“Kərpickəsən kişinin dastanı” hekayəsi ilə Milli Kitab mükafatının uzun siyahısına (20-lik) düşən yazıçı Şərif Ağayarla müsahibə.

- Adınız Milli Kitab Mükafatının uzun siyahısına düşdü. Bir ədəbiyyat adamı kimi 20-liyi necə qiymətləndirirsiniz?
- Kifayət qədər normal siyahıdır. Ümumiyyətlə, dünyadakı bütün müsabiqələrdə şərtilik var. Mütləq həqiqət, hamını qane edəcək bir işi görmək qeyri-mümkündür. Demək olar ki, ortada olan mətnlərin bir çoxu ilə tanışam. Aralarında tanımadığım müəlliflər də var. Çalışacam ki, onların da əsərlərini oxuyum.

- Həm 20-liyin elan olunduğu tədbirdə belə bir fikir səsləndirildi, həm də ara-sıra mətbuatda gedən yazılarda qeyd olunur ki, bu müsabiqə Azərbaycan ədəbiyyatının heç də yaxşı vəziyyətdə olmadığının göstəricisidir. Hətta bəziləri “iflic olmuş ədəbiyyatımız” kimi ifadələr səsləndirirlər. Buna münasibətiniz…
- Biri var iş görən adamlar, biri də var kənarda dayanıb qəmiş qoyanlar. İşi görmək, ortaya əsər, fakt qoymaq daha çətindir. Hərə öz aləmində bir siyahı tutur ki, belə olmalıdır, yaxud da deyilir: “Ədəbiyyat iflic olub”. Ümumiyyətlə, hesab edirəm ki, çağdaş ədəbiyyatla bağlı bu cür fikir söyləmək naşılıq əlamətidir. Düzdür, ədəbiyyatımızın çox ciddi problemləri var. Onlardan danışanda konkret faktlar, istiqamətlər göstərmək çox çətindir. Məsələn, mən də qarşılığında deyərəm ki, ədəbiyyatımız çox yaxşı vəziyyətdədir və s. Bunların hamısı topdansatış düşüncədir, bu cür düçünənlərin naşılığının, ədəbiyyatdan xəbərsizliyinin, mütaliə etməməsinin göstəricisidir. Azərbaycan ədəbiyyatı inkişaf yolundadır, olduqca istedadlı, güclü gənclər var. Onlar üçün şəraitin nə vəziyyətdə olması isə başqa söhbətdir. Bizdən yaşlı nəslin nümayəndəsi olan Əkrəm Əyrislinin bir fikrini deyim. O, mətbuatda bu fikri çox işlədib: “Mən Azərbaycanda heç vaxt bu qədər güclü gəncliyin olduğunu görməmişəm, müşahidə etməmişəm”. Azərbaycan ədəbiyyatında bu gün çox güclü potensial var. Belə olan halda iflicdən söhbət gedə bilməz. Bunu deyən adamın ola bilsin mütaliəsi azdı, yaxud da nəyəsə acığı tutub, əsəri haradasa keçməyib və s. Belə bir hal müşahidə olunur ki, kimin əsəri keçirsə, pozitiv danışır, kiminki bəyənilmirsə, başlayır tənqidə.

- 20-liyə düşənlərin bəziləri, məsələn, Taleh Şahsuvarlı hesab edir ki, yaşlı nəslin bu müsabiqədə iştirakı yersizdir. Siz necə düşünürsüz?
- Mən 20-liyə daxil olmuş bir yazar olaraq rəqblərimin heç birinə deyə bilmərəm ki, burada niyə iştirak edirsən? Bunu düzgün də saymıram. Ancaq kənarda olanların, məsələn, Aqil Abbasın deməyini düzgün hesab edirəm və onu haqlı sayıram. Doğrudan da, mən Mövlud Süleymanlının nəvələri yaşında olan uşaqlarla yarışmaya girib, nə sübut etmək istədiyini hələ də başa düşə bilməmişəm. O, nəyi sübut etmək istəyir? Əgər o, sübut etmək istəyirsə ki, Şərif Ağayardan yaxşı yazır, bu, o cür olmasa belə, mən etika xatirinə öz yerimi ona verə bilərəm. Söhbət bundan gedir. Biz onun yazdıqlarını kifayət qədər oxumuşuq, tanıyırıq. Allah canını sağ eləsin, kifayət qədər ədəbiyyatımız üçün iş görmüş adamdır. Əgər o, əsərini Nobel mükafatına təqdim etsəydi, anlamaq olardı. Mövlud müəllim Azərbaycanda ən böyük ad olan “xalq yazıçısı” adını alıb. Daha nə istəyir? Yalnız o deyil, elə Seyran Səxavətin də nəyi sübut etmək istədiyini anlamıram. Bəlkə Seyran müəllim sübut etmək istəyir ki, onda nəsə başqa bir nəfəs açılıb? Mən buna da inanmıram, açığı gözləmirəm belə bir iş edə bilsin. Yəni, nədirlərsə, odurlar. Müsabiqənin məqsədi hansısa qabiliyyətliləri ortaya çıxarmaqdırsa, bu adamlar işə mane olurlar. Onlar gələcəkdə Münsiflər Heyətini də pis vəziyyətdə qoyacaqlar. Tutaq ki, əsər xoşlarına gəlməyəcək, amma xalq yazıçısının adı qarşılarını kəsəcək. Adamları dilemma qarşısında qoyurlar. Məncə, onlar müsabiqəyə əsər verməsəydilər, daha yaxşı olardı. Yaş həddi, ədəbiyyatda statusları bir-birinə yaxın olan adamların savaşması daha maraqlı olardı. Bu mənada Taleh Şahsuvarlı ilə razıyam. O mənada razı deyiləm ki, müsabiqədə iştirak edən adamın öz rəqibinə “sən geri dur, mükafatı mən alım” deməsi qeyri-ciddi səslənir.

- Münsiflər Heyətində təmsil olunan insanlarla bağlı da müxtəlif rəylər var. Siz necə, Münsiflər Heyətindən razısınızmı?
- Ümumən razıyam. İnanıram ki, obyektiv qiymət verib ən yaxşı əsəri dəyərləndirəcəklər. Razı olmasaydım, yəqin ki, heç əsərimi təqdim də etməzdim.

- “10-luq”da özünüzü görürsünüzmü?
- “10-luq”a düşməyi arzulayıram. Yenə də deyirəm, inanıram ki, həm Ekspertlər Şurası, həm də Münsiflər Heyəti obyektiv qərarlar verəcəklər. Ümumiyyətlə, kimin mükafat alıb hansı yerə çıxmasından asılı olmayaraq, demək istəyirəm ki, ciddi şirkətləri ədəbiyyat layihəsinə cəlb etmək istiqamətində görülən işləri, bu mükafatın təsis olunmasını çox böyük iş hesab edirəm. Hətta bunu ədəbiyyat tarixinə düşəcək bir hadisə də saymaq olar. Çünki indiyə qədər bu cür məşhur şirkətləri biz heç vaxt ədəbiyyatın ətafında görməmişik. Ona görə də Milli Kitab Müafatını ədəbiyyatımızın inkişafı, istedadlıların üzə çıxması istiqamətində böyük addım sayıram. Nigar Köçərli başda olmaqla, bu layihəyə əməyi keçən hər kəsə təşəkkür edirəm. Doğrudan da, bu layihənin həyata keçməsinə çox sevinirəm.

Aynur
Milli.Az

- Həmin sənət qanunları inzibati idarəetmədən nəylə fərqlənir?
- Onunla fərqlənir ki, sənət qanunlarında ilk sırada insanların bir-birinə hörməti dayanır, inzibati qanunlara hörmət isə bundan sonra gəlir. Adil İsgəndərova hörmət necə deyərlər, intizamın və qayda-qanunun təməlində dayanırdı. Ona görə ki, Adil müəllim əsl professional idi, insanlara peşəkar və şəxsi yanaşmaları dəqiq fərqləndirirdi. Bu da teatrın işini yüksək peşəkarlıq və sənət səviyyəsində saxlamağa imkan verirdi. Bu, istedadın diktaturası idi.

