məhv olar.

qapılar həyatı yarıya bölər.yalnız bir üzü yaşanar ömürlərin
qapılar arxasında.

pəncərələr qapılardan kiçik düzələrsə də,
qapıdan keçə  bilməyənlər süzülər pəncərədən.
sığınar divarlara pəncərələr, qoruya bilməz sirrini qapıların.

çırpılan qapılardan diksinən məhbuslar ümidlə baxar pəncərələrə;
içəri çərçivəyə salınmış azadlıq süzülər, dışarı həsrətli məyus
baxışlar.

ümidlər çırpınar qapılar arxasında, yaşarar pəncərələrin şüşə
gözləri.

üstünə toz qonmuş pəncərələr günahlar arasında vurnuxan
ömürtək boylanar adamın üzünə.silindikcə tozu təmizə çıxar,
amma yaşadar özündə toz qəmli tarixçəsini silinmiş
pəncərələrin-yaşanan yox olmur ki.

özümü ödürmək istəyirəm- pıçıldar ümidsizlər, ölümü öldürmək
istəyirəm-çığırar çarəsizlər.sonra diksinər öz səsindən, boylanar
ətrafa örtər qapını.

söykəyib üzünü örtülən qapılara hönkürər tənhalar,ümidsizlər,
biçarələr.

qapısı bağlı dəbdəbəli evlərin dəhlizi sıxar adamı, öncə pəncərəsin
axtarar gözləri.

divarı uçulmuş binaların qapısı,pəncərəsi, dəhlizi olmaz.

sökün divarları,- düşünər məhbuslar,-çıxarın qapıları.silin tozunu
pəncərələrin, söykəyin bir tərəfə, nə vaxtsa yenə də lazım olar.

…- 07.07.2010

kəsişmə nöqtəsi

baxışların divara dəyib üstünə qayıdar əlin heç bir işə yatmadığı
vaxtlarda.gözlərin hansısa şəkilə, ya da yazıya sataşarsa qayıdıb
dönə-dönə baxarsan, oxuyarsan özündən asılı olmadan.nəhayət,
bezərsən, qaçırarsan baxışlarını – əsiri olarsan yarımçıq xatirələrin.

paralel düz xətlərin heç zaman kəsişmədiyi müstəvilər var ki
axtarsan bütün əşyalar arasında bərabərlik işarəsi taparsan.
qarşında bütün yolların görüşdüyü,
sıxılıb bir nöqtəyə çevrildiyi məkan var ki
bu məkanda o, bütün yollarının kəsişmə nöqtəsidi – hara üz alsan da
ondan keçib gedərsən.arxanda səni hələ də dəlicəsinə qısqanan
qadının – yəni hər bir kişinin öyünə biləcəyi bəxtiyarlıq.

zamanlar olub ki
yolların kəsişmə nöqtəsində diz çöküb qandalları öpüb qadınlar
zamanlar olur ki
yolların görüş nöqtəsi ayrıliq nöqtəsi olur.
dikilir yollara gözlər…

gözlərin dikilib yorulduğu nöqtələr, bu nöqtələrdə sevişən  yollar var ki
yalnız baxışların keçər, sonra yığar özünə yolları qayıdar gözlərinə.
yorğun baxışlar var ki
təkcə kədərli nəğmələr pıçıldar:
üstünə çiçək düzülmüş daşlar bir çiçəklik ömür yaşayar.

… – 29.07.2010

***

alın yazısına sığmaz
alın yazısından kənarda
axtarar insan taleyini

alın yazısından kənarda
yaşamaq
sevmək
ölmək
istər

yəqin
bu vaxta qədər
heç kəs axıra kimi
sevə bilməyib öz taleyini

qadınım
danılmazım
talesizliyim mənim
səni necə çox sevdiyimi
unutmamısan ki

Misal 1:

Misal 2: Serial bitəndən sonra təcili atıldım internetə. Tvitterdə hər kəs ondan danışırdı. Yalnız bir nəfər Türkiyədəki terror qurbanları barədə fikir bildirmişdi və tamamilə diqqətsiz qalmışdı. Hətta məşhur bir aktrisa serialı nümunə gətirərək ayrıldığı sevgilisinə mesaj göndərmişdi: «Qoy, keçmiş sevgililərimiz «Aşkı məmnu»ya baxsınlar və biz ölsək, nə günə qalacaqlarını anlayıb məhv olsunlar». Və…

… Bunlar aysberqin görünən tərəfidi, mövzunun məzəsidi. Hər zarafatda bir həqiqət olduğu kimi bu məzənin də altında çox ciddi bir problem gizlənib. Aparılan araşdırmaların, statistik sorğuların nəticələri göstərir ki, son illər Azərbaycanda boşanmaların, ər-arvad xəyanətlərinin sayı artıb. Deyə bilərsiniz ki, insanlar əvvəllər də ayrılırdılar, bir-birinə xəyanət eləyirdilər, sadəcə müəyyən səbəblərdən heç kim bunu dilə gətirmirdi, sosial tədqiqatların, sorğuların nəticələri məqsədəuyğun şəkildə dəyişdirilirdi. Ola bilsin, haqlısınız. Amma fakt faktlığında qalır və artıq bir neçə ildi, dövlət və özəl televiziyalarda, üstəgəl gözümüz görən və görməyən əcnəbi kanallarda yayımlanan saysız-hesabsız seriallar problemin ən mühüm səbəbləri siyahısında ön sıraları tutur. İlk baxışda tamaşaçını əyləndirmək, praym-taym saatlarında konkret bir kanala üstünlük verməsinə nail olmaq, bununla da daha çox reklam göstərib daha çox pul qazanmağa xidmət eləyən, bəzən keyfiyyətli, adətən isə keyfiyyətsiz, sənət baxımından heç bir bədii dəyəri olmayan bu «acı bağırsağı» cəmiyyət üçün təhlükəyə çevirən nədi?

Medalın bir üzü…

Qeyd edim ki, bizdə serial sözünü eşidəndə o dəqiqə hamının ağlına Latın Amerikasında istehsal olunan «sabun köpükləri», sadə mariyalar, xulyolar, lukaslar, ağlayan varlılar gəlir. (Baxmayaraq ki, ekranlarımız türk diziləri tərəfindən işğal olunandan sonra mariyalar keçmiş populyarlıqlarını itiriblər). Cəmiyyətin elit təbəqəsi, özlərini intellektual adlandıranlar seriala baxmağı pis zövqün əlaməti hesab eləyirlər (ancaq gizli baxırlar). Dünyada isə çoxdan serial mədəniyyəti yaranıb. Müasir alman, türk, rus kinosu öz inkişafını seriallara borcludu. Məşhur doqmaçı Lars Fon Triyerin, mistika həvəskarı, simvolist Devid Linçin, alman rejissoru Vim Vendersin yaradıcılığında seriallar mühüm yer tutur. Seriallar mövzularına görə iki tipə bölünürlər: birincisi, bizim tamaşaçıların gördükləri – latın amerika tipli seriallar, yəni televiziya şouları, ya da daha sadə dildə «sabun operaları». Bu tip seriallarda süjet xətti həmişə eynidi – varlı qız (oğlan) kasıb oğlana (qıza) vurulur. Ora daxil edilmiş detektiv, triller, mistika elementləri isə sadəcə əsas xəttin arxa fonudu. Belə teleşoularda qəhrəmanların xarakteri yüz əlli-iki yüz seriya boyunca nə dəyişir, nə də inkişaf edir. Bu səbəbdən həmin müddət ərzində tamaşaçıların qəhrəmanlara münasibəti də dəyişməz və birtipli qalır – onlar bütün serialboyu qəhrəmanları ya sevirlər, ya da nifrət eləyirlər.

Serialların ikinci növü isə çoxseriyalı dramlar, sitkomlar və bədii filmlərdi. Belə filmlərin davametmə müddəti müxtəlif olur. Məsələn, «Böyük şəhərdə seks», «Müştəri həmişə ölüdür», hazırda az qala bütün dünyada məşhur olan «Lost», Stiven Spilberq və Tom Henksin prodüserliyi ilə çəkilən «Pasifik» kimi reytinq cədvəlindəki yerindən asılı olaraq bir neçə mövsüm davam eləyəni də var, «Tvin Piks», «Briqada», «Moskva saqası», «Aşkı-məmnu» kimi seriyalarının sayı qabaqcadan bəlli olanı da. Sabun operalarından fərqli olaraq çoxseriyalı filmlərdə qəhrəmanların ən müxtəlif situasiyalara reaksiyaları, xarakterləri, ən əsası, əməllərinin, hərəkətlərinin analizi ön plana çəkilir. Çoxseriyalı filmlərin qəhrəmanları bir mövsüm ərzində tamaşaçının əvvəl sevgi, sonra nifrət obyektinə çevrilə bilir və xoşbəxt sonluqla bitməsi vacib şərt deyil. Sitkomlar- mərkəz personajları dəyişməyən, hər dəfə yeni hadisə danışan, adətən, qapalı məkanda çəkilən və bir qayda olaraq hər bölümü sosial mesajla tamamlanan komik şoulardı.

Təbii ki, serialların da müsbət cəhətləri var. Zira, həyatda mütləq şər və ya mütləq xeyir olan heç nə yoxdu. Həmçinin «sabun operaları»nın da. Onlar ən yaxşı halda min, ən pis halda isə əlli-yüz nəfərin uzunmüddətli normal yaşamaq, işləmək, məvacib almaq təminatıdı. Seriallar aktyorların, rejissorların, hətta prodüserlərin belə formada qalmasına, işləmək qabiliyyətlərini itirməmələrinə yardım edir. Aktyorlarda müxtəlif situasiyalara ani reaksiya vermək istedadını gücləndirir, çəkiliş meydançasında hər cür dəyişikliyə, istənilən vaxt ekrana canlı yayımda çıxmağa hazırlaşdırır, improvizasiya bacarığını inkişaf etdirir.

Serialların ikinci müsbət cəhəti maarifləndirici olmalarıdı. Bəli, onlar öyrədirlər. Nəyi? Məsələn, ispan dilini. İspan və portuqal dilləri arasındakı fərqləri. Xanımlar var ki, özünə ispan-azərbaycan lüğəti düzəldib. Öz dilində təmiz danışmağı bacarmır, ancaq ispan sözlərinin mənasını bilir. Braziliya istehsalı «Klon» serialı yayımlananda millət orda baş verənləri yaxşı anlamaq üçün internet klublara daraşmışdı – klonlaşdırma haqqında məlumat axtarırdı. Hazırda Türkiyənin ATV kanalında bazar ertəsi axşamları nümayiş olunan «Ezel»in qəhrəmanları Dostoyevskidən, Oskar Uaylddan, Cəlaləddin Rumidən sitatlar gətirirlər və ömrüboyu əlinə kitab almayan tamaşaçılar, həmin müəlliflərin varlığından xəbər tutur, sevimli qəhrəmanlarının əlində gördükləri bir-iki kitabı tapıb oxuyurlar. Məhz, serialların sayəsində (orda əsasən kübar cəmiyyətin həyatı, yaşam tərzi göstərildiyi üçün) xanımlarımız kübar davranış qaydalarından, kişini cəlb etmək üçün cazibədar görünməyin üsullarından, şam işığında romantik axşam yeməyindən, seksual gecə paltarlarından xəbər tuturlar. Serialların kişilərə də xeyri dəyir: daha qadınlar, ömürlərinin qazan qarışdırmaqla keçməsindən, mətbəxdən, bazar-dükandan başqa heç yeri görmədiklərindən az şikayətlənirlər. Məşhur rus yumoristlərindən birinin dediyi kimi: «Xanımlarımız hər gün İspaniyanı, Meksikanı, Braziliyanı gəzirlər və yalnız reklam fasilələrində öz kəndlərinə qayıdırlar».
Elə bu nöqtədə ayın qaranlıq tərəfi görünməyə başlayır.

Medalin o biri üzü…

Seriallarda qəşəng imarətlər, məşhur dizaynerlərdən paltarlar, o paltarları geyinən yaraşıqlı oğlanlar, göyçək qızlar göstərilir. O yaraşıqlı oğlanlar və göyçək qızlar bir-birilərini dəlicəsinə sevirlər, evlənirlər, dünyaya totuq-motuq uşaqlar gətirirlər, qarşılarına çıxan əngəlləri aşa bilirlər. Ekranın bu üzündəkilərinsə həyatları mətbəxdə bozbaş qazanını qarışdırmaqla keçir, günü-gündən artan problemlərin torunda çapalayır, daim gərginlik içində olur, yalnız televizorun qarşısında problemləri unudub gerçəklikdən qaçanda, özləri üçün başqa gerçəklik yaradanda rahatlaşırlar. Serialların başlıca istehlakçıları olan evdar qadınlar, gənc qızlar özlərini qəhrəmanlarla eyniləşdirir, boz, yeknəsəq həyatlarını ekrandakı əhvalatlarla müqayisə eləyirlər, heç vaxt baş verməyəcək, amma arzuladıqları, xəyallarında müxtəlif variasiyalarda oynadıqları hissləri ekrandan duyurlar və orda gördüklərinin real həyat olduğunu özlərinə təlqin edirlər. Qara çərçivədəki illüziya yorğun, bezgin tamaşaçı üçün xoşbəxtlik eliksirinə, narkotikə çevrilir.

Seriallar, çağrılmamış gələn və özü istəyəndə gedən qonaq kimidi. Tamaşaçı ona alışır, onu içinə buraxır. Ondan məsələhət alır, öyrənir, sözünə qulaq asır. Qədim Çində əsirləri yerə oturdub, başlarına su damcıladırdılar. Daim eyni nöqtəyə düşən damcılar tədricən kəllə sümüyünü deşib beyinə keçir və beləliklə əsir ölürdü. Seriallar da Çin işgəncəsi kimi təsir eləyir, damcı-damcı şüuraltımıza işləyir, özümüzdən xəbərsiz bizi dəyişir, zombiləşdirir. Xırda bir detal: seriallar, təzə dəbə düşməyə başlayanda qadın qəhrəmanları finala qədər bakirəliklərini qoruyur, ya da yalnız sevdikləri kişiylə yatırdılarsa, indi bakirəliklərini təcavüz nəticəsində itirir və bunu alınyazısı kimi qəbul eləyərək hər kəsdən gizlədirlər. Və bu detal hər gün beynimizə ötürülür, bizə zorakılığa, təcavüzə, ədalətsizliyə boyun əyməyi öyrədir, müqavimət göstərməyin mənasız olduğunu təlqin eləyir.

Kimsə deyib ki, situasiya ilə mübarizə apara bilmirsənsə, ona uyğunlaş. Seriallar, məhz, həmin situasiyalardı. Onlar günümüzün reallığıdı. Rədd eləmək, görməzdən gəlmək qeyri-mümkündü, ancaq çıxış yolu da var. Milli seriallar istehsal eləmək, öz serial bazarını yaratmaq. Yaxın qonşularımız Rusiya, Türkiyədə olduğu kimi. Əgər 90-cı illərin əvvəllərində rus kanallarında bir gündə bir neçə əcnəbi serial nümayiş olunurdusa, indi onların sayı minimuma endirilib. Türk kanallarında isə əcnəbi seriallar qalmayıb. Türk arkadaşlarımız ya əcnəbi serialların süjetlərini götütüb yüksək peşəkarlıqla milliləşdirir, ya da məşhur ədəbiyyat nümunələrini müasir həyata uyğunlaşdıraraq həm yerli tamaşaçılara təqdim edir («Yarpaq tökümü», «Aşkı-məmnu», «Dodaqdan qəlbə»), həm də Ərəb ölkələrinə sataraq pul qazanırlar.