- Siz onun Ələsgər Ələkbərovla uzun illər davam etmiş münaqişəsini nəzərdə tutursuz?
- Tamamilə doğrudur. Onlar çox görkəmli şəxslər, peşəkarlar idilər. Bəlkə də elə buna görə tez-tez aralarında konflikt baş verirdi. Amma buna baxmayaraq Adil İsgəndərov heç vaxt Ələsgər Ələkbərovu qısnamırdı və ona teatrda ən yaxşı rolları etibar edirdi. Məsələn, Otellonu. Hətta tanınmış yazıçı Mehdi Hüseyn onun pyesindəki baş rolun Ə.Ələkbərova verilməsini eşidəndə çox təəccüblənmişdi. O bunun səbəbini soruşanda Adil müəllim belə cavab vermişdi: “Bu, teatrdır, bizim şəxsi münasibətlərimiz peşəkar kimi münasibətlərimizə təsir etməməlidir”.

- Elə isə, siz nə təklif edirsiniz?
- Teatrda bədii şuranı bərpa etmək lazımdır. Mən bunu hələ 5-6 il qabaq demişdim. Təəssüf ki bəziləri bunu senzuranın bərpası kimi başa düşmüşdü. Əlbəttə ki bu belə deyil. Məsələn, Azdramada bədii şura yaratmaq olar. Qoy həmin şura teatrın strategiyasını müəyyən etsin. Hökm deyil ki, bədii şurada teatr aktyorları təmsil olunsun. Orada alimlər, yazıçılar, bəstəkarlar təmsil oluna bilər. Bədii şuraya rəhbərliyi isə baş rejissor, yaxud teatrın başqa bir əməkdaşı həyata keçirə bilər.

- Bəs bir müddət əvvəl sevimli teatrınızın 17 xalq artisti sizinlə görüşərkən nə təklif etmişdi? Onlar da teatrın rəhbərliyində şəxsiyyətin yoxluğundan gileyləndilər?
- Əvvəla mən gördüm ki, teatrda müəyyən gərginlik var. Bu, teatrın müxtəlif əməkdaşlarının KİV-ə verdikləri müsahibələrdə aydın sezilirdi. Bundan başqa həmin 17 aktyordan bəziləri mənə müraciət edərək görüşməyimizi xahiş etmişdilər. Çünki məni teatrın yaxın dostu sayırlar. Və mən düşündüm ki, teatrın bütün xalq artistlərini bir yerə toplayıb onları mədəniyyət və turizm naziri ilə görüşə dəvət etmək yaxşı olardı. Azdramanın rejissoru və direktoru həmin görüşdə iştirak etmirdilər. Bu ondan ötrü idi ki, aktyorlar özlərini sərbəst hiss etsinlər və tələblərini, təkliflərini rahat ifadə edə bilsinlər.

- Nəticə necə oldu? Kadr dəyişikliyini gözləmək olarmı?
- Bilirsiz, zəif quruluşlar və sönük aktyor oyunundan tutmuş teatr əməkdaşları arasında münaqişələrə qədər – teatrların bütün problemləri teatr tənqidinin olmamasından irəli gəlir. Vaxt varıydı, bir premyeradan sonra mətbuatda teatr tənqidçilərinin 5-6 materialı dərc olunurdu. Səhnədə çıxış edən aktyor bilirdi ki, zalda onun öz rolunu necə ifa etməsini qiymətləndirən tənqidçilər əyləşib. Bu onu daim formada olmağa vadar edirdi. Rejissorlar haqqında da bunu demək olar.
İndi faktiki olaraq belə tənqidlər yoxdu, teatr tənqidi ilə barmaqla sayılacaq qədər adam məşğul olur.

- Sizin 17 aktyorla görüşünüzdən sonra teatrda hansı dəyişikliklər baş verəcək?
- Hesab edirəm ki, mütləq nəsə baş verməlidir. Sadəcə hər bir aktyora fərdi yanaşmaq lazımdır. Ən azı Azdramaya yeni nəfəs gələcək. Teatrın buna böyük ehtiyacı var. Xüsusən də belə geniş miqyaslı təmirdən sonra. Orada təkcə texniki təmir yox, bədii-estetik yenilənmə də baş verməlidir. Həm aktyorlar, həm də rejissorlar arasında.

Azadlıq Radiosu

Təzəlikcə “Əli və Nino” Nəşriyyat Evi bir Milli Kitab Müsabiqəsi keçirdi və müasir ədəbiyyatın təklif elədiyi 20 kitab və əsərin adını müəyyənləşdirdi: Məqsəd Nur, hekayələr; Fəxri Uğurlu, hekayələr; Şərif Ağayar, “Kərpic kəsəın kişinin dastanı”- hekayə; İlqar Fəhmi, “Bakı haqqında kollaj”- roman; Rafiq Tağı, hekayələr; Taleh Şahsuvarlı, “Canlanma”- roman; Əjdər Ol, Portret hekayələr; Əlabbas Bağırov, “Qiyamçı”- roman; Eyvaz Əlləzoğlu, “Odunçu geri qayıdır”- roman; Nəriman Əbdürrəhmanlı, “Yalqız”; Yusif Şükürlü, “Çapa”- hekayə; Seyran Səxavət, “Yəhudi Əlifbası”- roman; Mövlud Süleymanlı, “Erməni adındakı hərflər” – roman; Kamran Nəzirli, hekayələr; Həmid Herisçi, “Əli. Nino” – roman; Elxan Qaraqan, “A”- roman; Samit Əliyev: “Sem şaqov v napravlenii zakata” – povest; Rəna Yüzbaşı: “Tselaya veçnost v adu” – povest; Azər Kamal: “Duel po Freydu” – novellalar toplusu; Rəhim Hüseynov: “Klüç doma tvoyeqo” – povest.

Bununla paralel “Qanun” nəşriyyatı bir proyekt irəli sürmüş: “Ən yeni ədəbiyyat” layihəsi çərçivəsində artıq iki kitab buraxmış: Aqşinin “Göləqarğısancan”; Pərvizin “Yad dildə” romanları; və mənim məlumatıma görə, daha biri – Nərmin Kamalın nəsr əsərləri çapa hazırlanır.
Lap ilin əvvəlinin söhbətidir, ötən ilə yekun vurmaq niyyətilə Kultaz da “İlin romanı” adlı bir sorğu keçirdi və müvafiq siyahı çıxardı ortaya: Taleh Şahsuvarlının “Canlanma”;  Əli Əkbərin “Artuş və Zaur”; Aqşinin “Göləqarğısancan”; Seymur Baycanın “Körpüsalanlar”; Varisin “Sonuncu ölən ümidlərdir”; Elçin Hüseynbəylinin “Şah Abbas” romanları.

Belə. Daha da öncəki illərə adlamadan əvvəl-əvvəl diqqəti siyahıların ümumi həcminə və mənzərəsinə çəkirəm: gör bir nə qədər proza yazanlarımız, roman, povest, hekayələrimiz var; Oxucu yoxluğundan şikayətləndiyimiz bir zamanda!

Daha sonra. Keyfiyyət məsələsinə qəti müdaxilə etmədən, diqqəti günümüz üçün çox vacib bir cəhətə yönəldirəm. Ən yeni ədəbiyyat siyahılarını ortaya qoyan kimlərdir: çağdaş  bazarın (qoy olsun kitab bazarı və reklamının!) subyektləri – nəşriyyatlar, ədəbiyyat portalı… Keyfiyyətə hələ ki, qarışmamağın tutarğası da bu; zira indiki halda ədəbi məhsulun alıcıları (qoy olsun: sifarişçiləri) həmin subyektlərdir; deməli, bacardıqca keyfiyyətli məhsul almağa çalışacaqlar ki, onu konkret oxucu auditoriyalarına (kitab alıcılarına) təklif eləyə bilsinlər…

Bizimçün, tamamən yeni situasiyadır, deyilmi? İlkin rüşeymlər şəklində də olsa, “bazar”ın diktəsini, tələblərini ifadə eləməyə çalışan şərt-şəraitdir. Və əgər sabiq zamanlardan fərqi, üstəlik üstünlüyü də görmək istəsəniz, məsələn, sabiq dövrlərin ən fəal tənqidçilərindən Rəhim Əliyevin “Tənqid.net” jurnalının 6-cı sayında təkrar dərc etdiyim “Yazıçılar İttifaqı və sovet ədəbiyyatı” məqaləsinə baxa bilərsiniz (yazını həmçinin “adyazar” saytında və müəllifin “Taleyin sözü” kitabında oxumaq olar). Görəcəksiz ki, o əyyamlarda ədəbi qəzet və jurnallardan tutmuş, mövcud bir neçə nəşriyyatlara çıxmağa qədər əsərlərin, kitabların siyahısının ərsəyə gəlməsinin bir total qaydası vardı. Ki, onun da idarəçiliyi Yazıçılar İttifaqı ierarxiyasının əlində cəmlənmişdi. Yəni, keyfiyyətlə hələ işim yox, amma o siyahıların yanında bu siyahılar çox-çox plüralistikdir…

Bu çox zəruri hesabla(ş)malardan sonra keçək konkretliyə. Bugün Azərbaycan kitab bazarında kim professional üstünlük qazanarsa, Ədəbiyyat bazarının sabahı da onun əlində olasıdır! Nigar xanım Köçərlinin təşəbbüsü ilə “Əli vəNino” Kitab Evi bir Milli Kitab Müsabiqəsi keçirdi; və mənə tanış olduğu qədər, buna ən böyük etirazlardan birincisi buydu ki: bir Nəşriyyat evinin keçirdiyi müsabiqə necə “Milli” sözünə iddia edə bilər. Şərh edirəm: əgər total maraqlar dövrünü (ki, Millət adından danışmaq hüququ yalnız kimlərəsə həvalə olunurdu) yaddan çıxarsaq, olar; bir Nəşriyyat Evi “milli kitab”a maraq oyatmaq niyyətilə belə bir müsabiqə keçirir; ikinci birisi “ən yeni ədəbiyyat” seriyasına iddia edir; qoy üçüncü birisi “milli roman” mükafatı təsis etsin; dördüncüsü “milli şeir” yarışmasına sahib dursun və s. Amma buradaca reaksiyalar içərisində MKM-ə (Milli Kitab Mükafatı müsabiqəsinə) indidən yeganəlik donu geyindirmək həvəsində olanlara da rast gəldim; bax bu, pisdir, arzuolunmazdır, total vərdişlərimizdən irəli gəlir…

Reaksiyalar içərisində belə bir məqama da rast gəldim; nədən MKM-ə yaşlı yazarlar da qatılmış və yaxud əksinə, nədən gərəyincə qatılmamış… Mənim şərhim: məncə, ikinci irad daha tutarlıdır. Əgər müsabiqənin şərtinə görə, söhbət son on ilin əsərlərindən gedirsə, doğrusu, mən ilk siyahıdan: “Yəhudi Əlifbası”, “Erməni adındakı hərflər”lə yanaşı, “Yarımçıq əlyazma”, “Dolu”, “Ağ qoç, qara qoç”, “Bayraqdar”, “Kəpənək modeli. 102” və daha neçə belə əsərin adını gözləyirdim; hətta fikirləşirdim ki, R.İbrahimbəyov, Ç.Abdullayev, Afaq Məsud, Rəşad Məcid kimi Münsiflər Heyətində yer alan yazarlar bəs necə olsun, onlar müsabiqədə iştirak etməyəcəklərmi; məgər bu, “milli kitab” yarışması deyilmi?! Bu hesabla birinci müsabiqənin nəticələrində sonda gələn gənclərə heç yer olmamalıydı; amma artıq bəlli olduğu kimi, MKM-in 20-lik “uzun siyahısı” ədəbi ictimaiyyət üçün xeyli dərəcədə gözlənilməz, üstəlik yaşca daha gənc yazarların xeyrinə oldu…

Elə buradaca müsabiqəyə maraq daha da artaraq (kəmiyyətdən keyfiyyətə keçərək), indiyənəcən “Azərbaycanda keçirilən bütün ədəbi müsabiqələr”in bəlası: qiymətləndirmə nə dərəcədə obyektiv, ya subyektiv olubdur? – müstəvisinə keçdi. Obyektivliyin xeyrinə ən azından bu arqument ortadaydı ki: 20-liyi ümumən bəyənməyənlər vardısa da, çox azdı; demək, nəticələr sevindiriciydi. Subyektivlik söhbəti orda başlayırdı ki, daha nə qədər dəyərli əsərlər kənarda qalmışdı; “nədən bu əsər yox, məhz o əsər?” şübhələri ortaya çıxdı (məsələn, Kultaz-da müsabiqə ətrafındakı şərhlərə baxmaq olar). Mənim şərhim: Əslində, ikinci məqam da müsabiqənin xeyrinədir; deməli, əsərlər var, kitablar var, hətta bəlkə 20-liyi 30-luq siyahıya qaldırmaq olardı; bu isə indidən gələcək müsabiqələrin gərəkliyini müjdələyir. Digər tərəfdən, müsabiqənin Ekspertlər mərhələsi başa çatdıqdan sonra, analizlər gedişində güman ki, ekspertlər özləri tənqidi iradlara daha səhih cavablar verəsidirlər…

Amma qabağa qaçaraq, məsələn, 525-ci qəzetin məhz qalib 20-lərdən “müsabiqənin obyektivliyi” barədə rəy alması və asanlıqla: “müsabiqəyə əsər təqdim edən müəlliflərin əksəriyyəti ilkin mərhələnin nəticələrinin obyektivlikdən xəbər verdiyini bildirirlər” qənaətinə gəlməsi (bax: 525-ci qəzet, 06.02..2010) heç də işin xeyrinə deyil (ələlxüsus nəzərə alanda ki, qəzetin baş redaktoru münsiflərdən biri – Rəşad Məciddir); müsabiqəyə münasibəti qəti iki yerə bölməklə (20-liyə düşməyənlər “qeyri-obyektivdir” deyirsə, təbii ki, qaliblər “obyektiv”liyə səs verəcək), analitik yanaşmalara əngəl olur. Bu isə dünəndən qalma vərdişlərə daha da rəvac verə bilər: biz və onlar; qaliblər və məğlublar; nikbinlər və bədbinlər…

MKM-in təşəbbüsçüsü, “Əli və Nino” Kitab Evinin rəhbəri Nigar xanım Köçərli ilkin nəticələrdən razıdır: “Şəxsən mən bu siyahının tərkibindən çox razıyam. Burada ədəbi rəngarənglik təmin olunub. Siyahıda xalq yazıçısı ilə yanaşı hərbi xidmətdə olan gənc yazar da var. Bundan başqa əyalətdə yaşayan yazıçı da siyahıda yer alıb. Bu siyahı cəmiyyətdə təhlil olunur, müxtəlif fikirlər səslənir. Əlbəttə, bəzilərinin narazı qalmalarına da təbii yanaşmaq lazımdır. Çünki 265 əsərdən cəmi 20-si seçilib. Ekspertlər Şurasının peşəkarlığına və obyektivliyinə çox inanıram, onların düzgün seçim etdiyinə əminəm…”

Başlıcası, budur; sonra ekspertlər 20-dən daha 10-unu seçəcək, həmin əsərlər nəşr olunaraq, kitabxanalara, məktəblərə paylanacaq; konkret nümunələr əsasında zövqlər itilənəcək; oxucuların kitaba marağı, kitab alıcılığı daha da intişar tapacaq və s.