Təəssüf ki, Azərbaycan, bütün sahələrdə olduğu kimi burda da geri qalır. Kino, televiziya hələ də müəyyən şəxslərin şəxsi mənafeyinə (maddi və mənəvi) xidmət etdiyi və biznes səviyyəsinə qalxa bilmədiyi üçün seriallar nə iş, nə də sənət hesab olunmur. Olanlar da ya çox səviyyəsizdi, ya da barbarları, canpoladları yerli teleməkandan çıxartmaq bir yana qalsın, heç onlarla rəqabət aparmağa qadir deyil. Vaxt isə gedir…

Avdılla xanın növbəti toy məclisinə təşrif gətirən Qafar Kəndli, zalım xan tərəfindən əvvəlcə aşağı başda otuzdurulur. Sonra söhbət qızışan vaxt, Avdılla xan ərkyana, yoldaş Kəndlini yavaş-yavaş özünə tərəf, yuxarıbaşa dəvət edir. Xanın yanında yer tutan təzə hökumət nümayəndəsi Qafar Kəndliyə də elə bu lazımdır- o, cəld dəbərib xanın tapancasını belindən çıxarır, ətrafındakıları həbs etdirir, sonra, ağzı qurumuş aşıqlara əmr edir ki, bu dəfə Pişəvəri şəninə bir nəğmə oxusunlar. Xanın plovunu yeyən yoldaş Kəndli hiss edir ki, toyu dağıtmaqla öz məqsədinə çatıb-xalq birağızdan onu “yeni fərmandar” adlandırır.

BƏLİ, ƏGƏR AZƏRBAYCANDA HAKİMİYYƏT İSTƏYİRSƏNSƏ, QƏDİM EL ADƏTİNƏ ƏL AT-DÜŞMƏNİNİ ELƏ TOYUNDA HƏBS ET, BÜTÜN EL GÖRSÜN BUNU…

Qafar Kəndlinin bu təcrübəsi, “əməliyyatı” Pişəvərinin çox xoşuna gəlir. O, əmr verir ki, digər “inqilab komissarları” da yoldaş Kəndlinin bu fəndindən istifadə etsinlər. “Toy dağıdan” komissarlar bütün Güneydə həmin yolla hərəkət edir, yerli feodalları hakimiyyətdən devirirlər… Bütün həbslər elə toylarda aparılır…

AŞIQLAR KEÇİR PİŞƏVƏRİNİN TƏRƏFİNƏ…

Hakimiyyətə yiyələnməyin, xalqı, düşməni sındırmağın bu sirrinə, deyirsiz, Heydər Əliyev kimi bir çekist bələd deyildi, hə? Bələd idi, özü də necə lazımdı o səviyyədə. Məhz buna görə 70-ci illərdə o, “Atəşgah” restoranında dəbdəbəli toy keçirən yerli mafiozları həbs etdirmiş, sonra həmin əhvalat əsasında ssenari yazıb film çəkməyi Rüstəm İbrahimbəyova tapşırıbmış. Son nəticədə, bizim qədim “TOY DAĞITMAQ” adlanan siyasi əməliyyatımız “İstintaq” kinofilmində öz gözəl həllini tapır, deyilənə görə hətta Yuri Andropovun da diqqətini özünə cəlb edir. Filmin yaradıcı heyəti SSRİ Dövlət Mükafatına layiq görülür. Filmin ilk nümayişi Lyubankada, KQB-nin binasında keçirilir…

***
ANS telegüzgüsündə “Yüzüncü baxış” verilişini apararkən mən bir gün həmin “İstintaq” filmini müzakirəyə çıxardım. “Toy dağıtmağın” qan yaddaşımızda nə olduğunu, onun tarixçəsini, sirlərini tamaşıçılara çatdırdım. Dedim ki, İNDİKİ BƏY-XANLARLA DA BU CÜR MÜBARİZƏ APARMAQ, ONLARIN TOYLARINI DAĞITMAQ LAZIMDIR…
Lakin əvəzində elə mənim öz verilişim dağıdıldı. Dörd ay apardığım “Yüzüncü baxış” proqramım vaxtından əvvəl vəfat etdi…
Vəziyyəti çətin görən mən Güneyə, Təbrizə getməyi qərara aldım.

MƏQBƏRƏTÜŞ-ŞÜƏRA

Hər bir Azərbaycan yazıçısının yaradıcılığında məncə mütləq bir “Təbriz dövrü” də olmalıdır. Siyasətçilərimiz Güneyi də, Quzeyi də, Qarabağı-filanı çoxdan uduzublar. Biz yazarlar bu məğlubiyyətləri, bu səhvləri təkrarlamamalıyıq. Şair Şəhriyar kimi, Pişəvəri məğlubiyyətindən sonra, özümüzə bir çarə axtarmalı, ətrafımızda bir Heydərbaba dağı tapmalıyıq ki, dərdlərimizi ona ünvanlayaq…

NİYƏ PİŞƏVƏRİ UDUZUB, ŞƏHRİYAR İSƏ QALİB GƏLİB?

Biləsuvar keçid məntəqəsindən adlayıb Güneyə keçərkən, Qaradağı, Sarabı arxada buraxıb Təbrizə gələrkən mən yol boyu bu barədə düşünürdüm. “Bütöv Azərbaycan”a gedən  yol ilk növbədə “Bütöv Azərbaycan ədəbiyyatı”ndan başlayır…
Bu ənənə bizlərçün böyük şairimiz Xaqani Şirvanidən miras qalıb. Şirvanşah Axsitanın zülmündən Təbrizə qaçmış şair Xaqani bu seçimində tək deyildi-o zamanlar Şərqin bir çox qələm sahibləri Təbrizə köçər, şəhərin məşhur “şairlər məzarlığında”-yəni “Məqbərətüş-şüəra”da əbədi sakitlik qazanmaq istərlərmiş. Bu məzarlığın Təbrizdə mövcudluğu məndə iki zidd fikir doğurur. Bir tərəfdən, bəli, müsbət- “işə baxın ee, görün Təbriz necə azad bir yermiş ki, bütün şairlər bura axışar, şəhərin “şairlər məzarlığında” özlərinə layiqli bir yer seçərlərmiş…
Lakin vallah, yaxşı dərk edin indi sizə dediklərimi-digər tərəfdən bu, bir mənfi fikir də doğurur Təbriz barəsində. “BİR QƏBİRİSTANLIQ ŞAİR” görmək, vallah, insanda qorxu, xof hissi yaradır. Qırışlı alnını ovuşdurub, şeir-şairliyin faniliyini, ölümə məhkumluğunu da hiss edirsən. Dərk edirsən ki, “bir qəbiristanlıq şairi” yola salmış bu əbədi şəhər elə-belə yer deyildir.
QORXULU YERDİR!
Şairləri bir fəndlə girinə keçirir, sonra gətirir bu əbədi sükut, süqut məkanına.
İRANLA BİZİ BİRLƏŞDİRƏN TELLƏR ÇOXDUR, SAYA GƏLMƏZ. BİZİM QARABAĞ SİYASƏTİMİZİ, İRANIN İDEOLOGİYASINI QƏBUL ETMİR “MƏDƏNİ DÜNYA”…

***
Qəfildən diksinirəm, tez “Məqbərətüş-şüəra” məzarlığını, şair Şəhriyarın cıqqılı heykəlini arxada qoyub yaxınlıqdakı “Seyid Həmza İmamzadəsi”nə gedirəm. “İki mərtəbəli qapalı həyət” şəklində tikilmiş bu geniş ərazidə mülayim, nəvazişli Təbriz yeli, havası nə qədər xoşdur… Sanki cənnət havasınına düşürəm… Qapı ağzında min cür xırdavat, dondurma satanlar məni anında hədəfə götürür… Canımı, cibimi, tənhalığımı bir təhər qorumaq üçün bir-iki əbəs hərəkət etsəm də, xeyri yoxdur, gərək nəsə alım bu əbədi tacir tayfasından…
TƏBRİZ QƏLƏBƏLƏR ŞƏHƏRİ DEYİL, DAHA ÇOX, MƏĞLUBİYYƏTLƏR DİYARIDIR. Burda hamının həm qələbəsi, həm də məğlubiyyəti gözə girir. Şah İsmayıl, Səttərxan, Xiyabani, Pişəvəri qələbələri ilə məğlubiyyətləri arasındakı məsafə çox kiçikdir. Fədailər daim uduzur, tacirlər həmişə qələbə çalır bu şəhərdə.
Mənə dondurma satmış növbəti küçə taciri sanki öz qələbəsini qeyd edir -“sənin Məqbərətüş-şüəra ziyarətin nisyədir, nağdı iş isə 1 dollarlıq mənlə alverindir” . Təbriz bazarı heç vaxt uduzmur-uduzan siyasətçilər, fədailər, şairlərdir. Təbrizdə nə varsa alınıb satılır-gündə ən azı yeddi dəfə.
TACİRLƏRİN SATDIĞI ƏN NAĞDI MAL İSƏ BƏLKƏ ELƏ TƏBRİZİN ÖZÜDÜR.
ONU DA GÜN ƏRZİNDƏ ƏN AZI 7 DƏFƏ ALIB SATIRLAR… AXŞAMBAZARI QİYMƏTLƏR AŞAĞI DÜŞÜR…

***

Bəlkə, kimsə bu məzarlığı yaratmaqla görk edir bizlərə? Sübut etmək istəyir ki, şairlər də gəldi-gedərdir, əbədi bir həqiqət var bu aləmdə-özünü indiyədək qorumuş qədim, nəhəng Təbriz bazarı! Əbədi, nəsillərdən-nəsillərə ötürülən alver ənənəsi!
Lakin Təbrizdə bir yer var ki, yüz ildir ki, heç satılmır… Bu bizim Məqsudiyyə məhəlləsindəki evimizdir… Təbrizin bütün evləri, əşyaları, naz-nemətləri indiyədək min dəfə satılıb… Bizim kimsəsiz evimiz isə hələ də durur…
Mənim yolumu gözləyir sanki…
Bu evin qapısını açana qədər mən Təbrizin ən kasıb, kiçik evində, daxmasında yaşayırdım. Fikirləşirəm ki, Şəms Təbrizi, İmam Mehdi də sabah Təbrizə qayıtsa, mütləq bu evdə qalar. CƏMİ 100 METRLİK BU EVDƏN İNQİLAB VAXTI ÜÇ ŞƏHİD ÇIXIB-Musa, Səyavuş, Nadir Məmmədxani qardaşları. Altı bacının gözü-qarası-üç qardaş!

Hərdən gecələr durub, bu üç şəhidin divarı bəzəyən şəkillərinə baxıram… HİSS EDİRƏM Kİ, SABAH DÖRDÜNCÜ ŞƏHİD ELƏ MƏN ÖZÜM OLACAĞAM.

Mərhum Zinət əmməmin əri, 93 yaşlı Ağa Mirzəxan bir güncdə uzanıb inildəyir:
-Həmid ağa, kimsə gəlməliydi, qayıtmalıydı ki, mən onun üzünə baxıb öləm. Yoxsa elə hey Əzrayılla əlləşirdim… Səni gördüm, kimisə gördüm, demək indi rahat gözlərimi yuma bilərəm…
Böyrümüzdə kasıb, bər-bəzəksiz “Üsküilər” məscidi. Ona bitişik kor, susuz hamam binası…Damını qup-quru ot-ələf basıb. Digər tərəfdə Saman meydanı… Bir az uzaqda “Sahib-ül-əmr” məscidi. Vaxtilə Şah İsmayıl bu məsciddə öz əyri qılıncını sıyıraraq şiəliyi ölkənin baş ideologiyasına çevirib. Nahara qədər 40 min əleyhdarını qılıncdan keçirib. “Əmr”in sahibinə çevrilib.

ANCAQ DEYƏSƏN NAHAR DAHA ŞİRİN GÖRÜNÜB ŞAH İSMAYIL MÜRİDLƏRİNƏ. QIRĞINI NAHARA GÖRƏ YARIDA KƏSİBLƏR. GƏRƏK ŞAMA QƏDƏR QILINCLARINI QALDIRIB-ENDİRƏRDİLƏR, TƏBRİZDƏ DAHA ÇOX ƏCLAFIN KÖKÜNÜ KƏSƏYDİLƏR. Belə olsaydı vəziyyət indi başqaydı Təbrizdə-bazar tüccarları bir belə qudurmazdı. Nəsilləri kəsilərdi.

***
Hə, qədim zamanlar bu satqın tacir tayfasının qənimi Təbriz fədailəri olarmış. Onlar əvvəlcə məhz bu satqın tayfasını tora salıb oynadar, sonra ölkəni ələ keçirərlərmiş. Bunu etmək “toy dağıtmaq”la kifayətlənməzdi əvvəllər. Təbriz fədailəri bazarda “qırx cilvəlik” bir oyun qurarlarmış. Həmin oyun haqda mən ötən “Fədailərin kitabı” məqaləmdə xeyli danışmışam. Yazıçı Sabir Əhmədlinin “Yasaq edilmiş oyun” əsərini əsas götürüb bu 40 cilvəlik oyunu yenidən diriltmişəm. Oyunun birinci cilvəsi “laldinməz” adlanırmış-bu vaxt Təbrizin bazar əhli dilinə su alıb susmalı, ancaq him-cimlə, “laldili” danışmalıymış. Əmri pozanları fədailərin şallağı gözləyirmiş…
Bütün bu oyunlar xalqı təşkilatlandırmaqdan ötrüymüş…
Təbrizdə qonaqkən yazıçı Duman Ərdəmə bu haqda bir azcana nəsə dedim…
Qəfildən gözləri işıldadı şair Dumanın…
-Gəl Şüşəgərxana bazarçasına gedək. “Lütfü” qəhvəsinə qalxaq…

***
Əfsanəvi Təbriz bazarının içiylə sanki orta əsrlər zamanına səyahətə çıxdıq. “Başmaqçılar bazarçası”nda ayətullah Qazi Təbatainin məzarını arxada buraxdıq. Bu nəsildən olan 7 mollanın qəbri var buralarda…Hərdən astaca arxaya boylanırıq. Tinlərə burularkən bunu etmək daha təhlükəsizdir-səndən şübhələnməzlər…
Qarşımızda qorxulu bir mənzərə açılır. Yanıb külə dönmüş qədim evlərin xarabası… Şair Duman dilə gəlir nəhayət:
-İnqilab vaxtı buralara od vurdular-köhnə fahişəxana, restoran-kafelərdir. İndi kimsə əl dəymək istəmir bu xarabalıqlara. Şəhərin mərkəzində sakitcə durub çürüyürlər… Şah dövründəki əyyaşlığa bir abidədirlər sanki buralar…
Azca sükutdan sonra şairin dili yenə açılır:
-Qədim Təbriz fədailəri çox ağıllı idilər…Bir məhəlləyə qədəm basdılarsa, ilk olaraq divarları aşan elektrik naqillərinə fikir verirlərmiş… Üç tel varsa, demək dalan kordur, çıxışı yoxdur… Beş tel varsa, demək bu dalandan küçəyə çıxış var…
Həmin “beş telli” bir dalan boyu irəli addımlayır, qarşımızdakı daş pillələrlə yuxarı qalxırıq, ikinci mərtəbəyə. Bu da Dumanın dediyi o məşhur “Lütfü” qəhvəsi… Xidmətçi müştərilərə qəlyan paylayır, çay gətirir… Uzunsaç, avropalıya bənzər bir rəssam qəhvədəkilərin şəkillərini çəkir sakitcə. Qəlyan tüstüsü beyinləri dumanlandırdıqca bəzi qədim həqiqətlərin siması aydınlaşır:
-Səməd Behrəngi, Behruz Dehqani, Qulamhüseyn Səidi bura tez-tez gələrlərmiş qəlyan çəkməyə…
Bir-iki qüllab vursaq, tünd tüstünü sinəmizə çəksək bir başqa həqiqətlər də çadralarını atıb öz gül camallarını bizə göstərəcək sanki:
-Sən dediyin o “laldinməz” oyunu əsasında Qulamhüseyn Səidi özünün məşhur “Lalbazi” dramını yazıb. Markes onu oxuduqdan sonra deyib ki, “maqiq realizm”in banisi elə Səididir,- şair Duman, öz fikirlərinə Markesi şahid gətirərək gözlərini xumarlandırır.
İşə bir bax! Mən Bakıda Təbrizin məşhur “laldinməz” oyunu barədə yazıram… Sonra bu mövzu sanki dirilib məni öz caynağına götürür, gətirir Təbrizə, “Lütfü” qəhvəsinə. Bu oyun barədə dram yazmış Səidinin adını pıçıldayır qulağıma…

Hə, Təbriz qəlyanın dartmaq xatadır… Çox sirlərin pıçıltısını eşidərsən bu qəhvələrdə… Axtardıqların gəlib tapar səni… Dartar bura.

“Laldili, lalbazi, laldinməz”-Təbriz bu dildə danışır həmişə… Sükutla danışır… Təbriz fədailərinin əzəl mübtədasıdır “laldinməz”…
Gərək bu dili mütləq Təbrizdə eşidəsən. Agah olasan bu dilə…
Həmin qəhvəyə gələn Əşrəf Dehqani sonralar Təbriz fədailərinin başçısı kimi tanınıb… Səməd Behrəngi bir fədai kimi amansızcasına qətlə yetirilib.
“Laldinməz”i bilirmişlər axı…
Lakin, onlar da burdan başlayıblar-“laldinməz”dən, “Lütfi” qəhvəsindən, qəlyandan, bir stəkan acı çaydan… Təbriz bazarına əbədi müqavimət göstərən bir kiçik hücrədən…
İndiysə bura biz təşrif gətirmişik…

ÇOXLARI ÖLÜMƏ GEDİB BU ÜNVANDAN… SƏMƏDİ SATMIŞ XAİN, BƏLKƏ ELƏ İNDİ DƏ ÇAY İÇİR QARŞIMDA.
TƏBRİZİN ÖZÜ KİMİ, XAİNLƏRİ DƏ ÇOX QOCADIR. ADƏTƏN ÖZ ƏCƏLİ İLƏ, İXTİYAR YAŞINDA ÖLÜR ONLAR…

“ALMAN ÇEZDİ”?…

Biz azərbaycanlılar adətən dadlı kababı dişimizə vurarkən, Göyçay narının dadına baxarkən, Göygöl mənzərələrindən bayılarkən millətçi oluruq, başlayırıq türklükdən, vətəndən, azərbaycançılıqdan dəm vurmağa… Bilinmir ki, həmin o narı, kababı, telli sazı sevirik,  yoxsa doğma yurdumuzu…
Məncə, elə kababı sevirik, dadlı meyvələrimizi… Vətənimizi yavancasına, kababsız, meyvəsiz, söz-söhbətsiz, aşıqsız sevməyi bacarmırıq…
Ancaq sən gəl vətəni kababsız-filansız, Göyçay narı, söz-söhbətsiz, aşıqsız sev, görüm necə sevirsən…
Güneydəki millətçiliyə də Bakının bu azarı yoluxub. Kabab, meyvə, içki azarı, boşboğazlıq… Bu millətçilər vətəni soyuq zindanda, istintaq altında inləyərkən, ac-acına sevsinlər, hə bax belə dar məqamda mən onların vətən sevgisinə inanaram… “Kababsız vətən eşqi” bax mən bunu axtarırdım, Arazın hər iki sahilində…
Məsəlçün, 30-40-cı illərdə Təbrizdə çox saylı Almaniya, Hitler pərəstişkarı olub. Hitler uduzduqda, küçə uşaqları bu almanpərəstlərin dükanlarına soxulub “alman çezdi!” deyə qışqırar, dükan sahiblərini əsəbləşdirərmişlər. İnanıram ki, bir gün bizim millətçilər də bu cür oyuna düşəcəklər.
Niyə?
Cavabınızı verirəm-“ideologiyanız, siyasi, fəlsəfi nəzəriyyəniz, bu cür kitablarınız yoxdur deyə”…
Mənim isə belə bir nəzəriyyəm var, indi onu sizə izhar edim, görəcəksiz ki,  həmin almanlarpərəstlər hələ çezməyiblər. Hələ də yaşayırlar. Nəzəriyyələri isə siz millətçilərdən dəfələrlə güclüdür.

***
Ötən ilin dekabr ayında Azərbaycan çox çətin bir duruma düşmüşüdü. Amerika ölkəmizi saymır, onu Qarabağ məsələsində təslimçiliyə sürükləyir, Türkiyəni bizdən uzaqlaşdırır, bir sözlə, köhnə strateji siyasətinə fikir vermir, Qərbə axan neft-qaz xətlərinə, Azərbaycanın “kilid ölkə” olmasına əsla məhəl qoymurdu. Təcili olaraq ölkəyə yeni strateji nəzəriyyə hazırlamaq lazım idi…

Bu zaman mən tanınmış geopolitik Karl Xausxofferi yada saldım. Hitlerin baş siyasətçisi, məsləhətçisi kimi tanınan bu məşhur insan ilk növbədə hərbçi idi. O deyirdi: “ SİYASƏT O ZAMAN DƏYİŞƏCƏK Kİ, BİR NEÇƏ ÖLKƏ BİRLƏŞƏRƏK DÜNYA SİYASİ XƏRİTƏSİNİ TƏN ORTADAN YARAN BİR QÖVS YARADACAQ”. Bu nəzəriyyə ilə silahlanıb dünya xəritəsinə bir dəfə göz atın heç olmasa. Görəcəksiz: “Əgər Rusiya, Azərbaycan, İran bir siyasi, yaxud iqtisadi nəzəriyyə əsasında birləşsələr, möcüzə baş verəcək, dünya xəritəsi Şimal Buzlu okeandan ta Fars körfəzinədək tən ortadan iki yerə parçalanacaq”.

Son nəticədə, Amerika başda olmaqla Qərbin qorxduğu “Hausxoffer qövsü” yaşamaq hüququ qazanacaq.

Atlantizmin qənimidir bizləri birləşdirən bu qövs.
Ölkəmizin Şərqdən Qərbə gedən neft-qaz xətləriçün kilid ölkə olduğu bəllidir. “Hausxoffer xətti” işə düşsə, biz Şimaldan Cənuba gedən neft-qaz xətləri üçündə eyni “kilid ölkə” adını qazana bilər, Rusiya, İranı da müəyyən qədər bizlə hesablaşmağa vadar edərik.

Hausxoffer bu qövsün ortasındakı ölkəyə “HARTLAND”, yəni “orta, göbək ölkə” adını vermişdi. Şimaldan Cənuba, Qərbdən Şərqə gedən neft-qaz xətləri üzərində dayanmış ölkəmiz məncə həmin sehirli ada tam layiqdir.

Biz, dünya siyasəti üçün “HARTLAND”ıq, bəli, gərək bunu mütləq biləsiz.
Bu ilin yanvar ayının 13-də mən bu nəzəriyyəmi Rusiyanın tanınmış “REQNİUM” informasiya agentliyinə təqdim etdim. Nəzəriyyəm dünya mətbuatında əsil tufan yaratdı, bütün aparıcı dünya agentlikləri onu çap etdi. Azərbaycan bundan istifadə edərək Amerikaya öz alternativ layihəsini göstərdi. Qərb çaşdı. Dünya siyasi lüğətinə “Hausxofferin qövsü” nəzəriyyəsi daxil oldu.
Bakı-Ceyhandan sonra ilk dəfə Azərbaycan yenə də öz siyasi lahiyəsini dünyaya tanıtdı. Prezidentlərin danışıq masası üzərinə yeni siyasi layihə qoyuldu.

Onu da qeyd etməliyəm ki, Hitler Almaniyası bu “Hausxoffer qövsü” layihəsi üzərində 30-40-cı illərdə kifayət qədər iş aparıbmış. O vaxt Almaniya SSRİ, İranla bir siyasi xətt üzərində saziş imzalayaraq həmin qövsü özünə tabe etdirməyə çalışırdı. Bütün danışıqlar tam məxfi olduğundan dünya mətbuatında bu haqda bir sənədə belə rast gəlməzsiniz. Ancaq, həlledici anda Stalin bu layihəni rədd edir, Britaniya ilə sazişə keçir. Nəticədə 1941-ci ilin avqustunda Sovet, Britaniya orduları iki tərəfdən İran ərazisinə daxil olur, burdakı almanpərəst qüvvələri həbsə alırlar.

“Hausxofferin qövsü” Antantanın ixtiyarına keçir. Şimal Buzlu okeandan Fars körfəzinədək olan ərazini ələ keçirən Antanta dünya xəritəsini tən ortadan ikiyə parçalayır. Son nəticədə, Hausxofferin dediyi kimi, müharibədə qələbə qazanır. Hitlerçilərin Stalinqrad döyüşü zamanı bu xətti yarmaq, Bakıya yiyələnmək arzuları həyata keçmir.

Soyuq müharibə dövründə həmin layihə uğrunda mübarizə yenidən qızışır. O vaxt, bu nəzəriyyənin “kilid ölkə” adını İran qazanır.

Bu layihə üzərində o vaxtlar  ən çox düşənən bilirsiz kim olur? İran kommunist partiyası Tudə! Partiya rəhbəri İyrəc İskəndəri öz silahdaşları Qafar Kəndli, Bozorq Ələvi, Davud Münşizadə ilə birgə bu “Hausxoffer qövsü” nəzəriyyəsini o vaxtkı Şərqi Almaniya rəhbəri Erik Xonekkerə təqdim edir. Deyir: “Əgər biz İranda inqilab etsək, SENTO-NATO-nu, şahı İrandan qovsaq, bu xətt, bu qövs yenidən işə düşəcək. İran, SSRİ, Şərqi Avropadakı sosialist ölkələr, o cümlədən Şərqi Almaniya dünya üzərində strateji qələbə qazanacaqlar. Dünyanı tən ortadan yaran xətt bizim olacaq. Qərbin Şərqlə rabitə, nəqliyyat əlaqələri bizim nəzarətimizə keçəcək, yaxud tam kəsiləcək”.

İndi bildiniz ki, Erik Xonekker başda olmaqla Şərqi Almaniya rəhbərliyi niyə Tudə partiyasına bu qədər himayə edirmişlər? Niyə İranda əvvəlcə islam, sonra sosialistik inqilab törətmək istəyirdilər 70-80-ci illərdə?

Bu inqilab 1979-cu ildə həyata keçdikdən sonra Qərbin qara günləri başlayır. Şərqdən Qərbə gedən bütün rabitə, nəqliyyat dəhlizləri antiqərb ölkələrin caynağına düşür. Şimal Buzlu okeandan Fars körfəzinədək gedən “Hausxoffer qövsü”, Qərbin əcəl zəngini çalır.
Lakin qocaman SSRİ rəhbərliyi, bu qövsdən lazımınca istifadə edə bilmir, Şərqi Almaniya rəhbərliyini, Tudə başçılarını bu işdən uzaqlaşdırır, Qərblə bu sahədə strateji alver etmək istəyir, yanılır və…
Və burda uduzur…

***
MƏNCƏ, GÜNEYLƏ QUZEYİN VƏHDƏTİ LAHİYƏSİ BAX BU “HAUSXOFFER QÖVSÜ” ÜZƏRİNDƏ DAYANMALIDIR. Fars körfəzindən gələn neft-qaz xətləri Azərbaycanda Rusiya xətləri ilə birləşməli, burdan Avropaya, ilk olaraq Almaniyaya nəql olunmalıdır.

Qoy Almaniya öz siyasi dahisinin adını daşıyan layihədən nəhayət ki, bir xeyr görsün.
Əgər biz Azərbaycan geopolitikləri, bu layihəni lazımı səviyyədə Avropaya təqdim etsək, zənnimcə qələbə bizim olacaq. Təbrizlə Bakının bu iqtisadi layihə əsasında vəhdəti təşəkkül tapacaq, xalqımız ilk dəfə bir vahid iqtisadi nəzəriyyə əsasında birləşəcəkdir.
“Alman çezdi” zarafatı bu halda yaddaşlardan silinəcək. Almaniya, Rusiya, Azərbaycan, İran öz maraqlarını dünyada müdafiə edəcəklər.

***
Bu mənim siyasi nəzəriyyəmdir. Qoy onu bizim millətçilər oxusunlar. Sonra olmayan nəzəriyyələrini mənə təqdim etsinlər.
Təbriz səfərim zamanı mən daim bax bu “Hausxoffer qövsü” barədə düşünür, İran, Azərbaycan, Rusiya, Almaniyanı birləşdirəcək bu layihə içində xalqımızın vəhdətini axtarırdım.