Deyəcəksiz, nə uzaq məqsəd oldu; amma yox, artıq iki onildir, yaxını pusa-pusa biz neçə oxucu nəsillərini itirmişik; Nigar xanım davam edir: “…Əslində ədəbi mühit də razılıq və narazılıqların fonunda formalaşır, dirçəlir. Bütün hallarda biz qarşıya qoyduğumuz məqsədlərə nail olduq; neçə vaxtdır ədəbiyyatdan, kitabdan danışılır, əvvəllər əsasən “525-ci qəzet”də kitabın, ədəbiyyatın təbliğatı aparılırdı. Mükafatın təsisindən sonra digər qəzetlər, informasiya agentlikləri də bundan yazır. Ədəbi prosesdə canlanma hiss olunur. Kitab mövzusu artıq yarım ildir ki, gündəmdədir, ədəbiyyatın sosial önəmi artıb” (525-ci qəzet, 06.02..2010).

Və mənim şərhim: məncə, tələsmək lazım deyil; ilkin uğurlar heç də çaşdırmamalıdır. Eh, Nigar xanım, bizim ədəbi proses o qədər belə canlanmalar görüb ki; ardıcıl olamazsa, daha yarım il keçər, baxıb-görərik yenə haman hamam, haman tas. Əgər MKM sadəcə bir kampaniya səciyyəsi daşıyacaqsa, ardınca nəticələrin ciddi analizi, önəmi, dəyərləndirilməsi gəlməzsə; məhz nəzərdə tutulduğu kimi, qalib əsərlərin reklamı, təbliğatı, şöhrətləndirilməsi baş tutmazsa; ən nəhayət oxucu auditoriyaları və kitab bazarı bu müsabiqənin nəticələrinə biganə qalarsa… – tezdir, sevinmək tezdir, çox tezdir. Hərçənd bütün bu məqamların intizarında ikən, daha bir nöqtə diksindirdi məni: bu “xalq yazıçısı”, bu “gənc yazar”, bu “əyalət yazıçısı”… – olmaya-olmaya, MKM əvvəlcədən hansısa ustanovkalara köklənə və bu da Ekspertlərin işinə təsir edə (?). Ədəbiyyat belə yanaşmaları heç vəch bağışlamır; uzun sovet dönəmində o sosiallığın bəlasını çox çəkmiş; ciddi Ədəbiyyatın bir ölçüsü var: ədəbi-bədii dəyərlik; məhz daha üstün bədii əsər önə keçməlidir! Əks halda nəinki Ədəbiyyat, heç bazar qanunları da işləməz ki: şornan balın qiymətində bir fərq olmalıdır, yox?; nə fərqi var ki, onu cavanmı ya qoca yazıçı bazara çıxarıb; əyalətdən gəlibsə, daha yaxşı, keyfiyyətinə minnət…

Yenə gəlib çıxdım sıfır nöqtəsinə; yəni o məqama ki, məhz ədəbi tənqidin işidir. Qarşımızda kitab bazarının (nəşriyyatların, kitab reklamının) təklif elədiyi canlı siyahılar durur; bu əsərlər bizə nə deyir; onlarla, hətta yüzlərlə ədəbi kağız məmulatı içərisindən niyə məhz bu əsərlər seçilmiş, seçilmişlər olmuş? Bu barədə yazmağın vaxtı çatmamışmı; təbii ki, çatmış. Öz borcumu unudub, sosioloq və jurnalistlərin işinə müdaxilə etməyim, güman ki, yetər. Ya bəlkə azca səbr edib, bismillaha elə MKM-in təklif etdiyi 10-luqdan başlayasan? Yəqin ki, bu, daha effektli olar.

Tehran Əlişanoğlu
07.02.2010

39 ölkənin iştirak etdiyi səsvermənin nəticələrinə əsasən mayın 27 Azərbaycanla yanaşı  II-ci Yarımfinalda Ukrayna, İsveç, Kipr, Türkiyə, Danimarka, Rumınıya, İsrail, Ermənistan, Sloveniya, Xorvatiya, Bolqarıstan, İsveçrə, Gürcüstan, Niderland (Hollandiya), Litva, İslandiya təmsilçiləri də şıxış edəcəklər.

Hər iki Yarımfinalda iştirak edəcək ölkələrin siyahısını təqdim edirik:

I-cı Yarımfinal, 25 may:

Serbiya, Finlandiya, Rusiya, Yunanıstan, Slovakiya, Bosniya və Herseqovina, İslandiya, Moldova, Malta, Portuqaliya, Makedoniya, Latviya, Belarus, Belçika, Polşa, Albaniya, Estoniya,

II-ci Yarımfinal, 27 may:

İsveçrə, Litva, Gürcüstan, Türkiyə, İslandiya, Sloveniya, İsveç, Ukrayna, Niderland (Hollandiya), Bolqarıstan, Xorvatiya, Danimarka, Azərbaycan, Kipr, Rumınıya, İsrail, Ermənistan.

Kultaz.Com

Gözəl. İlan dərisi kimi dərisi vardı. Gözləri yanmış ağac koğuşu kimi qara, dərin idi. Brok göstəricilərinə tam uyğun gəlirdi – 176-76. Saçları qara idi, parıldayırdı. Həmişə ağ üzünə dağılırdı. Alnı enli idi. Qulaqları və burnu özünə yaraşırdı.

Əcaib. Qan damarları üzündə, boynunda, əl və qollarında – bədəninin bütün nahiyələrində, sanki, dərinin üzərində idi. Çiyinləri, sinəsi və belində asimmetrik döymələr var idi. Qaşları uşaqlıqda miksödema xəstəliyindən tökülmüşdü. İndi də çox seyrək idi. Kiprikləri, demək olar ki, yox idi.

Ağıllı. Hərəkətlərində nizamlılıq, danışığında məntiqlilik hər an duyulurdu. Gördüyü işlər nöqsansız idi. Verdiyi sözə əməl edərdi. Tanışları məsləhət üçün onun yanına gələrdilər. Maraq dairəsi geniş, biliyi əhatəli idi. Bikar vaxtlarında kompyuterdə məntiqi oyunlar oynayardı.

Dəli. Onun nə vaxtsa yatdığını görən olmamışdı. Xəstəliklərə tutulmaqdan qorxurdu. Nozofobiya. Yüksəklikdən və geniş küçələri keçməkdən qorxurdu. Akrofobiya və Aqorafobiya. Histeriya əlamətləri müşahidə olunurdu. Bəzən düşüncəsi uşaq səviyyəsinə enirdi. Tək qalmağa çox meyilli idi…

Bütün bunların bir qismini öz gözlərimlə görmüşəm, çox azını isə özü mənə danışıb. Onu danışdırmaq hər qadından doğulanın işi deyil. Çünki onun özünün bəşər övladı kimi dünyaya gəlməsinə şübhə edirəm.

Sonsuz bir ailədə yaşadığını; ata, ana dediyi insanların qoca olduğunu; 3 yaşından onlarla yaşadığını; bu yaşadək heç nəyi xatırlamadığını; 4 yaşında atasının, 7 yaşında anasının öldüyünü; bu vaxtdan 21 yaşınadək küçələrdə qəzet satdığını; təsadüf nəticəsində adını demədiyi bir şirkətdə işə düzəldiyini; 10 il sonra naməlum səbəbdən işdən çıxarıldığını; indi isə bankda olan pulunun faizi hesabına yaşadığını söyləyib mənə.

Onun haqqında bildiklərim və bilmədiklərim məni sakit buraxmırdı. Həyati müşahidələrim, kitablardan oxuduqlarım, televizorda və radioda görüb eşitdiklərim, o “lənətə gəlmiş” internetdənəldə etdiyim məlumatlar məni məcbur etdi ki, ona vur-tut cəmisi iki sual verim:
- Əgər bu yaxınlarda Üçüncü Dünya Müharibəsi başlansa sən təhlükəsizliyin üçün nə edərdin?
- Mən ikinci kosmik süətlə qaçmağı bacarıram.
- Sənin adın həqiqətən də mənim bildiyim kimidir?
- Yox, Mənim əsl adım SellixAdır. 3 yaşımadək olan ömrümdən yadımda bircə bu qalıb. Adım: SELLİXA!