TƏBRİZDƏ

93 Ağa Mirzəxan əlində milçəköldürən, hərdən zəif hərəkətlər edir-üstündə gəzən ac milçəkləri öldürmək istəyir. Vay o gündən ki, Ağa Mirzəxan bu milçəköldürəni əlindən yerə salsın…
Təbrizdə qədimdə hər evin öz duası varmış. Şər adamlara qarşı bu dualırı oxuyarlarmış. Bizim evin də belə bir duası var… Qocalardan biri onu yadıma salır… Bir sirr olduğuna görə onu sizlərə demirəm, ancaq, vallah çox gözəl bir duadır…

Təbriz ətrafında bir Quru göl var…Adı Şəhriyarın “Heydər babaya salam”ında da adı keçir… Günəş batır, qaş qaralır… Quru göl isə hələ də batmış günəşə, onun son işartılarına güzgü tutur… Axşamın şəri ilə barışmır… Göl kənarında top-top oynayırıq. Əsən külək göl ətrafındakı qarağacların gövdəsini bir-birinə sürtür. Bunun səsini eşitmək məni xeyli kədərləndirir, elə bilirəm ki, ağaclar dilə gəlib öz həyatlarını danışmaq istəyir bizlərə…

Sanki gölün özü də bizim oyuna qoşulur… Topumuzu qəfil oğurlayıb, sakit ləpələrin qoynunda uzaqlara aparır…

Hə, demək öz oyunumuzu bu Quru gölə uduzduq. Hesabı o, açdı…
Dərvişlər kimi gözlərimi yumaraq baxıram Təbrizə… Görürəm onu…
Şair Duman bir şeirini oxudu bayaq mənə: “Oğul, süfrəni düzmüşəm. Gəl, türk şərabı da var.
-Yox ana. Kim çox yesə Afrikaya xəyanətdir”…

Təbrizin gecələrini sevdim. Bu vaxt bütün alverlər bitir. Day satası heç nə qalmır. Nəsə qalır ki, onu tacirlər sata bilmirlər. Bu Təbriz gecələrinin şeiriyyətidir…

Şair Məhəmməd Birya cavanlığında şəhərin “Gülüstan” bağında “çərxi-fələk” (karusel) fırladırmış. İnqilabı, qazamatları, Sibiri keçən şair lap ixtiyar vaxtı Təbrizə dönür. Həmin bağın üzbəüzlüyündə bir divara dirənib gəlib-gedənin falına baxır… Orada da ölür…
Gülüstana daha bir dəfə də ayaq basmır…

İndi Təbrizdə falçıları tuturlar. Bu işi indi tutuquşular öz boyunlarına götürüb. Gənc bir uşaq qəfəsdə tutuquşu gəzdirir. Müştərilərə göstərir onu. Təki sən öz falınla maraqlanasan… Qəfəsdəki bir kip kağıza tutuquşu iti dimdiyini atacaq. Ordan götürdüyü  kağızda Hafizin bir şeiri yazılıb. Oxu bu şeiri, dincəl, sonra öz baxtınla razılaş…

Təbrizdə insan öz taleyi, öz falıyla tez razılaşır…

Bizim evin açarları məndə yoxdur deyə, kiliddar, yəni açarçı çağırmaq məcburiyyətindəyəm. Tez  vaxtda onu tapıram. “İranda birinci şair olmuşam” deyir. Sanki istəyir ki, mən onu heç olmasa bir-iki dəqiqə böyük şair sayım. Bu arzusu həyata keçincə, sözünə əlavə edir. “Əlbətdə ki, 15 yaşlı şairlər arasında”…

Qıfılımızın üç halqası bir təhər açılır. Evimizə daxil oluram. Axşam əzanı lap yerinə düşür, əzan səsləri sanki bütün Təbrizdən bir yerə, bizim həyətə axıb orda bir-birinə qovuşur…
Xoşbəxt dəqiqədir… Qapı açılıb…  Əzan oxunur. Mən doğma evimizdəyəm…

Həyəti ot-ələf basıb… Lakin lülədən su gəlir. Onu açıb əl-üzümü yuyuram. Evimiz toz-torpaq içindədir… Gərək onu bir az təmir edəm…  Kiliddarın dili topuq çalır. “Burda cin-şeytan var. Hiss edirəm ki, soba borularında kimsə nəşə gizləyib”…

Sabahısı gün isə məni burda acı bir mənzərə gözləyir, vaxtilə bibimin icazəsiylə həyətimizdə nökərlik edən bir gədə qapımızı kəsib məndən 2-3 min dollar pul istəyir. Guya bu vaxtadək həyətimizə qulluq edib, xərc çəkib… Vəkil tutmalı, işi məhkəməyə verməli oluram…
Bu da Təbrizə qayıdış… Bu da Təbrizin əmniyyəti…

***
Xoşbəxtliyə bir bax! Bibioğlu Nəvid, Səttərxanın ev-muzeyində hərbi qulluqdadır. Ucaboy bu gənc məni bu müqəddəs ocağa qonaq çağırır… Axşam vaxtı ora gedirəm… Səttərxanın ruhuyla təkəm bu evdə… Həyətdə bir top var-lafetini Urmudan gətiriblər. Onu 10 min dollara muzeyə bir tacir satıb. Lafetin üstündəki ağır lüləni isə plastmasdan töküblər… Dəmirdən tökməyə qorxublar bəlkə də…

BİRDƏN KİMSƏ BU TOPU YENİDƏN İŞLƏTMƏK FİKRİNƏ DÜŞƏR?

Qəfildən yağış çiləyir üzərimizə. Səttərxanın evində yağışdan islanmaq xoşbəxtliyi mənim qismətimdəymiş.
Səttərxanın evində öz-özümə düşünürəm: “Kimdir fədai?”
Cavab gəlir sualıma: “Bircə qılınc zərbəsinə dünya xəritəsini yaran kəs bu ada layiqdir indi”.
Dünyanı tən ortadan bölən “Xausxoffer qövsü” fikri qəfildən dirilib beynimi silkələyir.
Mən bu zərbəni vurdum, dünya xəritəsini tən ortadan yardım…
Vaxtilə 1501-ci ildə Şah İsmayıl da Təbrizdə qılıncını bu cür sıyırmış, “SAHİB ÜL-ƏMR” adını qazanıbmış…

***
Səttərxanın evində bunları düşünə-düşünə özümü yağış altına atıram…
“NİYƏ PİŞƏVƏRİ UDUZUB, ŞƏHRİYAR İSƏ QALİB GƏLİB?” lal sualıma axır ki, cavab tapıram…
Öz adətincə “laldinməz, laldili” cavab verir. Təbriz bu lal sualıma-HAFİZ MƏMLƏKƏTİNDƏ SİYƏSƏT, ŞAHLAR HƏMİŞƏ UDUZUR, BURDA QALİB ANCAQ TƏNHA ŞAİRDİR. ŞAİRLƏR HEÇ VAXT UDUZMAYIB BURDA.

“Bizim Yol”

Qarğa, gəl qon….

Əvvəlcə Əlinin palçıqda şappıldayan ayaq səsləri, sonra isə gur, ciyiltili səslə oxuduğu mahnı  yağışın bu balaca kəndə hədiyyə etdiyi sükutu bir andaca pozdu. Əyninə boz, böyük pencək, qara yun jaket, tünd göy nazik şalvar qara rezin ayaqqabı geyinib küçədə veyil-veyil gəzən Əlini belə görməyə hamı öyrəşmişdi. Kənd camaatının gözünü yamanca qorxudan yağış, palçıq heç onun vecinə də deyildi. Eləcə oxuyur, yoldan keçənə sataşır, zarafat edir olmayan dişlərini bütün gün çöldə qoyurdu. Tətil ərəfəsi olduğu üçün Mələk nənənin böyük nəvəsi Elnur kəndə qonaq gəlmişdi. Onun fərqli görünüşü, çiyinlərinə düşən uzun hamar saçları, geyimi və həmişə özü ilə gəzdirdiyi gitarası Əli üçün əməllicə başlı əyləncə mövzusu idi. O  həmişə Elnura “qara qarğa” deyə  sataşsa da,  Elnur cavab vemir, gülümsəyərək yoluna  davam edirdi. Bu gün isə Elnur tək deyildi. Yanında şəhərdən gələn narmanazik, gözəl uzunsaçlı bir qız da vardı. Əli əvvəlcə buna məhəl qoymayıb adəti üzrə yenə də Elnura söz atdı. Üzünü çevirib getməyə hazırlaşırdı ki, gözləmədən bir səs eşitdi. Elnurun yanındakı gözəl qız acıqla Əliyə tərəf  çevrildi, asta səslə dedi “tərbiyəsiz, hələ bir özünə bax nəyə oxşayırsan!” Söz, sözdən daha çox qızın baxışları Əlini yamanca silkələdi. Ayağını yerlə sürüyə-sürüyə  küçənin tininə gəldi, balaca daşın üstündə oturub bu kənddə insandan daha çox olan qarğalara həvəssiz-həvəssiz daş atmağa başladı.

… Səhəri gün, Əli yuxudan olduqca gec oyanmışdı. Tənbəl-tənbəl qapıya yaxınlaşdı, birdən nə düşündüsə dayanıb güzgüyə baxdı.Gah əlləri ilə cod saçını hamarladı, gah da mırıq dişlərinə baxdı. Əynini geyinib əl üzünü yudu. Tünd göy rəngli nazik şalvarını yun corablarının içinə saldığı üçün ətəkləri həmişə qırışmış olurdu. Əli aşağı əyilib şalvarın ətəyini əli ilə dartışdırıb hamarlamağa başladı. Sonra isə üst başının tozunu elə evdəcə çırpıb qara jaketini hamarladı. Pencəyini geyinib uzun qollarını səliqə ilə qatdaladı. Aerodroma bənzəyən papağını əlinə götürdü, nə fikirləşdisə yenidən çarpayının üstünə atdı.  Bir də güzgüyə baxıb həyətə düşdü, rezin qaloşlarının palçığını daşa divara sürtüb zülümlə təmizlədi. Sonra təndirin yanındakı dəsmalı götürüb qaloşlarını parıldatdı. Əlini cibinə qoyub özündən razı-razı küçəyə tərəf yollandı.

Elnurla Şəbnəm qapılarının ağzındakı taxta oturacaqda oturub söhbət edirdilər. Deyəsən Elnur Şəbnəmə gitarada nə isə göstərir, Şəbnəmsə elə hey gülürdü. Əli yavaş –yavaş onlara tərəf getdi. Olduqca məlahətli səslə salamlaşdı. Elnur gülümsəyərək ona salam verib onlarla oturmağı təklif etdi. Əli elə bunu gözləyirmiş kimi  onların yanında əyləşdi. Şəbnəm dünəndən Əliyə qarşı hələ də hirsli olduğundan ona tərəf baxmırdı. Elnur ordan-burdan söhbətə başladı. Əslində onlarla söhbət etmək Əli üçün çətin idi. Nə qədər özünü mədəni göstərmək istəsə də bəzən yenə yersiz sözlər işlədir, arada yenə Elnura qara qarğa deyib qışqırmağı düşünürdü. Ancaq Şəbnəmin acıqlı baxışları və üzünün quruluşu onu silkələyir, mədəni olmağa məcbur edirdi.   Elnur isə Əlinin bugünkü səliqəsindən hər şeyi başa düşmüş, Əlini çox istəməyə başlamışdı. Nəhayət onlar uzun çəkən söhbəti yavaş-yavaş yekunlaşdırırdılar. Ancaq Əli yaman fikirli görünürdü. Elnurun əlindəki gitaradan, Şəbnəmin gitaraya olan  marağından Əli elə bilirdi  ki, seçilmək, onlara bənzəməkçün  mütləq onun da gitarası olmalıdı.   Bu fikir əməlli başlı onun beyninə batmışdı. Artıq günortadan bir xeyli keçmişdi. Əli çox ac idi. Yenə həmişəki qayda ilə oxuya-oxuya evlərinə tərəf gəldi, qapını təpiklə açıb içəri keçdi. Həmişəki kimi qaloşları palçıq olmuşdu. Əlini yumadan süfrəyə oturub çörəyi parçaladı. Anasına tərəf  burulub dedi. Mənə pul lazımdı şəhərə gedirəm, gitara alacam. Anası təəccübləndisə də Əliyə heç nə deyə bilmədi. Köhnə yaylığını açıb çoxdan bəri yığdığı pulu ona verdi.

Artıq bir-neçə gün keçmişdi. Əli yenə hər səhər evdən səliqə ilə çıxırdı gitarası isə çiynindən əskik olmurdu. Hər gün Elnurgillə söhbətləşir, özünü tərbiyəli, mədəni göstərməyə çalışırdı. Yenə hərdən çaşır kobud sözlər işlədir sonra isə çətinliklə səhvini düzəldirdi. Artıq Şəbnəmin də Əliyə münasibəti fərqli görünürdü. Ancaq nədənsə hər dəfə onlarla söhbətləşəndən, görüşəndən sonra özünü əməlli başlı yorğun hiss edirdi. Bu günsə Əli yuxudan duran kimi  kəndin baş tərəfindəki boş sahəyə gəlmişdi. Gitarasını yanındaki daşa söykəyib yerdə oturdu.. Fikirli-fikirli ondan bir az uzaqda yerə qonan qarğalara baxırdı. Arada heç kimin olmamasından istifadə edib qarğalara daş atıb halından məmnun şəkildə gülümsəyirdi. Bu an,  uzaqdan Elnurun gəldiyini görüb qeyri ixtiyari  var gücüylə QARĞAAAAAAAAAAA deyə bağırmışdı ki, gözü Şəbnəmə sataşdı.Çaşqın bir halda gitarasını götürdü, üzünü yerə  qonan qarğalara tutub sözünə davam etdi: Qarğa, gəl qon gitaramın siminə……

Uzaqlardan  3 məktub….

Sənə uzaqlardan məktub yazıram.  Salamlaşmağı unutdum salam. Necəsən?  Yəqin canlı danışsaydıq sən də məndən soruşacaqdın necə olduğumu. Mən də sənə düşünmədən yaxşıyam deyəcəkdim. İndi düşünərək yazıram ona görə də nə cavab verəcəyimi bilmirəm.Əslində necəsən ən çətin sualdı. Nəysə, çox uzatdım

İndi musiqiyə qulaq asıram. Uzaqdayam, uzaqdan sənə yazıram…Ağacın altında, otun üstündə oturmuşam.Yerim narahatdı amma. Estetika naminə otda oturmağı sevir insanlar. Ancaq həmişə şalvarlarına görə narahat olurlar. Bir az yorulmuşam. Gəl mənasız şeylərdən danışaq. Məsələn, indi yediyim “m&ms”-dən . qırmızılarını seçib yemişəm. Yaşılla qaraları qalıb, 2 dənə də sarısı.:) Mən də ədalətsizəm, rənglərə qarşı ədalətsizlik edirəm həmişə.Günorta dolma yeyirdim. Birdən qoyun yadıma düşdü. Qoyun öləndə görmüşəm. Gözləri açıq qalır. İnsanlar pişik kimidir.

Ət yeyirlər. Heyvanları yeyirlər. Kaş dovşan olardım. Dovşanlar dünyanın ən xeyirxah, yaxşı canlılarıdır çünki. Vegeterian olur onlar. Pişiklər isə dovşan balalarını yeyir,insanlar dovşan balalarını yeyən pişikləri yemirlər. İnsanların da balaların heç kəs yemir. Dovşan əti daddı olur deyir əmim: ( Burda bir daxma var. Uşaq vaxtı çəkdiyim ev şəklinə oxşayır. Bircə bacasından tüstü çıxmır. Həmişə qıpqırmızı gün də çəksəm, bacada tüstü çəkərdim.Bilmirəm niyə. Birazdan altında oturduğum ağacın budağına toyuqlar qonacaq.Hə, təəccüblənmə.Burda toyuqlar ağacda yatır Ayaqqabılarımı səhv geyinmişəm.Uşaqlar kimi.Əslində uşaqlar daha ağıllıdı. Bilirsən niyə? Ayaqqabılarını sən də tərs geyinsən bilərsən…

Toyuqlar ağaca qonmamış,qalanın yanından bic-bic baxan pişik dovşan balasını yeməmiş,bir də ki, mən acmamış mənə məktub yaz. Axşama yenə ət yeyəcəyik deyəsən…
Nə qədər ki, uzaqlardayam, mənə yaz….

***

Sənə uzaqlardan ikinci məktubumu yazıram. İndi hər şey fərqlidir. Nə mən ağacın altındayam, nə toyuqlar ağacın üstündə. Yağış yağır. Portret yaratmışam. Köhnə taxta pəncərədən yerə daş kimi çırpılan vəhşi yağışa baxıram. Tərpənmirəm, donmuşam.Şəkil kimiyəm.Dovşanın gizləndiyi yerdən pişiyin səsini eşidirəm. Yağış yağır, mən uzaqlardayam. Səndən də uzağam, dovşandan da. Nə ona nə sənə çatır əlim.Darıxıram, üşüyürəm. Fransanı düşünürəm indi. Parisdə olmağı arzulayıram. Bilirəm ki, bu il gedə bilməyəcəyəm Parisə. Bəlkə də heç caxt görə bilməyəcəyəm Temzanı.Ancaq indi uzaqdayam. Səndən də, Parisdən də evimizdən də uzaqda. Uzaqlardan məktub yazmaq gözəldi…Səhər açılmamış,yağış kəsməmiş, pişik dovşanı yeyib bitirməmiş sən də mənə məktub yaz… Nə istəsən yaz, amma yaz. Uzaqlarda, uzaqlardan məktub gözləmək də gözəldi. Sən də uzaqdasan, mən də… Mənə yaz….

***

Uzaqlardan yazılan üçüncü- sonuncu məktubumu oxuyursan indi. Sübh tezdən yazıram bunu sənə. Otlar yaşdı, hava soyuqdu. Yayda üşümək  gözəldi. Eyvandakı qoca qarı yağışın ritmini tutur qarışdırdığı şirinçay stəkanına çırparaq qaşığı. Yağışda pişik də yazıq görünür, dovşanımı yeyeən pişiyə acıyıram indi. Balaca bir taxta parçasını üstündə oturmuşam.Əynimi qalın geyinmişəm.Taunu oxuyurdum bayaq. O xəstə insanları düşünürəm. Yaralarını  gətirirəm gözümün önünə. O həkimə də acıyıram… Uzaqlarda səhər gözəl açılır.Yağışdan sonra çıxacaq günəşi gözləyirəm.Göy qurşağı görmək arzusuyla uzaqlara baxıram… Həm də sənə sonuncu məktubumu yazıram… nə qədər ki, havadan barıt, müharibə iyi yox, yağış iyi gəlir,  mənə cavab yaz….

Hekayə və povest janrının ən dəyərli nümunələrini isə rus nəsri yaradıb, bu şübhəsizdir. Platonov, Konstantin Paustovski, Yuri Kazakov, Anton Pavloviç Çexov, Vasili Şukşin, İvan Bunin, Lev Tolstoy, Yuri Trifonov, Astafyev və digər yazıçılar bunun bariz nümunəsi ola bilər. Onların sadə sujetli hekayələri və povestləri çox maraqlı bir təhkiyə ilə yazılıb və oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanıb. Bəzən elə hesab edirik ki, onların yazdıqları kimi yazmaq çox asandır, ancaq təəssüf ki, belə deyil. Əslində heç təəssüflənməyə belə dəyməz. Çünki hər bir ölkənin öz mətbəxi olduğu kimi, ədəbiyyatı da müxtəlif çeşidli olmalıdır. Burda təkrarlamaq, bənzətmək lazım deyil və bu heç də yaxşı qarşılanmayacaq. Onsuz da rus nəsrini “dadanlar” bilirlər ki, onun tamı nədir. Yəni, başqa xalqın mətbəxini özəlləşdirmək və ya onların metodlarını öyrənib suyunun suyunun suyunu yaratmaq ancaq acı təbəssüm doğura bilər.

Dediyim odur ki, rus nəsri rus nəsridi, fransız nəsri fransız, türk nəsri türk, azərbaycan nəsri azərbaycan, ispan nəsri ispan. Eləcə də poeziyanı da eyni bölgüyə bölmək mümkündür.
Doğrusu, rus nəsri fransız nəsrinin təsiri altında yarandı, ancaq bu çox sürmədi. Ruslar öz yollarını tapdılar və bu fransız nəsrindən tamamilə fərqlənirdi. Ona görə Çexov yarandı.

Yuri Kazakovun hekayələrini oxuyanda hiss elədim ki, yazıçılıq həm də sadəliyin altında böyüklüyü, gerçəkliyi göstərməkdir. Məsələn, Dostoyevkinin sujeti bir az qəliz olduğundan oxucu onun mətninin içində itib batır. Yazıçı o qədər dərinə gedir ki, artıq ordan çıxmaq mümkün deyil. Frans Kafkanı da bura daxil etmək olar. “Çıxmazlıq” vəziyyəti hər iki yazıçının oxucuyla oyunudur. Bu isə onların güclü bir nasir potensialı olduğundan xəbər verir.

Ancaq Yuri Kazakov oxucuları bu yöndə aldatmır. O daha maraqlı bir aldatma ilə oxucuların qarşısına çıxıb. (Hərçənd bu rus nəsrinin görkəmli nümayəndələrindən olan Çexovda, Platonovda və amerikan yazıçısı Hemenqueydə öz əksini tapıb). Belə ki, Yuri Kazakov yazı mətnini sadə dillə qələmə alaraq hekayəsinin də sadə olmasını diqtə edir. Ancaq oxucu bu yalana inanıb hekayəni oxuyanda özü də bilmədən böyük bir kədərin içində yuvarlandığını görür. Və sonra bu yalanın qurbanına çevrilir, ancaq bunun heç fərqinə varmır.

Amerikan yazıçısı Hemenquey hekayələrində çox vaxt oxucunu özü ilə dartıb aparmaq üçün sujeti maraqlı axarla davam etdirir və oxucu elə zənn edir ki, yəqin ki, hekayədə sonluq fövqəladə bir şey olacaq. Ancaq sona qədər oxuyandan sonra fikirində tutduğu gerçəkləşmir.

Hemenqueyin və Yuri Kazakovun ustalığı da bundandır ki, hər iki yazıçı öz hekayələrində oxucu ilə oyun oynaya bilir. Çox maraqlı cəhət də odur ki, oxucu sona qədər də aldandığının fərqində olmur.
Belə bir fikir var ki, yazıçılar böyük yalançılardır. Bu həqiqətən belədir. Əgər yazıçı da fantaziya, aldatma, uydurma olmasa onun əsəri sənədli bir yazıya bənzəyəcək ya da publisistik materiala çevriləcək.

Nəsrdə mənim fikrimcə, ən çətin məsələ sonluqla başlığı  bir-birinə calaşdırmaqdır. Bəzi yazıçılar bu nöqtədə çaş-baş qalırlar. Onların başlıqları ilə sonluqları üst-üstə düşmür, nəticədə əsərdə çatışmamazlıq yaranır.

Belə hesab edirəm ki, Yuri Kazakov nəsrin bir çox qanunlarını yaxşı mənimsəyib. Onun “Payız meşələrində payız”, “Çörək ətri”, “Yolda”, “Adəm və həvva”, “Ovda”, “Uzaq şimal” hekayələrində mən bunun şahidi oldum. O sadəliklə böyük bir kədəri, sevgini və həyatla çarpışan insanların məğlubiyyətini, taleylə barışmasını göstərir.

Yuri Kazakovun personajları zəif, məğlubolmuş, ancaq həyatla sonuna qədər mübarizə aparan və qalibiyyəti dadmaq istəyən insanlardır. Onlar nə Allaha, nə taleyə üsyan etmir, sadəcə olaraq, özlərini pisliklərdən qorumağa çalışırlar.

Yuri Kazakov bu fikiləri təlqin edir və mənim zənnimcə, heç də yanılmır. Hər şeyi taleyin axarına buraxmaq düzgün deyil. Mütləq taleyə yön vermək lazımdır. Bir filmdə də deyildiyi kimi, insan taleyi dəyişə bilməlidir.

ayxan_177@mail.ru

***

Aramıza kimsə girməsin deyə
səni qollarımın arasına alıram,
səni ürəyimə salıram.
Amma yenə
dünya boyda bir məsafə durur
aramızda
hər dəfə…

***

İllərdir eyni gündəyik,
eyni kökdəyik,
varımız var,
dövlətimiz dövlət.
Əksilmir sərvətimiz,
tükənmək bilmir qüdrətimiz.

illərdir eyni taleyi yaşayırıq,
eyni günlərin acısını dadırıq səninlə
ikimiz;
nə mənə,
nə sənə bir oğul bəxş edir tanrı,
Azərbaycan…

***

Bu gün
gözün görə-görə
bir nəfər də öldü,
bir nəfər də
dəyişdi dünyasını.
Nə ciblərində
kimliyini təsdiq eləyən bir sənəd vardı,
nə də alnında bir yazı…

***

allah mənə bir Yazı yaz
son günəcən bəs eləsin
fərq  eləməz bu ömrü şən
ya bu ömrü nəhs eləsin

örtsün üstümü yağan qar
çöksün yapışdığım divar
dörd divar arasında yar
hər sözümü söz eləsin

kor olsam da düşən çəndə
ummaram özgə şey səndən
bir bu can əldən düşəndə
özü boyda səs eləsin

***

Sən ağacsan,
yanmaq alın yazın sənin.
Bəlkə deyəsən,
içində od ola-ola
altındakı bu kölgə,
bu sərinlik nədi belə?..

***

Yenə var-gəl eləyir
Otaqda sənsizliyim
İpə-sapa yatmayır
Qucaqda sənsizliyim

əsən küləklə ötüşür
qopan yarpaqla bir düşür
sərçələrlə öpüşür
budaqda sənsizliyim

pəncərə-pəncərə sönür
enir içinə enir
sənə gecətək görünür
uzaqda sənsizliyim…

***

Budaqdan asılan yarpaqlar
Tanrının ağaclara bağışladığı
arxası yazılı şəkillərdı.
Oxumaq üçün
sərçə dilini öyrənmək
lazım gələcək bizə…

***
Vaqif Səmədoğluna

Pirə qalanda
ən adi bir ağacın kölgəsi də,
ən kiçik  bir dənizin sahili də,
bax, elə bu azadlıq meydanı da,
o daşı əyilmiş
şəhid məzarı da pirdi elə.
Dilə,
nə diləyəcəksənsə bu elə.
Nə qədər ki, allah susur
bütün dillərdə oxunan dualar diridir,
bütün dillərdə
səslənən duaların arxasında duran
insanlar
ümid yeridir
bu Yer üzündə…

***

Bağışla,
indiyəcən
bir şeir də yaza biməmişəm
adına.

Bəlkə
o şeirin sözlərinin rəngindən
aydınlanardı gözlərin,

Bəlkə
o şeirin sözlərinin ahəngindən,
o şeirin sözlərinin sehrindən
söz tutardı dilin.

O şeirdən sonra
sən də əl tutatdın başqa birisinə,
bəlkə…

Bəlkə
o şeirdən sonra
açılardı
neçə-neçə insanın dili…

***

çiləyib gözümün işığın
bu gecə zülmətin nəhsinə
çırpıram dünyanın qapısın
çırpınan bir ulduz səsinə

yapışır qolumdan qaranlıq
batıram  bataqlıq gecədə
arxamca ağlayır bir söyüd
sənin yox xəbərin heç nədən

bu gecə allah da ğörünmür
tərslikdən zülmətin dibindən
kimsə yox səs verə səsimə
dünyada kim təkdi mənəm mən

***

Hər şey qaydasındadı,
on il bundan qabaq necəydi
elə indi də elədi buralar,
sabitlikdi;
ya atəşkəs pozulur,
ya da kasıb balaları
şəhid olur buralarda…

***

əməliyyat otağı
masa
bıçaq altındayam
sanki göyün yeddinci qatındayam
mələklər qanadlarıyla yelpikləyir istini
toz kimi qalxır səmadan buludlar
cənnətin yuxusuna buğda girir bu arada
bu arada
ildırım kimi çaxır
iz buraxır köksümdə cərrah bıçagı
və bu an
altımdakı masa bermut üçbucağı
fərqındə deyiləm olanların olacaqların
idarə olunuram
cırtdan dövlətlərin rəhbərləri kimi
başım özgə qoltuğunda
sinəmdəki viranədə
xəzinə axtarır bayquşlar

əməliyyat otağı
masa
bayırda bir nəfər də
batmayıb yasa…

***
Nurəddin Şayaya

Yox,
bu qədər insafsız olmaq,
bu qədər şeir yazmaq olmaz.
Əvvəl-axır kimsə acımalıydı
dilsiz-ağızsız sözə…

DÖNMƏ

Dönmə, dön desəm belə
Qoy bir az yol çəksin gözlərim hələ,
Gözləyib yorulan deyiləm daha.
Qəlbimdə nə istək, nə mərhəmət var,
Qoy imkansız olsun, bütün imkanlar.
Dönmə, dön desələr belə.
Suallar, şübhələr
Səni parçalayıb, yesələr belə,
Dönmə.
Dönmə indən belə gözləyənin yox!
Mənsə dönməliyəm gözləyənim var.
Niyə açılmır, bu sonuncu səhər?
Gözləyir məni axı,
Nə vaxtdır cəsarət edə bilməyib,
İçə bilmədiyim bir qram zəhər.

ANA PAYI

Yığışıb gedirik,
hər həftə sonu
Çantamız dəyişik pal-paltar dolu.
Tullana-tullana gedir nəvələr
Nənəyə, babaya aparan yolu.
Gedirik,
başqa şey görmür gözümüz,
Pay heç yada düşmür
payıq özümüz.
Anam bişirdiyi yeməyin ətri
Bizi qarşılayır hamıdan qabaq.
Anamçün ən əziz, hörmətli qonaq
Onun baldan şirin nəvələridir.
Açılır  ocağın halal süfrəsi,
Atamın əlində «nübar» meyvəsi:
- Bunu saxlamışdım balam gələnə,
Min dəfə şükr olsun Allah verənə.
Bəzən iki-üç gün qonaq qalırıq,
Artıq meylimizi evə salırıq.
Elə ki, geyinib yola düşürük,
Qapının ağzında zənbil görürük.
Anam yenə yığmış evdə olanı
- Bu rayondan gəlib, bu nehrə yağı,
Bu da mürəbbədir çayla içərsiz.
Bir az da pendirdir, səhər yeyərsiz.
Bilirəm ay bala, Allaha şükür
Evdə hamısı var, qoy təki olsun,
Bu da mənim payım, «ana payı»dır.
- Çox sağ ol ay ana, payın çox olsun,
Hər paydan əziz pay vermisən mənə,
Sən can pay vermisən, mənə canından.
Amma bir pay da var, gözlərəm hər an,
O, sənin duandır,
o, sənin duan.