Son
——————————————————-

Tanıtım:

Hüseynov Sərraf Balaxan oğlu. 1986-cı ildə Biləsuvar rayonunun Aşağı Cürəli kəndində doğulub. BSU-nun filologiya və yaradıcılıq fakültələrini bitirib. Hazırda BSU-nun magistratura şöbəsində təhsil alır.

Xəyanət

Xəyanət təkcə basqasını sevmək deyil
Həm də məni sevməməkdir, qadınım.
İlk dəfə bunu tanrı etdı
Həvvanı sevdi

Arxasını ərinə çevirən qadının
Qarnındakı bəbəsini sığallaması da xəyanətdir, qadınım.
Sonra bunu İsa Məsih etdi
İnsanları sevdi.

Qışın oğlan çağında yağmayan qar da
Hələ yarpağını tökməyən ağac da xəyanətkardır, qadınım.
Daha sonra da insanlar başladı
Sevgi uydurdular özlərindən
Bir-birilərini sevdi

İndi bildin ki
Hansı xəstəlikdən ölüb kentavrlar, qadınım,
Xəyanət tanrının xobbisidir, unutma.

Həyat o qədər əyləncəli  ki

Həyat o qədər əyləncəli ki,
avtobusda pul qabını çırpışdıra bilərlər.
Sən də utana-utana düşüb qaçarsan
Ananı söyər kandukdor.

Həyat o qədər əyləncəli ki,
İşıqları yanıb-sönən supermarketi
yarmaq eşqinə düşərsən.
Arxanca yüyürən qoruqçunu aldatmaq üçün
Dar-qaranlıq dalana girərsən
Ayağın nəyəsə ilişər.
bu qaranlıqda səni ələ verənin kimliyini bilməzsən

həyat o qədər əyləncəli ki,
qaşının partlamış yerindən üzünə isti qan axar
diksinərsən,
taparsan üzünü
iki əlli yapışarsan tapdığından göz çıxaran qaranlıqda

həyat o qədər əyləncəli ki,
polis bölməsində açılar gözlərin
sən demə, onlar bir az da qırmızıya çalarmış
güzgüdəki adam söylər bunu

həyat o qədər əyləncəli ki,
təsadüfən cibindən tapança və bir kibrit qutusu nəşə çıxar
polis zabiti iki qızı zorladığını da sənə xatırladar.

Həyat o qədər əyləncəli ki,
Dinləməyə məhkumsan taleləri
Başqaları kimi nəfəs almalı, başqaları kimi yeməli-içməli

Həyat o qədər əyləncəli ki,
Sevgilinin unutduğunu eşidərsən
Bir səhər
damağındakı siqaretlə fatihə verirsən ölənlərə

Həyat o qədər əyləncəli ki,
Saqqalının ağarmış yerinə gülər günəş
utanar külək saçlarından

Həyat o qədər əyləncəli ki,
Bir göz qırpımında ötüşər zaman
Qımışa-qımışa əl yelləyərsən ötən avtobusa.

Tatar qızı

qatarda
yol boyu
Nadejda xanımın isti qucağı da,
soyuq təbəssumü də
unutdurmadı səni, tatar qızı.

Burdakı zamanı bitirdikdən sonra
hökmən dönəcəm xatirələrə.
Məni tikanlı məftillərə fırlatdığın üçün
təssüflənmə heç də, unut getsin.
İnsan tənha olanda aldığı yaralarla ağlayır.

Bax, ümüdlərin üfüqünə,
günəş batdığı yerdən doğar.
Bu həmişə belə olub, tatar qızı.
Bu şerimi də oxuma
Utanaram yoxsa

Üzümə vurduğun sillədən doqquz il də keçdi.
elə bil, dünən idi hamısı.
Gecənin qaranlığında əziyyət çəkir ürəyim
bu bir əlamətdir şizofreniyadan.

Bizdə əri ölən qadınlar sevməz
ərə gedər
get ərə, tatar qızı, get
məni gözləmə.

31 yanvar 2010

Hə, gənc yazar dostumuz Fərhad Mete araba qəzasında həlak oldu, artıq bu xəbəri hamımız bilirik…
Dost-tanışların çoxu bu barədə yazdı; kimi həqiqi sevgiylə, kimi özünü dostcanlı, ürəyiyanan göstərməkdən ötrü, kimi də başqalarına baxıb bu yazı marafonuna qoşuldu…

Ama heç bir yazıda xüsusi bir məqam diqqəti çəkmədi, bir-birini “tamamlayan” bu yazıları həqiqətdən uzaq bir yazı da adlandırmaq olardı. “Həqiqətdən uzaq” deyəndə, bəlkə də tam belə deyildi, məncə, dediyim kimi, bu ya saxtakarlıqdan, ya qeyri-peşəkar yazı təcrübəsindən, ya da başqa səbəblərdən irəli gəlirdi.

Bu tezbazar yazılar mənə həm də onu xatırlatdı ki, sanki bu dostlar Fərhadın ölmünü gözləyirmişlər ki, oturub yazı yazsınlar. Hətta bir dostumuz ölümün səhəri yazıb çap etdirdiyi ah-naləli yazısıyla guya ürəyiyanmışlıq göstərmişdi.

Mənsə bu xəbərdən ən azı bir ay özümə gələ bilmədim, demirəm bu Fərhada olan sevgimdən idi, bəlkə qoxduğumdan da ola bilərdi, ama hər halda bu şokda nəinki oturub bir yazı yazmaq, heç söz demək iqtidarında da özümü bulmadım. Həm də yazımı bir az da ona görə yubatdım ki, görüm bu “dostların” işi hara kimi davam edəcək.

Konkret desək, bu yazını gec yazmaqda məqsədim bunlar idi:

1. Kütləvi yazı marafonuna qoşulmamaq;
2. Suların durulmasını gözləyib, hadisələrin hansı yerə gəlib çıxacağını gözləmək;
3. Bunun əsas səbəbini özümçün müəyyənləşdirmək, hadisəyə fərqli və dəqiq yanaşmaq.

Yazının adını oxumusunuzsa görürsünüz ki, “Allah Fərhadı qorudu”du. Bu, həqiqətən də belədi. Ama necə qorudu? Məsələ bundadı.

Çoxlarına maraqlı olacaq deyə, məsələyə elə bu yöndən yanaşmağa çalışacam. Bu həm də, içi mən qarışıq, bir çoxlarının və bir çox şeyin mahiyyətini açmağa yönələcək.

Allah Fərhadı niyə və nədən qorudu…

Gənc Ədiblər Məktəbinin ilk toplantılarından oradakı saxtakarlıqları görüb etiraz edənlərdən biri mən, biri İlham Çərkəzoğlu, biri də onun ayrılmaz dostu Fərhad Meteydi. Bunun əsas sübutu ondadı ki, Yazıçılar Birliyi və prezident təqaüdünə gedən yolda o qədər gəncdən imtina edən, yəni onlara qoşulub axına düşməyəm məhz bu üç gənc yazar oldu.

Lap əvvəl İlham mənə imtina etmək haqqında demişdisə də, məndən çox sonralar da İlhamla Fərhad ayda bir dəfə hansıza yazarım mətbəx söhbətlərini danışdığı bu yığıncaqlarda iştirak edir, özlərini Gənc Ədiblərin üzvü hesab edirdilər. Ama faktiki olaraq Birliyin üzvü olmamaları və təqaüd almamaları onları haradasa sığortalayırdı.