XƏTRİNƏ

Tale verdiyi yükü,
Birtəhər daşıyaram.
Bu ömrü yaşıyaram
Yaradanın xətrinə.

Öz başımı qatıram,
Günü günə satıram.
Gecələri yatıram
Röyaların xətrinə.

Heç nə ummuram səndən
Özümü qınayıram.
Səni qucaqlayıram,
Qollarımın xətrinə.

Elə olur ki bəzən
Öz quyumu qazıram.
Nəsə,
Bu şeiri də yazıram
Oxuyanın xətrinə.

HƏDƏFƏ DOĞRU

Ox cıxıbsa yaydan
Hədəfə doğru yoldadı.
Zamanın sayğacı 30-u göstərir.
Ömrə görə yarı yol hesab edilə bilər.
Taleyə görə sirdir.
Gəncliyə isə ağır dərddir.
Hesablaşmıram heç biri ilə,
Allah bilən məsləhətdir.

YAŞAMAQ BUDUR

Arxana baxmadan
Getdiyin gun
Ölmədim,
Olmadan yaşadım.
Elə bildim yasamaq budur,
Yoxsa ölərdim.
Ozümi salıb itirdim,
O an ömrümü bitirdim,
Amma ölmədim.
səndən cox sey öyrəndim həmin gun
daş olmağı,
dərdsizliyi,
biganəliyi,
daha nələri,
daha nəyi.
o gündən öyrətdiklərinlə
həyata imtahan verirəm.
sən yaxşı müəllim idin,
amma həyat səndən güclüdür.

YOLTANIMAZ

Hər gün ürəyimdən keçən
Bircə dəfə bilmədi ki,
Hardan keçir.
Yeyib, bitirib içimi
Susayıb o,
Gözlərimin nurunu içir.
Addım səsləridir bu döyüntülər
Bir yoldu bir yolçu
yola nabələd.
Yəqin ki, yolunu azacaq əlbət,
Ürəyim onunçün geniş bir ölkə.
Bəs niyə qərarı tutmur bu yerdə
Başqa ürəklərə tələsir bəlkə?
Yaman nigaram, bilmirəm nədən
Keçirik yenə də, səndən xəbərsiz
Mən sizin küçədən,
Sən ürəyimdən.

GEC OLMAMIŞ

Tut əlindən bu gününün
Apar ötür gələcəyə.
Gələcək.mütləq biləcək
Bu gününün dəyərini.

Çox arayıb axtaranda
tapmayanda belə bir gün.
Biləcəksən.
Bu günahsız günlərinin
qatilinin cəzasını
öz ömrünlə verəcəksən.

Gec olacaq,inan mənə.
Bunları sən bilə-bilə
Hər gününü əridirsən gilə-gilə.
Heyfin gəlsin.
boş,mənasız gedib- gələn nəfəsinə.

Bu həyatda yaşayırsan hər dəfə sən,
yaşanmamış yep-yeni gün.
Yaşadığın günlərini
yaşaya bilməzsən daha
Bunun üçün…
Gün doğandan batanadək
Gec olmamış.yaxşı düşün.

KƏDƏRLİ PƏRİ

Elə bil dünyaya gələndən bəri,
Bir rolum var mənim–“kədərli pəri.”
Nəmli gözlərimdə qoruyub nəmi,
Yalnız xəyallarda şadlıq edirəm.

Gedirdim yıxıldım həyat yolunda,
Bilmədim nə vardı yolun sonunda.
Qismətə yazılan əzab odunda,
Alovsuz,tüstüsüz yandım,bilirəm.
Dünyaya gələndə insan aldanır,
Ürəyim köksümdə sanki dağlanır.
Həyat səhnəsində pərdəm bağlanır,
İndi icazə ver,artıq gedirəm.

ÜRƏYİM SƏNİ ELƏ İSTƏDİ Kİ…

Ürəyim səni elə istədi ki,
Bir stəkan su içdim.
Heç susamamışdım.
Pəhrizimi pozdum,
Heç acmamışdım.
Ürəyim səni elə istədi ki,
gülə-gülə ağladım.
Heç gözümdən yaş çıxmadı
Yenə içimdən axırdı.
Ürəyim səni elə istədi ki,
çağırdım adını pıçıltılarla.
Zəng eləmək istədim,
Görmək istədim bir anlıq.
Yox,  özümü yaxşı tanıyıram,
Sonra peşman olacağam.
Bir az musiqi dinlədim-
Sənin sevdiyin müğənni,
əvvəl heç sevməzdim onu.
Xoşladığım hər şey indi,
Sənin zövqündədi yəni.
Yaşadığım hər şey sənli.
Yoxsa sevgi nəyə lazım?
Hərdən ürəyim istəyir səni belə,
Bir də istədiyim kimi
Nəsə yazım elə-belə.

ARZU

Gözlərimdən axan damla,
Buxarlanma!
Dama-dama gölə çevril,
Boğulum mən.
Qərarlıyam bu dünyadan
Köçüm,gedim
O dünyada doğulum mən.

Mən sənlə bölüşdüm ömür payımı
Tərk edib gedirəm sevdiklərimi.
Onların gözündə yaşarsan yenə,
O zaman istəsən dönərsən selə.

Indi göl olmanı arzulayıram,
Kömək et!
Unudum vəfasız yarı…
Arzuma arzu tək baxmışam hər an
Bu arzum gerçəyə çevrilsin barı.

Günün ikinci yarısı idi. Yavaş-yavaş qara buludlar görünərək hava qaralır-axşam düşürdü. Lakin səhərdən bəri buraya zəng edib,çağrış verən olmamışdı. Arada zəng gəlib, həkimin tibb bacısının ürəyini sevindirsə də, lakin növbətçi Xalidənin  dəstəyi qaldırıb, pıçıltı ilə danışığından sonra hamıya məlum olmuşdu ki,  zəng edən Xalidənin nişanlısı Mehmandı.

Artıq gecəydi. Hələ də bir çağrış olmamışdı. Cavid həkim Əmiraslan kişi stansiyadakı kiçik otaqda nərd oynayırdılar. İkisi də nərdi sevməklərinə baxmayaraq, elə bil çox həvəsiz, vaxtlarını ötürmək üçün oynayırdılar. İkisinin də üzünün ifadəsindən narazılıq hiss olunurdu. Nərd  oynaya-oynaya elə hey bu gün bir xəstə olmadığından, çağrışa getmədiklərindən gileylənirdilər. Lakin bu gileylərini bir-birinə deməyərək, üzlərinin ifadələri ilə bildirirdilər. Cavid həkim ona görə demirdi ki, həkimlər heç vaxt  getdikləri çağrışdan  aldıqları pulu sürücüyə bildirməzdilər, əgər yanlarında  tibb bacısı olurdusa, o, bilirdi. Ona da qəpikdən, quruşdan verirdilər ki, danışmasın. Həkim çağrış olan mənzildən çıxıb, maşına minəndə üzünün ifadəsini elə dəyişərdi ki, sürücü  cəsarət edib, ondan: «Bir şey oldumu?» – deyə soruşa bilməzdi. Qalırdı həkimin özünün vicdanına. Əgər vicdanı olurdusa, aldığı puldan sürücüyə də verirdi. Axı o, da əziyyət çəkirdi. Elə olurdu saatlarla hansısa  mənzilin qarşısında dayanıb, həkimin çixmasını gözləyirdi.

Cavid həkim Əmiraslan kişiylə nərd oynaya-oynaya, birdən zərləri ovcunda sıxıb, sakit, mülayim səslə dedi:
- Əmiraslan kişi, nəzir eləyirəm sənin adına, Allah eləsin bir xəstə düşsün, nə olsa, dədə malı kimi yarı böləcəyəm. O biri həkimlər kimi təkcə özümün və baş həkimin maraqlarını  güdən deyiləm. Sənə də verəcəm, Çimnaz xanıma, hələ Xalidəyə də. Narahat olmayın, təki kimsə xəstələnsin, onlardan pul  qoparmağın yolunu mən bilərəm.

Cavid həkim bu sözləri sakit tərzdə dedisə də o biri otaqda milləri bir-birinə vura-vura yun corab toxuyan Çimnaz da, telefonla danışan  Xalidə də eşitdi. Dinməsələr də, ürəklərində Cavid həkimin nəzirinin qəbul olunması üçün «Amin!» – dedilər.

Əmiraslan kişi sağ əlini  otağın qapısı tərəfə yönəldərək, yüksək səslə, Xalidəyə işarə edərək:
- Əgər bu qız, bir dəqiqə  telefonu  yerə qoysa, zəng edən də olar,  – sonra Xalidəni səslədi: – Ay qızım, bura skorudu ey, hər an xəstə ola bilər. Zəng edərlər, görərlər  məşğuldur, səhər gedib, yuxarılara şikayət edərlər ki, xəstəmiz ölür skorunun telefonuna düşə bilmirik. Sonra biz nə edərik?! Qoy bir tikə çörəyimizi çıxaraq da!..

Əmiraslan kişinin Xalidəni tənqid etməsi müsbət nəticə verdi. O, dərhal telefonun dəstəyini yerinə qoyub, Çimnazın yanına keçdi. Elə bu andan hərəsi bir işlə məşğul oldular. Buna baxmayaraq, hamısının qulağı dəhlizdəki telefon aparatında qaldı. Hamının ürəyi guppuldayırdı ki, bəlkə kimsə zəng edib, çağrış verdi və biz də sabah səhər evimizə gedən də heç olmasa bir çörək alıb apardıq. Təkcə Xalidədən başqa. Bircə o bu barədə düşünmürdü. Ürəyi nişanlısının yanındaydı.

* * *

- Doktor, çağrış var! Doktor, sizinləyəm ey, çağrış var!
Cavid həkim əlini çənəsinin altına qoyaraq, fikrə dalmışdı. Xalidənin səsi onu fikirdən ayırdı. O, dərhal yerindən sıçrayıb, ağ xalatını əyninə geyib, çamadanını götürüb, ünvan yazılan çağrış kağızını Xalidədən alıb, tələsik Çimnazla qapıdan çıxıb, maşını işə salan Əmiraslan kişiyə:
- Qapıları aç, oturaq, tez sür gedək. Tale üzümüzə gülüb, – deyib, kiçik TTYS maşınında – qabaqda, Əmiraslan kişinin yanında əyləşidi. Çimnaz da arxada əyləşdi.

Beləliklə, çağrış vərəqəsində yazılan ünvandaydılar. Əmiraslan kişi da çöldə – maşında həsrətnən onları gözləyirdi.

Xəstə yaşlı kişi idi. Cavid həkim onun təzyiqini ölçüb, yuxarı olduğunu müəyyənləşdirdi. Çimnaz tələsik, çamadanın ağzını açıb, lazımı peraparatları şpristə yığaraq, iynəni kişinin qoluna elə vurdu ki, zavallı kişi qolunun ağrısından ayağa qalxıb, dik otursa da, təzədən halsızlaşıb, yatağına yıxıldı. Cavid həkim xəstənin təzyiqini bir də ölçərək, artıq endiyini müəyyənləşdirəndən sonra, çamadanın ağzını bağlayıb, qalxıb getmək istəyəndə, səhərdən bəri başlarının üstünü kəsdirib, dayanan xəstənin balacaboy, eybəcər oğlu Cavid həkimin cibinə nəsə qoydu. Sözsüz ki, pul idi. Onlar mənzildən çıxıb, maşına doğru gedən də, Cavid həkim Çimnazı bir az qabağa buraxıb, əlini cibinə apardı,yavaşca pulun ucunu çıxarararaq, eybəcər oğlanın ora iki manat qoyduğunu gördü. Dərhal manatlığın birini xalatının cibindən götürüb, əlini şalvarının arxa cibinə apardı. Bu vaxt qabaqda maşının arxa qapısını açan Çinmnaz  gördü. Lakin özünü görməməzliyə qoyub, qapını açıb, əyləşdi. Onun ardınca Cavid həkim də maşının qabaq qapısını açıb oturdu. Əmiraslan kişi  maşını işə salıb, yola düşdü. Cavid həkim pulu gizlədən də Çimnazın onu gördüyünü duyub:

- Bu belim də yaman ağrıyır. Səhərdən əlimi qoyub, qızdırıram ki, bəlkə  ağrısı keçə, amma keçmir ki, keçmir… Əmiraslan kişi, bu camaatda ağın çıxarıb  ey, bilirlər də ki, biz tibb işçilərinin fərli – başlı maaşımız da yoxdur, yenə də bilə-bilə götürüb mənə bir manat pul veriblər.
Çimnaz qabağa – kabinaya açılan pəncərədən Cavid həkimə baxıb, onun  yalanlarına tənə ilə gülümsədi.

TTYS-na çata-çatda  maşındakı xidməti telefondan (ratsiyadan) Xalidənin səsi eşidildi:
- Doktor Ələkbərzadə eşidirsinizmi?..

Cavid həkim dərhal xidməti telefonu (ratsiyanı) ağzına yaxınlaşdıraraq: – «Eşidirəm!» – deyib, Xalidədən yeni çağrış olduğu xəbərini aldı. O, kabinanın işığını yandıraraq, cibindən vərəq, qələm çıxarıb, vərəqi dizlərinin üstünə qoyub, ünvanı vərəqə yazıb, Əmiraslan kişiyə uzatdı sonra qələm-kağızını cibinə qoyub, üzünü arxaya-  kiçik pəncərənin  o tərəfində çatma qaşları bir az da çatılan Çimnaza çevirib, dedi:
- Çimnaz xanım, deyəsən, bu gün Allahımız verib!.. Çağrış, çağrış dalınca gəlir…
Çimnaz həkimin sözlərinə cavab verməyib, gözlərini süzdürərək, üzünü sol tərəfə çevirdi. Əmiraslan kişi xırıltılı səsiylə:
- Oğul, təki belə olsun! Mağıl, səhər evimizə gedən də uşaqların üzünə baxa  bilərik. Nəvəm neçə vaxdı deyir ki, – baba gələndə mənə maşın alarsan. Neçə vaxdı uşağın istəyini yerinə yetirə bilmirəm, – Budur, qabaqdakı qaranlıq döngəni dönürük, deyilən ünvana çatırıq.

Bu ünvanda xəstə səkkizinci sinif şagirdiydi. Zökəm onun hərarətini qaldırmışdı. Cavid həkim bu qızcığaza da lazımlı-lazımsız iynə-dərman edib, sonra da xəstənin halının düzəlməsini gözləmək bəhanəsi ilə bir azda oturub, qızcığazın valideynləri ilə həkimlərin problemlərindən, maaşlarının az olmasından şikayyətlənirdi ki, bəlkə gedəndə pulunu bir az artıq versinlər.