Burda bir şeyi etiraf etməliyəm ki, dönüklük edən dostlar kimi Fərhaddan da bir az üzüm dönmüşdü.
Onu deyim ki, Yazıçılar Birliyinə və prezident təqaüdünə gedən yolda mənim kəskin dönüş etməyim çoxlarına saxta və yalançı qəhrəmanlıq kimi göründü, bir çoxu da bunu özünüreklam kimi başa düşməyə çalışdı. Ama həmin adamlara demək istəyirəm ki, məsələyə öz düşüncələriylə (?), öz vicdanlarıyla (?) yanaşanlar məni başa düşə bilməzdilər. Düzdü, bunu qəhrəmanlıq deyil, başlanğıc sayıram. Bu çirkaba batmamağımda mənə kömək edənin ilahi qüvvə olduğunu da deməliyəm. O ilahi qüvvəyə inandığımdan sanki gizli bir əl mənim təmizliyimi qorudu…

Həm də əsası Bakı Slavyan Universitetinin Yaradılılıq Fakültəsinin müdavimlərindən təşkil olunan bu “Ədiblər Məktəbi” deyilən mənasız qrumda olanların bizə dönüklüyü də göz önündəydi…
Nə isə.

Fərhad Metedən çox da uzaq düşmədən, əsas məsələyə gələk.

Məsələnin kökü ondadı ki, YB-yə üzv olub təqaüd almağa başlayan bir çoxu sonucda Fərhadı da yoldan çıxartmağa müyəssər oldular. Ama bu, axıra kimi olmadı…

Bu dost-tanış Fərhadı Birliyə üzv olsa, növbəti ildən təqaüd alacağına əmin edəndən sonra onu Elçin Hüseynbəyliylə görüşdürdülər. Bir tərəfdən yerli məsələsi, bir tərəfdən də belə şan üçün gəzən bu adamlar Fərhada lazım olan sənədləri gətirməyi tapşırdılar. Ama… ama… bir də ama ortaya bu qəza və ölüm düşdü…

Bu, təsadüfi deyildi, əslində həyatda təsadüf deyilən bir şey də yoxdu…

Allah Fərhad Meteni məhz bundan – Birliyə üzv olub bu çirkaba batmaqdan qorudu. Bu gənclərin ən istedadlısı olan Fərhadı Yaradan məhz ölümlə durdura bildi…

Bəli, Allah Fərhadı qorudu…

II

Burda Fərhad kimi gənc yaşında vəfat edən böyük şair Əli Kərimin bir şeiri üzərində yazımızı davam etdirmək, məncə, fikrimizi daha dəqiq ifadə edər…

Bəzən haqq qazanır insan öləndə,
Hətta unudulur ağır günahı…

Hə, Fərhad haqq qazandı ölümüylə; bütün bu pisliklərə düşməmək, bu çirkaba bulaşmamaq haqqı. Etdiyi ən böyük səhvlər də, günahlar da unuduldu. Halbuki onun da hamımız kimi səhvləri, günahları var idi. Ən böyük səhvi və günahı da o idi ki, heç kim demədi Fərhad da bu pisliyin, bu çirkabın bir addamlığındaydı…

Hamıya dərd olur cavan getməyi,
Olduqca az görüb, az yaşamağı…

Onun məhz cavan getməyi hamıya dərd oldu, əks halda kimə bu qədər təsir edərdi ki… Fərhad istedadlı olsa da, az görüb, az yaşayıb, az yazdı. Təzəcə qoşulduğu ədəbi prosesdə hələ çox şeylər görə biləcəyini düşündülər. Bəlkə də bu, belə idi, bəlkə də bu pislik, bu çirkab onun elə cismən olmasa da, mənən ölümü olacaqdı. Buna görə də, mənə elə gəlir onun fiziki ölümü daha ədalətli idi…

Deyirlər bilsəydik ayıq olardıq,
Onu qoyardıqmı heç gözdən iraq…
Hər bir dərdinə də çarə qılardıq,
Nə bilək o, belə az yaşayacaq…

Hə, Fərhaddan ötrü nə ayıq olmaq, nə onu gözdən irağa qoymamaq, nə də hər bir dərdinə çarə qılmaq bizdən asılı olmadığı kimi, onun belə az yaşaması da bizdən asılı deyildi. Ama bizdən asılı olan şeylər də var idi: məsələn, onu bu çirkabdan, pislikdən vaxtında xəbərdar etmək. Şəxsən mənim bircə təəssüfüm bundadı ki, onun bu addımı atmağa hazırlaşdığını vaxtında duyub və onunla bu barədə, bir çoxlarıyla olduğu kimi, danışa bilməməyimdi. Düzdü, başqalarında olduğu kimi, bu da nəticəsiz ola bilərdi, ama ən azından öz vicdan borcumu yerinə yetirmiş olardım…

Eh, bu gün nə qədər xəyala daldım,
Ürəyim nə qədər alışdı, dindi…

Doğrudan da, mən bu gün nə qədər nostalji, kövrək hisslərə qapıldım, ürəyim də məhz alışdığı üçün dindi.

Və sonda bütün bu pislikləri, çirkabları, iyrənclikləri görəndə adam şərəfsizlərin üzünə hayqırmaq istəyir:

Sən mənim qədrimi biləsən deyə,
Bu cavan yaşımda ölümmü indi…

Nuridə xanımın yazılarının əsas xüsusiyyəti odur ki, onun yazdıqlarını oxuyanda adam bilir ki, bu əsərin müəllifi qadındır. 20-ci əsr Azərbaycanının qadın yazarlarından Mirvarid Dilbazidən başqa hamısının əsərlərinin üstündən adını götürüb kişi imzası ilə çap edə bilərik. Yəni o dövr xanım yazarlarının şeir-hekayələrində zərif cinsə məxsus özəlliklər yoxdur. Xanım Atəşidə isə bu özəlliklər var.

Onun əsərlərində qadınlara məxsus ən incə hisslər qələmə alınıb. Yaxşı yadımdadır, bəşər tarixinin ən təhlükəli qadınlarından olan İlhamə Quliyeva (Əüzü-billəhi minəş şeytanir racim) Nuridə xanımın “Neylərsən” şeirinə mahnı oxumuşdu və diskin üstünə müəllif kimi əsl müəllifin yox, başqa bir adamın adını yazmışdı. O vaxtlar müəlliflik hüququnun bərpa olunması üstündə bərk mübarizə gedirdi.

Tədbirdə bu işin axırı barədə soruşmaq istəsəm də, imkan tapıb soruşa bilmədim. Azərbaycan yazıçıları özlərinin ənənəvi mövzuları-  sənətkar və şəxsiyyət barədə mübahisələrə başladılar. Qan Turalı “Gənc Ədiblər Məktəbi” nin üzvlərini təqaüdə satılmaqda suçladı. Onlar da cavabında bildirdilər ki, hökumət verilən imtiyazların müqabilində onlardan heç nə istəmir. O, təqaüd onların halal haqqıdır.

Mən Turala etiraz edib bildirdim ki, yaxşı yazıçı olub şəxsiyyətsiz də olmaq olar. Nümunə kimi Pol Elüar və Artur Rembo arasında yaşanan qeyri-ənənəvi eşq macərasını göstərdim. Gözünə dönüm Zahir Əzəmət. Yaxşı verdi ağzımın payını- O, onların şəxsi həyatıdır. Sən də get “Avropa” otelinin qabağında dayan, amma ictimai məsələlərdə münasibət bildir. Çox sağ ol Zahir, sənə dərin minnətdarlığımı bildirirəm. Bundan sonra ancaq sənin şeirlərini oxuyub əzbərləyəcəm. Bu yazı vasitəsi ilə Zahirdən, Turaldan, Natiq Güləhmədoğludan, Pərviz Cəbrayıldan, Seymur Həziyevdən, Sənubər Heydərovadan, Şahvələd Çobanoğludan üzr istəyirəm.

Doğrudan da yazıçının mövqeyi olmalıdır. Şəxsi həyatdaki məişət pozğunluqlarını isə nənəmin tez-tez təkrar etdiyi bir sözlə qiymətləndirə bilərik- “Kim nə eləyir özünə eləyir.” Yəni, məsələn Dostoyevski qumar oynayıb araq içirsə, bu onun özünün canına və cibinə ziyandır.  Bunun cəmiyyətə heç bir ziyanı yoxdur. Amma tutaq ki, Elçin Hüseynbəyli “Qarabağşina” janrında yanında bulunduğu İsa Qəmbərə 2003-cü il Oktyabr hadisələrindən sonra xəyanət edib hakimiyyət tərəfə keçirsə, istəyir lap gündə beş vaxt namaz qılsın, Həccə getsin, zikr də eləyəndə dili qatlansın, yenə xeyri yoxdur. Onun yazdıqlarının da heç bir təsiri qalmır. Yazar cəmiyyətə müxalif olmalıdır, tək iqtidarla iş bitmir. Amma bu sözün ucundan tutub, yas yerlərində stola şirniyyat qoyanları da tənqid etmək bizə yaraşmaz. Belə yanaşmalar Fazil Qəzənfəroğlu kimi adamlarda olur.

Tədbirin sonunda Nuridə xanım qadın yazarlar arasında müsabiqə keçirmək və qalibə bir “Notebook” bağışlamaq istədiyini dedi. Çox sağ olsun. Çox yaxşı fikirdir. Mənim bu müsabiqənin şəffaf keçiriləcəyinə inanıram. Əsər təqdim etmək istəyən xanımlar “Etüd” kitab dükanına müraciət etsinlər. (Respublika sarayının arxası, Səməd Vurğun-33).

Və nəhayət, sonda- Nuridə xanım şərab kimidir, qaldıqca cazibəsi artır.

Mövlud Mövlud

Lent.az-ın məlumatına görə, siyahını Amerika kinoakademiyasının prezidenti Tom Şirak və Enn Hetuey açıqlayıblar.

Əsas kateqoriya olan “İlin ən yaxşı filmi” kateqoriyasında “Avatar”, “Fırtınanın hakimi”, “Təhsil”, “Görünməyən tərəf”, “Rayon №9”, “Şərəfsiz əclaflar”, “Güc ver”, “Ciddi adam”, “Yuxarı” və “Səmaya istəyirəm” filmləri mübarizə aparacaqlar.

“Ən yaxşı rejissor” adına Kventin Tarantino, Ceyms Kameron, Li Deniels, Ceyson Reytman və Ketrin Biqelou iddialıdır.

“Ən yaxşı qadın rolu” mükafatını ala biləcək namizədlər arasında Sandra Ballok (“Görünməyən tərəf”), Kerri Malliqan (“Təhsil”), Qaburi Sidibe (“Güc ver”), Meril Strip (“Culi və Culiya”), Xelen Mirren (“Sonuncu stansiya”) adları var.

Analoji kişi kateqoriyasında Ceff Bridcess (“Dəli ürək”), Corc Kluni (“Səmaya istəyirəm”), Kolin Firt (“Tənha kişi”), Morqan Frimen (“Fəth edilməyən”) və Ceremi Renerin (“Fırtınanın hakimi”) adı çəkilib.

Qeyd edək ki, bu il “Oskar” mükafatının təqdimetmə mərasimi martın 7-də baş tutacaq.

“Mənə deyirlər ki, niyə hər uşaq-muşağa cavab verirsən…”

“İndiki dövrdə mən yaradıcılıqla dolana bilmərəm…”

Yazıçılar Birliyinin sədri, xalq yazıçısı Anarla müsahibə

- Anarın həyatı nə dərəcədə rəvan, yaxud çətin olub? Məsələn, övladlarına belə bir həyat arzulayarmı?

- Övladlarıma öz həyatlarını yaşamağı arzulayardım. Bir həyat digərinə oxşamır, hərənin bir qisməti olur, hərə bir dövrdə, mühitdə yaşayır. Öz həyatıma gəlincə, əlbəttə, həyatımda çətinliklər də, rəvan vaxtlar da, mürəkkəb vaxtlar da olub. Yəni 72 il ömür sürmüşəmsə, 72 ilin qışı da, yazı da, yaxşı günləri də, pis günləri də olub.

- Həyatınızdakı dönüm nöqtələri hansı dövrləri əhatə edir?

- Dönüm nöqtələri çox olub. Çünki biz elə bir dövrdə yaşamışıq ki, dövrün özü ara-sıra çox kəskin dönüşlər edib. Məsələn, 1956-cı ildə, mənim 18 yaşım olanda Xruşşov Stalini ifşa etdi. Stalin dövrü ilə bağlı bilmədiyimiz bir çox həqiqətlər üzə çıxdı. Amma elə həmin il sovet qoşunları Macarıstana daxil oldu, oranı dağıtdı. Stalin dövrünün həqiqətlərinin üzə çıxması bizim üçün maraqlı idi, digər tərəfdən, Macarıstan hadisələri bizə böyük təsir etdi. Bir ölkənin azadlıq istəyini boğdular.

1968-ci ildə sovet qoşunları Çexoslovakiya girəndə bizim üçün böyük sarsıntı oldu. Bu, ümumən sovet dövrünə aid dönüm nöqtələridir. Azərbaycana aid dönüm nöqtələri isə 1990-cı ilin qara yanvarıdır. İstiqlal qazanmağımız fərəhli hadisələrdəndir. Xocalı soyqırımı isə yenə də kədərli hadisədir. Bütün bu tarixi hadisələr mənim tərcümeyi-halımda da dönüş nöqtələridir.

- 50-ci illərdən söz düşmüşkən, Mircəfər Bağırov sizin ailənizin taleyində necə rol oynayıb?

- Ümumiyyətlə, Mircəfər Bağırovun Azərbaycan tarixindəki rolu ziddiyyətlidir. Son vaxtlar üzə çıxan materiallardan məlum olur ki, o, müəyyən məqamlarda, məsələn, Cənubi Azərbaycan məsələsində Azərbaycanın maraqlarını çox böyük əzmlə müdafiə edib. Eyni zamanda, 1937-ci il hadisələrində ziyalılarımızın ən yaxşı nümayəndələrini qurban verib. Düzdür, bu, bütün SSRİ-də gedən bir proses idi. Ukraynada Xruşşov birinci katib idi, orada buradan da betər repressiyalar olub. Hər halda, biz öz dərdimizə yanırıq.
Bizim ailəmizə gəlincə, atam Rəsul Rza onun vaxtında nazir işləyib, ilk kino naziri olub. Mircəfər Bağırovla münasibətlərinin yaxşı, həm də çox sərt olduğu vaxtlar olub. Rəsul Rza söz götürməyən bir insan idi, hətta bir məclisdə Mircəfər Bağırovla deyişmiş, söz qaytarmışdı. Atam Yazıçılar İttifaqının sədri idi, elə vaxt olub ki, sədrlikdən uzaqlaşdırılıb və hər yerdə “qara siyahılar”a salınıb. 1940-cı illərdə Moskvada dekada olanda nəinki özünü aparmayıblar, heç kitablarının da aparılmasına imkan verməyiblər. Müharibə illərində atam könüllü cəbhəyə getdi. Cəbhədə azərbaycanlıların qəhrəmanlığı haqqında oçerklər yazırdı. O vaxt belə rəy yaratmışdılar ki, azərbaycanlılar vuruşa bilmir, qorxaqdırlar. Ona görə də belə oçerklərin böyük əhəmiyyəti vardı, Mircəfər Bağırov da bunları oxuyurdu. Mircəfər Bağırov demişdi ki, Rəsul müharibədən qayıdanda onu qəbul edərəm. Yəni ona qədər münasibətləri çox gərgin idi. 1942-ci ildə Krım almanların əlinə keçəndən sonra atam müharibədən qayıdır. Atam Krımda hərbi qəzetdə işləyib. Atamı Mircəfər Bağırov qəbul edib. Atam deyib ki, cəbhədə azərbaycanlılara “yeldaşı” deyir, təhqir edir, rus dilini bilməyən azərbaycanlıları mühakimə edir, onlara rus dilində casus olduqlarını söyləyir, azərbaycanlılar da dili bilmədiklərindən bunu təsdiqləyirlər. Nəticədə azərbaycanlıları güllələyirlər. Atam danışırdı ki, Mircəfər Bağırov mənim yanımda Moskvaya zəng etdi, mən deyənlərin də üstünə beşini qoyub hansısa böyük bir adamla danışdı. Yəni belə vaxtlar da olub. Amma elə vaxt da olub ki, bütün nazirlərin deputatlığa namizədliyini irəli sürüb seçsələr də, onun namizədliyini verməyiblər. Mircəfər Bağırov da deyib ki, bütün nazirləri deputatlığa verdik, səni vermədik, səni cəzalandırırıq. Nəyə görə? Qəzəbə keçmişdi.