Çox söhbətdən sonra bu mənzildən də iki manat alıb, yenə də bayaqkı qayda ilə Çimnazı qabağa buraxıb, manatlığın birini şalvarının arxa cibinə qoydu. Sonra düşündü ki: – “Elə bil bunlar  hamısı bir-biri ilə sözləşiblər ki, iki manat pul versinlər. Elə bil ölərlər bir- iki manat artıq verəndə…” – Maşının qapısını açıb, oturdu. Əmiraslan kişi maşını işə salıb, yola düşdü. Bu dəfə də stansiyaya çatmamış Xalidə xidməti telefonla (ratsiyayla) bir neçə çağrış olan ünvan verdi. Cavid həkimgil Xalidə  verən daha bir neçə ünvan gəzdilər. Cavid həkim bu ünvanlara da gedib, hamısında tibb işçilərinin problemlərindən danışdı. Hamının da onlara yazığı gəlir, ən az pul aldıqları mənzil isə bir manat verdi. Cavid həkim də bu mənzillərdən aldığı pulların yarısından çoxunu arxa cibində gizlətdi.

Səhərə yaxın gəlib TTYS – na çatdılar. Cavid həkim qapıdan içəri girən kimi dərhal qaçıb, ayaqyoluna girdi ki, guya əl-üzünü yuyur. O, qapını arxadan kilidləyib, suyu da açdı ki, heç kəs heç nə anlamasın. Şalvarının arxa cibində yığdığı pulları çıxarıb, saydı. On altı manat şalvarının arxa cibindəki, yeddi manat isə xalatının cibindəki pullar idi. O, xalatının cibindəki yeddi manatın üstündən bir manat, şalvarının arxa cibindəki puldan da  dörd manat götürüb, xalatının sol cibinə – baş həkim üçün, özünə qalan on iki manatı isə corabının içinə qoyub, çıxmaq istəyəndə, Əmiraslan kişinin əlində iri dəmir parçası, Çimnazın əlində içinə nəsə peraparat doldurulmuş böyük şpris, Xalidənin əlində isə dəmir stul: – «Tez elə, gizlədiyin pulları çıxart!» – dediklərini gördü. O, qorxuya düşərək: – «Vallah, hamısı mənim deyil. Özünüz bilirsiniz ki, baş həkimə də verməliyik. Verməsək, günümüzü bükəcək göy əskiyə…» – deyərək, əllərini xalatının cibinə apardı.

Cavid həkimin yalvarışlarına baxmayaraq, Əmiraslan kişi ucu biz kimi dəmir parçasını onun qarnına, Çimnaz heyvan iynəsini onun yanına, Xalidə isə dəmir stulu onun başına yaxınlaşdırırdı. Cavid həkim isə yalvarırdı: – «Vallah – billah, hamısı mənim deyil. Baş həkim Rəfilinin də payı var…»
Birinci Çimnaz ona əhəmiyyət verməyib, iynəni xalatın üstündən Cavid həkimin yanına keçirib, içindəki preperatı  onun bədəninə boşaldır, Əmiraslan kişi dəmir parçasını yavaş-yavaş qarnına yeridir, Xalidə isə birdən stulu yuxarı qaldırıb başına elə vurdu ki, Cavid həkim: – «Vay, öldüm ki…» – deyib, gözləri qaralaraq huşunu itirib, yerə yıxıldı.

…Kimsə onun çiynini tərpətdi. Bu Çimnaz idi.

- Doktor növbəmiz bitib, evə gedirik. Bayaqdan sizi oyadırıq,oynmağ istəmirsiniz. Elə hey, yuxuda deyirsiniz ki; – « Vallah hamısı mənim deyil. Baş həkim Rəfilinin də payı var». Nə olub, pis yuxu görmüsünüz?..
Cavid həkim dərhal yerindən ayağa qalxaraq, əli ilə saçlarını düzətdi və  əlini üzünə çəkərək, tərini sildi. Sonra gözlərini ovxalaya-ovxalaya:
- Heç… heç, bir şey olmayıb. Yuxu görürdüm. Axşamdan bəri çağrış olmadı?
Dəhlizdən Xalidənin səsi eşidildi:
- Doktor, siz də lap, komediyasınız ey… Məgər axşamdan yatmamısınız?! Çağrış olsaydı, oyadardıq da…
Çimnaz gülümsəyərək, Cavid həkimin yerinə cavab verdi:
- Ay qızım, sən də doktorun hər sözünü göydə tutma. Görürsən ki, yuxudan indi oyanıb.
Birdən, Cavid həkimə elə gəldi ki, yuxuda gördükləri həyatda baş verib. Odur ki,qanlı – qanlı baxışlarla Çimnaza, Xalidəyə baxdı. Sonra isə gözü Əmiraslan kişini gəzdi. Deyəsən, o, çıxıb getmişdi.
Cavid həkim dizindən olan qara paltosunu əyninə geydi. Elə qapıdan çıxmaq istəyirdi ki, arxadan Xalidənin səsi eşidildi.
- Doktor, baş həkim sizi çağırır.
- Sus… de ki, getmişəm…

Dənizə xəyanət düşdü

Eşq vardı dənizdə, sən vardın,
xoşbəxt qəhqəhələr, şən qağayılar vardı
İnanılmaz sərxoşluğu vardı
suları şahə qaldıran küləklərin…

Eşq vardı o dənizdə, mən vardım,
islaq tellərim, zərif əllərim vardı…

gözlərindən, ürəyindən xəbərsizdim
səni səndə deyil, sularda sevirdim
sularda əksini sevirdim…

sən nə qədər uzaqda,
nə qədər gizlində imişsən

mən dənizə sarılmışdım
sular nəğmə oxuyurdu üz-gözümdə

sən ürəyində daşıdığın xəyanəti
gizlicə sulara qarışdırdın
üzünü sularda yuyan günəşə ləkə düşdü

dənizə, dənizə xəyanət düşdü

o gündən nə canlar aldı bu dəniz…

Yarımçıq nəğmə

Yarısını unutduğum
bir nəğməsən, sevgilim
hər dəfəsində yarımçıq qırılırsan
dilimə gətirdiyimdə

yox, səni deyil,
sənin olanları unutdum
əlimdən aldılar çünki

səni deyil,
yürüdüyün yolları,
baxdığın günəşi,
qəlbini yandıran atəşi
unutdum…

əlimdən aldılar çünki

səni də unutmazdım, sevgilim
əlimdən almasaydılar

Bir parça çörək

Yolu yarıladım qırxın baharında
bu yaşda
bu acıların ortasında
sevmək yolunu azmaq deyil

Tək deyiləm
Mən heç tək olmadım
Əlimdə
Çörəyin arasında bir parça dəniz
Ürəyimdə
Yenə sən varsan

Qorxma, balaca sərçə
Rahat ol, pişiyim
Gülümsə, utancaq çiçək
Əlimdəki çörək
Bu bahar
Hamımıza çatacaq

Sən get, sevgilim

Heç alışmadım yoxluğuna
Şəklini asdığım divarlar da soyuq.
Hərdən söykənirəm, çiyinlərini tapa bilməyincə…

Halımı sorsan
üzüm qırıq aynadır
dilimdən yalnız tək hecalar qopar
axşamlar!

Sən get, sevgilim,
sən durma buralarda
səni də içindən vurar bu soyuq

sən get, sevgilim
heç alışmadım yoxluğuna

Bilməm nədən belə doğmasan mənə
Bir belə qohumun, yadın içində.
Tək sənin adını yazmışam gülüm
Qəlbimə min gözəl adın içində.

Eşqinlə çağlayan bir bülbül oldum
Sənə nəğmə oldum, qızılgül oldum,
Sən məni yandırdın, yanıb kül oldum
Mən səni qoymazdım odun içində.

Tez-tez darıxırdım onun üçün, ağır xəstə olduğunu bilirdim, istəmirdim narahat edim. Bir gün özü zəng vurdu, görüşəndə gözlərinin çuxura düşdüyünü, bir az sınıqdığını sezdim. Ömür-gün yoldaşını təzəcə itirmişdi, ardınca həkimlər sağalmaz dərdə mübtəla olduğunu üzünə demişdilər. Dərd də batmanla gəlir… Amma özünü tox tuturdu, bircə xətrinə dəyən Moskvada həkimlər olmuşdu. Rus həkimləri yox, özümüzünkülər, deyir Moskva xəstəxanasında azərbaycanlı bir həkim ürəyinin çox zəifləməsinə baxmayaraq, onu olduqca baha qiymətə əməliyyat eləmək istəyirmiş, özü də guya sağalacağına təminat verirmiş. Ancaq son anda qeyri millətdən olan başqa bir həkim məsələnin üstünü açıb, Əlibala müəllimin əməliyyatdan sağ çıxmayacağını söyləyib. Kimsəyə bir söz deməyib, səssizcə təyyarəyə minib Bakıya qayıdıb. Bir Allah bilir ki, «Təyyarə kölgəsində» onun ürəyindən nələr keçirmiş, bəlkə də təzə romanının motivlərini götür-qoy edirmiş.
Görüşüb hal-əhval tutduq, doluxsunduğumu gizlətmək üçün baxışlarımı yayındırırdım. Məndən diktofon istədi. Niyəsini soruşanda dedi ki, tay qələmlə yaza bilmir, bağda oturub təzə əsərlərini diktofona demək istəyir. Sonra «sən diktofondan köçürərsən» dedi. Yaman çətinə düşmüşdüm, özümü ələ almağım çətin məsələ idi, onun gözümün qabağında beləcə əriməsi ürəyimi sızladırdı, Əlibala müəllimin sayılı günləri tut kimi tökülürdü. Çoxdan közərtdiyi siqaretindən bir qullab vurub «qorxma, belə tezliklə ölməyəcəm» – dedi – «sənə dediklərimi unutma, onlar mənim xatirələrimdi, onlar həmişə sənlə olacaq, nə qədər ki, xatirələr yaşayır, mən də yaşayacam. Ona görə də incimə, mən səndən sonra öləcəm». Keşkə diktofonu vaxtında verəydim. Günü-günə caladım… Bir gün də eşitdim ki…

Natiq Məmmədli

Krişna məbədindən reportaj

Krişna təlimi bəlkə də yeganə ediqaddır ki, konkret millətlə assosiasiya olunur. Krişna deyən kimi, adamın ağlına alnına rəngli zolaqlar çəkilmiş kişilər, qaşlarının arası «bindi»li, rəngarəng sarilərə bürünmüş, göbəyi açıq qaraşirin qadınların, qızların, nəhəng fillərin, şən rəqslərin, gül girlyandlarının vətəni Hindistan gəlir. Elə buna görə də, paytaxtda artıq on ildən çoxdur ki, fəaliyyət göstərən Krişna məbədinə yaxınlaşanda özümü insanların ibadətə gəldiyi məkana deyil, Hind filmlərində görməyə adət elədiyimiz Maharacca imarətinə düşəcəyimi güman edirdim.

Maharacca imarəti əvəzinə sadə çay bağçası

Amma sadə darvazadan içəri girəndə Maharacca imarəti əvəzinə ortabab və bir az da səliqəli çay bağçasına oxşayan bir yerə düşdüm. Darvazanın üzərinə vurulmuş lövhə olmasa, həyət bura təsadüfən düşən adamlara bu yerin mahiyyəti barədə məlumat vermir. O qədər də iri olmayan həyətdə balaca-balaca tikililər, əsas məbədin  ikinci mərtəbəsinə aparan dar pilləkənlər, daranıb-təmizlənmiş kollar, ağaclar, sulanıb-süpürülmüş həyət…
Balaca oğaqlardan birininin pəncərəsindən gözümə əyni sarili, çox gözəl, gülümsər cavan qız görünür. Qız yerdən bardaş qurub, əyləşərək, ilahi musiqi sədaları altında altı-yeddi uşağı ətrafına yığaraq, onlara nəsə öyrədirdi. Əvvəlcə, bütün «Krişna dəm-dəsgahı»nın elə bu kiçik dərsdən ibarət olduğunu düşündüm. Uşaqların soyunub, qapıya düzdüyü ayaqqabıların arasından birtəhər sivişib, otağa keçərək, sarili qızdan nəsə  soruşmaq istəyirdim ki, qız başının işarəsi ilə mənə ikinci mətəbəni göstərib,  «dərdimi» oradakılara deməyimi məsləhət bildi.

Krişnanın bir addımlığında

İkinci mərtəbə ayrı aləm idi. Dar, amma təmiz dəhliz sahibsiz ayaqqabılarla dolu idi. Böyük ehtimalla, döşəməsi bahalı hind xalçaları ilə döşənmiş ibadət otağına ayaqqabılı daxil olmaq qadağandır. Dəhlizin divalarında Bhaqavat Gitadan, mövzusu qədim Şərq tamaşaları olan miniatürlərdən  bizə tanış olan təsvirlər, təsvirlərin üzərindən asılmış gül-çiçək girlyandları, dəhlizdə satış məqsədilə balaca piştaxtanın üzərinə sərilmiş xırım-xırda Hindistan bəzəkləri – sırğalar, muncuqlar, boyunbağılar, bazubəndlər, buxur çubuqları ( sonradan öyrəndim ki, satılan bər-bəzəklərdən gələn gəlir mərkəzin xeyriyyə işlərinə sərf olunur)…
İçəridə Krişnanın adını oxuyaraq, ibadət edən insanların yanına keçməmiş, divarlara diqqətlə göz gəzdirdim. Burada məşhur şəxslərlə, vəzifəli adamlarla çəkilmiş fotolar, mərkəzin fəaliyyətini işıqlandıran şəkillər-filan gözə dəymirdi. Yalnız və yalnız müqəddəslərin şəkilləri, bir də mərkəzə ianə bağışlayan adamların adları, soyadları və bağışladıqları pulun məbləği qeyd olunmuş siyahılar asılmışdı.

Qəribə qadağa

Diqqətimi çəkən daha bir məqam isə divardakı elan, daha doğrusu bildiriş oldu. Bildirişdəki madddələrdə məbədin içərisində və həyətində qadağan edilmiş hərəkətlərin siyahısı vardı. Bəzi qadağalar o qədər də qeyri-adi deyildi – məbədə göbəyi  açıq, mini ətəklərdə, yaxası açıq köynəklərdə daxil olmaq, ibadət vaxtı hündürdən danışmaq və kənar hərəkətlərə yol vermək və s.
Amma maddələrdən biri öz orijinallığı və qəribəliyi ilə məni bir azca hirsləndirdi.  Həm də gülməyim gəldi. Maddədə deyilirdi ki, subay oğlanla subay qızların məbəd daxilində və ya məbədəin həyətində ikilikdə dayanıb, söhbət etməsi qadağandır!
Məsələ burasındadır ki, əgər bu qadağanı başqa dinlər təyin etsədi, o qədər də təəccüblü görünməzdi. Amma öz sehrli fleytası ilə yeniyetmə çoban qızcığazları başına yığıb, eyş-işrətlə məşğul olan tanrı Krişnaya etiqad edənlərin subay din qardaş-bacılarına belə qadağa qoyması mənə çatmadı.
Axır ki, arxasından sehrli musiqi səsləri eşidilən qapını aralayıb, içəri keçdim. Hələ ki, cəmi beş-on ziyarətçinin yığışdığı ibadət otağı ifrat bər-bəzəyi ilə olmasa da, təmizliyi, içəridəki əşyaların qəşəngliyi və rəngarəngliyi, minimum sayda olsa da şərq naxışları ilə bəzənmiş, gözəl, zərxara parçalarla örtülü mebelləri ilə, döşəməyə salınmış parlaq rəngli, gözəl naxışlı xalçalarla xoş təəssürat bağışlayırdı. Krişnanın çalın-çarpaz çiçək girlyandları keçirilmiş iri rəsmi, ətrafa gözəl qoxu saçan buxurdanlar və nəhayət, yerdən bardaş qurub, oturaraq, uzun əbalı çalğıçı oğlanın döyəclədiyi mridanqın (bir növ «hindistan nağarası») ritminə uyğun şəkildə «Hari Krişna, Hari Krişna, Krişna, Krişna, Hari, Hari» oxuyan qadınlar, kişilər…

Krişnaçıların özəlliyi

Əgər mən iman yoluna gəlmək istəyən, amma hansı dini seçəcəyini bilməyən, müxtəlif iman təklif edən qurbanolduqlarımın arasanda çaşıb qalan naşı mömin olsaydım, müsəlmanların əsəbi və qaramat, xristianların qaraqabaq və hüzn-kədərli ibadətinin şahidi olandan sonra, Krişnaya etiqad edənlərin ibadət və etiqad bacı-qardaşları ilə davranışlarını, ibadət ayinlərini görəndən sonra mütləq Krişna təlimini seçərdim. Buradakı adamlar ibadət vaxtı hündürdən danışmasalar da, öz aralarında pıçıldaşır və bununla yanaşı, ibadətlərini davam etdirirdilər. İçəri təzə daxil olanların üzlərinə gülümsəyir,  əllərini sifətlərinin qarşısında cütləyərək, xoş üzlə «Hari Krişna» deyə salamlaşırlar. Krişnaya etiqad edənlərin ibadət vaxtı eyni libaslarda olması vacib olmadığından, idman üsubunda geyinib, ibadət otağına girən qıza, yəni mənə də təəccüblə baxan olmadı. Hətta bir neçə qəşəng, əyni sarili, alnı bindili qız-qadın «Hari Krişna» deyə mənimlə salamlaşdı da. Əllərimi onlar kimi tuta bilməsəm də, mən də birtəhər «Hari Krişna» deyə cavab verdim.
Krişnaçıların ibadəti o qədər mürəkkəb olmasa da, uzun çəkir. İçəri daxil olan ziyarətçilər əvvəl Krişnanın elə dərgahındaca diz çökür, alınlarını yerə döyür, hətta uzanır, sonra Krişnanın iri rəsminə yaxınlaşaraq, onu öpür, Krişnanın ayaq izləri olan lövhəni öpür, sonra lövhənin altında hazır qoyulmuş nəm əski parçası ilə həmin lövhəni silib-təmizləyib, yerinə qoyurlar. Və sonra bütün ibadətçilərə qoşulub, «Hari Krişna» deyə dualarını təkrarlayırlar. Monoton, eyni ahənglə keçən dua isə qurtarmaq bilmir. Dua azamını ibadətçilər bir-birinin üzlərinə gülümsəməkdə, pıçıltı ilə xoş sözlər deməkdə davam edir…

«Biz bir növ monax həyatı yaşayırıq…»
Gülümsər ibadətçi qadınlardan birindən sorşunda ki, məbədlə bağlı suallarıma burada kim cavab verə bilər, o mənə məbədin daimi sakinlərindən olan Babək müəllimi (krişnaçılar ona öz aralarında necə deyirlər, unutdum) məsləhət bildi. Ucaboy, enlikürək, üzü narın tüklü, bədən quruluşundan və sifətindən Tibetdəki sağlam və yaraşıqlı kahinlərə oxşayan Babək müəllim dar məbəddə mənə müsahibə verməyə balaca bir hücrə tapdı. Babək müəllimdən müsahibə almaq üçün həmin balaca hücrəyə daxil olanda bir kənarda yığışdırılmış yorğan-döşək, bir neçə vacib məişət əşyası görəndə başa düşdüm ki, məbədin bəzi daimi sakinləri gecələr bu hücrədə yatır. Təvazökar Babək müəllim utancaq şəkildə məndən hücrədəki səliqəsizliyə görə üzr istədi. Amma utancaqlığına rəğmən, içəri keçərkən, ayaqqabbılarımı soyunmağımı xahiş elədi. Və biz bu Krişna məbədində kahin həyatı yaşayan adamlardan biri ilə çox rahat keçən söhbətimizə başladıq.

Məbədi dolandıran «Fədailər»…
Babək müəllimin sözlərindən məlum oldu ki, məbəd hələ ötən onilliyin ortalarından paytaxta fəaliyyət göstərir. Amma krişnaçılar Bakıda lap əvvəllər də olub. Məbəd müxtəlif işlərdə çalışan və əməkhaqlarının bir qismini məbədə bağışlayan «fədailərin» hesabına özünü dolandırır. Bu «fədailərin» sayı isə üç yüzə yaxındır.     Məbəd səhər-axşam buraya sığınacaq, ibadət və ya sadəcə ruhunu təmizləmək üçün gələnlərin üzünə açıqdır. Hətta gündə bir dəfə məbəd öz hesabına ziyarətçilərə yemək verir. Təbii ki, həmin yeməklərin tərkibində ət və canlı orqanizmdən gələn heç bir qida olmur. Məbədə təşrif buyuranların hamısının Krişnaya etiqad etməsi vacib deyil. ruhunu təmizləmək, rahat, xoş ovqatla ibadət edənlərin arasında olmaq istəyən hər kəsin üzünə qapı açıqdır.

Məbəddə toy və Krişna ocağını gözdən salan adamlar…
Bu hələ harasıdır? Məbəd Krişnaya etiqad edən cütlüklərin toyunu da öz üzərinə götürür. Toy mərasiminin necə keçməsini bilmək üçünsə hər hansı bir hind filminə baxmaq kifayətdir. Müsahibim deyil ki, məbəddə keçirilən toylar eyni ilə həmin filmlərdəki sayaq, ənənələrə sadiq şəkildə keçirilir.
Amma, bura Azərbaycandır. Məbədin xeyir əməllərindən istifadə edib, sonra kənar yerlərdəki hərəkətləri ilə onu gözdən salanlar da az deyil. Burada Krişna süfrəsindəki ətsiz, içkisiz təamlardan yeyən, özünü məbədin ziyarətçisi kimi qələmə verən adamlar bəzən müxtəlif restoranlarda ət yeyən, spirtli içki qəbul edən vaxtda görünürlər və bununla da məbədin səmimiyyətinə şübhə yaradırlar.
Söhbətin davamında məlum oldu ki, bayaqkı şübhəmdə yanılmamışam. Məbədin kişi xidmətçilərindən çoxu elə burada yaşayır. Babək müəllim də həmçinin. «Biz burada əsl kahin həyatı yaşayırıq». Həyətin səliqə-səhmanı, abadlığı da elə onların sayəsində qorunub-saxlanır. Məbədin sakinləri onlarla qurtarmır. Bəzən gecələməyə yeri olmayan, evsiz-eşiksiz adamlara da məbəd sığınacaq verir. Babək müəllim təəssüflə qeyd etdi ki, bu sığınacağın ömrü uzun olmur. Onlar Krişna dərgahına gələnləri yalnız bir neçə gün saxlayıb, yedirib-içirə bilirlər. Mədəbin maddi imkanları bundan artığına imkan vermir.

«Məbəd heç kimə pul paylamır!»
Söhbətimizin sonunda hamını maraqlandıran sualı da Babək müəllimə verdim: «Deyilənə görə siz ziyarətçiləri məbədə pulla və ya hansısa maddi nemətlərlə şirnikdirib, gətirirsiniz?!». Doğrudur, bayaqdan çox səmimi, rahat keçən söhbətin sonunda belə bir sual vermək məni yüngülvari utandırdı, amma…məcbur idim.
Babək müəllim isə halını da pozmadı: «Xanım, bu gün Krişna etiqadına görə bayramlardan biridir. Görün, bura nə qədər az adam yığışıb. Əgər biz bura gələnlərin hərəsinə həftədə heç olmasa, iki manat versəydik, onlar buradan əl çəkməzdilər».

Məbəd öz təlimini necə yayır?
Babək müəlimlə söhbətimz yekunlaşdı. Onun balaca hücrəsindən çıxıb, həyətdə ibadət otağına keçmək üçün sıralanana sarili, parlaq bər-bəzəkli qadınların arası ilə irəliləyib, Krişna məbədindən çıxdım. Darvazanın düz qapısında məbədə keçmək istəyən iki sarı sarili qızdan biri o qədər gözəl idi ki, ondan şəklini çəkməyə icazə verməsini xahiş etdim. Qızdın razılıq alıb, ömrümdə gördüyüm ən gözəl qızı fotolentə aldfm və mənim «ziyarətim» bununla bitdi.
Amma bir məsələ hələ qalmışdı.
Bütün dini təriqətlərin, təlimlərin əsas mənəvi dayaqları kitablar, dərsliklər, broşürlardır. Rapotaja, gördüklərimi təsvirə çox uymuşdum, amma bu ciddi məsələ də ağlımdan çıxmış deyildi. Suallarım çox idi: Onlar kitablarını necə yayırz? O kitablar necə hazırlanır? Köhnə təlimləri, yoxsa yeni işlənmiş konsepsiyaları çap edirlər? Onları azərbaycan dilinə kimlər tərcümə edir? Dini təlimlərin dərsliklərini ölkədəki hanı nəşriyyatlar buraxır?».
Üzdə görünən şeylər barədə danışmaq asandır. Amma kitablar artıq işin mənəvi və əsas dayağı olduğu üçün bu barədə hamının səmimi ola bilməyəcəyini bilirdim. Buna görə də həmin sualları məbədin və sektanın rəhbərinə deyil, bu təriqətə etiqad edən, dövrü mətbuatla sıx əməkdaşlıq edən bir yazara ünvanladım.
Müsahibim köhnə hind filmlərindəki qurular kimi, yenə də sakitliyini, təmkinin pozmadan cavab verdi: «Bizim bəxtimiz onda gətirib ki, Krişna təlimi olduqca qədimdir. Və artıq uzun illərdir ki, biz bu təlimi eyni kitablarla – «Bhaqavat Gita», «Şri Çaitanya təlimi» yayırıq. İşimizi asanlaşdıran şeylərdən biri də budur ki, bu kitablar hələ uzun illər bundan əvvəl dini ədəbiyyat kimi tərcümə olunub. O ki qaldı, yeni kitablara, əlbəttə ki, hər şey kimi, dinin də novatorluğa ehtiyacı var. Dinin müasir cəmiyyətdə təbliğinin asanlaşması üçün, yeni maarifləndirmə üsülları hazırlayan müəlliflərdən də nümunələri Azərbayan dilinə tərcümə etdiririk. Başqa təriqətləri deyə bilmərəm, amma bizim kitabları adətən elə öz azərbaycanlı  inanclılarımız tərcümə edir. Qeyd eləyim ki, o inanclıların arasında şairlər, yazıçılar da var. Elə onlar da bizim ədəbiyyatımızı rserli dilə tərcümə edirlər. O ki, qaldı nəşriyyatlara…bilirsiniz, dini kitabları nəşr etmək, yaymaq qanunla qadağan olunmuş bir iş deyil. Odur ki, heç bir nəşriyyat bizi geri çevirmir. Amma bir şey də var ki, qanunla qadağan olunmamış şeylərə, bəzən cəmiyyət tərəfindən qeyri-rəsmi qadağalar qoyulur. Bunlardan biri də «hakim» dindən başqa dinə, təriqətə aid olan ədəbiyyatı nəşr etməkdir. Buna görə də, kitablarımızı nəşr edən nəşriyyatların demək olar ki, hamısı məlumatlarda əslində mövcud olmayan nəşriyyatların adını qeyd edirlər».

QEYD: Yazı Qadın Konsensus Mərkəzinin “Azərbaycanda qeyri-ənənəvi dini təriqətlərin və sektalarının fəaliyyətinin araşdırılması, monitorinqi, və bu yöndə ictimai məlumatlandırmanın təşkili” layihəsi çərçivəsində elan etdiyi müsabiqəyə təqdim edilir.

Kitab fərqli struktura malikdir. Belə ki, kitabı ordan-burdan oxusanız, görəcəksiniz ki, ayrı-ayrı hekayələrdir, amma başdan sona doğru sırayla oxusanız, görəcəksiniz ki, bu hekayələr arasında bağ var və vahid bir romandır.

Romanda Azərbaycan adlı bir oğlanın həyatından danışılır. Günlərin birində o, özünə belə bir həyat tərzi seçir; öz adıyla özü kimi yaşamaqdan imtina edir, başqa adlarla müxtəlif həyatlar yaşamağa, özündən qaçıb özgələr olmağa başlayır.

Müəllif kitab boyu şəhəri gəzərək onun fotosunu yoldan ötənlərə göstərir. Kimsə fotodakını tanıyaraq onun həyatını bir cür, bir başqası ayn cür danışır, beləcə, eyni bir fotoya baxan onlarla adam onun bir-birindən fərqli həyat hekayələrini nəql edirlər. Hər hekayə qəhrəmanın bir özgə adını, həyatını üzə çıxarır. Təkcə oxucu deyil, müəllif də mətnin əvvəlindən axırınadək onu axtarır. Bu axtarış mətn bitəndən sonra da davam edir.

Bununla çoxlu sosial rollarda olmağımız, hər birimizə xas olan müxtəlifcürlük və insanın özüylə özgələrinin sərhədi-sərhədsizliyi araşdırılır.

Digər tərəfdən, Ayrılmaq, Yatmaq, Yemək, Gəzmək, Baxmaq və s. hekayələr onlarla məsdərin insana hansı iztirablar hesabına başa gəldiyini çözməyə çalışır. Azərbaycanlıların ayrılması, danışması, yeməsi, çimməsi və s. gerçəkləri kitabda bir nəfərin – Azərbaycan adlı qəhrəmanın başında cərəyan etmiş olur.

Darıxmaq hekayəsinin sonunda isə elə təsəvvür yaranır ki, bütün bu hekayələri qəhrəmanın fotosuna baxan ayrı-ayrı adamlar deyil, romanın qəhrəmanı olan Azərbaycanın özü danışır.

Bəs niyə o, bu həyat tərzini seçmişdi? Bunu və başqa bir çox şeyi deməyib, sizin üçün saxlayırıq.

Məzmunda çoxlu hadisələr, əyləncəlilik, fəlsəfilik, günümüzün gerçəkləri və absurd, dinamik sosial və psixoloji süjet vəd edən, forma-da Şərqin mətn içində mətn, Qərbin açıq roman ənənələrinə söykənən bu kitabın oxucularda təəssürat yaradacağına inanırıq.

“Beşik” nəşriyyatında 500 tirajla nəşr olunan kitabda uşaq şeirləri, hekayələr və uşaq lətifələri tolanıb. Kitabın rəngli səhifələrini xüsusi olaraq bu mətnlər üçün çəkilmiş ilüstrasiyalar bəzəyir.

Kitabı bakının kitab mağazalarında əldə edə bilərsiniz.