Amma bizim ailənin taleyində Mircəfər Bağırovun ən böyük xeyirxahlığını da deyim. Daxili İşlər Komissarlığında müavin postunu tutan Xaren Qriqoryan Mircəfər Bağırova təqdimat verib. Həmin sənədlər durur. Təklif olunmuşdu ki, Nigar Rəfibəyli və anası sürgün olunsun, çünki bunlar müsavatçı ailəsidirlər, Nigarın qardaşı Kamil bəy sovet hökumətinin əleyhinə işləyir. Bu, yalan idi, amma yazmışdı. Mircəfər Bağırov isə dərkənar qoyub ki, yox, saxlansınlar. O dərkənar olmasaydı, indi ailəmiz olmayacaqdı, ailəmiz dağılacaqdı.

- Bəs yaradıcılığınıza hansı şəxsiyyətlərin yaradıcılığı təsir göstərib? Atanızın təsiri nə dərəcədədir?

- Əlbəttə, yaradıcılığıma atamın təsiri olub. Atam yenilikçi bir insan idi, məndə də o yenilik hissi var. Amma Rəsul Rza şair idi, onun mənə bilavasitə təsiri ola bilməzdi. Atamın da, anamın da ümumi ədəbi təsiri olub. Mən uşaqlıqdan şeir, kitab, mütaliə mühitində böyümüşəm və bunun da təsiri olub. Amma bilavasitə yarıdıcılıq təsirinə gəlincə, mən bunu həmişə deyirəm. Mirzə Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığıma böyük təsiri olub, indiyə qədər də bu təsir davam edir.

- Bəs yaradıcılığı Anara çörək qazandırıbmı? Başqa sözlə, Anar yaradıcılığı ilə dolana bilibmi?

- Səviyyə başqa şeydir, dolandırmaq imkanı başqa şey. Mən özüm haqqında deyə bilmərəm. Ola bilər ki, çox yüksək səviyyəli əsərlər yazılır, amma o əsərlər satılmır, alınmır. Satılmayan insanlar olduğu kimi satılmayan kitablar da olur. Həyatın qanunudur.
Mənim dolanışığıma gəlincə, əlbəttə, sovet dövründə yaradıcılıqla dolanırdım. Filmlərim çəkilirdi, qonorarını alırdım. SSRİ Cenevrə anlaşmasına imza atmışdı. Ona görə də Qırğızıstanda da mənim bir hekayəm çapdan çıxırdısa, onun qonorarını göndərirdilər. Onu demirəm ki, xaricdə çıxan kitablarımın hamısının qonorarını alırdım. Tamaşalarım gedirdi, tamaşalarımdan faizlər gəlirdi. Deyə bilmərəm ki, çox zəngin adam idim, amma hər halda normal dolanırdım. İndiki dövrdə isə təbii ki, mən yaradıcılıqla dolana bilmərəm. Əvvəla, ona görə ki, əsərlərim az çap olunur. İkincisi, çap olunanın da pulunu vermirlər. Bəzən elə olur ki, öz təqaüdüm hesabına öz kitabımı çap etməli oluram. Allah prezidentimiz Heydər Əliyevə rəhmət etsin, açıq deyirəm ki, mənə prezident pensiyası kəsməsəydi, dolana bilməzdim. Mənim ayrı bir gəlir mənbəyim yoxdur.

- Həyatda hansı addımları atmısınız ki, indi düşünürsünüz ki, o addımları atmamağınız yaxşı olardı?

- Mən neçə ildir ki, bir bioqrafik əsər üzərində işləyirəm. Ömrümün məqamlarını bir-bir nəzərdən keçirəndə utanmır, çəkinmirəm. Mənim utandığım, peşman olduğum elə bir məqam yoxdur. Çünki heç bir vaxt nə yalan danışmışam, nə vicdanımın əleyhinə getmişəm. Amma müəyyən hərəkətlər olub ki, bəlkə də gərək onları etməyəydim. Bəlkə indi elə hərəkətlərim olur. Məsələn, bağışlayın, bir az kobud çıxır, mənə deyirlər ki, niyə hər uşaq-muşağa cavab verirsən. Bəlkə də düz deyirlər, gərək cavab verməyəm. Amma görəndə ki, ağ yalan deyirlər… Cavab verməsəm, axı bu ağ yalan mənim üzərimdə qalar. Ona görə də məcburam ki, bunları təkzib edim. Yaxın, dost insanlar da deyirlər ki, sən nahaq onlara cavab verirsən, sənin cavab verməyin elə insanlar üçün böyük şərəfdir.

- Yeri gəlmişkən, əsl-nəcabət, ailə bir insanın taleyində hansı rol oynayır və şəxsən sizin taleyinizdə hansı rolu oynayıb?

- Əlbəttə, əsl-nəcabət də çox vacibdir. Mənim taleyimdə də ədəbi ailədən olmağımın rolu var, babalarımın da ziyalı olublar, mən bunu danmıram. Amma mən elə adam tanıyıram ki, çoban ailəsində anadan olub, amma özü ən böyük Azərbaycan ziyalısıdır. Yəni öz daxili mədəniyyəti, biliyi, elmə, ədəbiyyata, sənətə həvəsi etibarilə tam bir ziyalı və kübardır. Elə adamlar da tanıyıram ki, ziyalı ailəsində anadan olublar, amma tamam çürük adamdırlar. Çürük bir adam kimi yetişib və heç bir mənəviyyatı yoxdur. Yəni əsl-nəcabətin, ailənin təsiri də var. Amma bu əsil-nəcabət kökləri olmayanda belə insanın fitri, Allahdan gələn bir vergisi olur ki, o da əsil-nəcabətli ailənin nümayəndəsi kimi əsl-nəcabətə malik olur.

- 2005-ci il parlament seçkilərində iştirak etdiniz, millət vəkili olmadınız. Sarsıntı keçirdinizmi?

- Yox. Heç bir sarsıntı keçirmədim, çünki 18 il deputat olmuşam. Azərbaycanda yeganə adamam ki, 3 parlamentin – həm Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Ali Sovetinin, həm SSRİ Ali Sovetinin, həm də Milli Məclisin deputatı olmuşam. Həm də Milli Məclisin ilk iclasını açmaq şərəfi də mənə nəsib olub. Ona görə də necə deyərlər, parlament həyatından doymuşam.

Doğrudur, deyə bilərsiniz ki, o halda namizədliyinizi niyə verirdiniz? Təklif olundu, mən də dedim ki, madam ki, təklif olunub, namizədliyimi verdim. Sonra bir oyun qurulmuşdu. İndi istəmirəm, vaxtı gələndə açılacaq. Hələ mən özüm də tam bilmirəm ki, nə səbəbdən və niyə oldu. Bir oyun qurdular və bu oyun nəticəsində mən seçilmədim. Seçilmədim deyəndə, bu, sırf şərti termindir. Çünki orada çox maxinasiyalar, dələduzluq oldu. Səsləri azaltdılar, mənim səslərimi başqasına verdilər. Bu, keçib gedən bir mərhələdir.
Əgər bu oyunu quranlar düşünürlərsə ki, bununla mən sarsılacam, həyatdan küsəcəm, inciyəcəm, çox səhv düşünürlər. Tam səmimi deyirəm ki, bu, demək olar ki, vecimə olmadı, əvvəlki kimi işimlə məşğulam.

- İnkişaf etmiş, demokratik ölkələrdə “xalq yazıçısı” titulu yoxdur. Amma o ölkələrin elə yazıçıları var ki, onları bütün dünya tanıyır. Azərbaycanda “xalq yazıçısı” titulu olmasaydı, necə olardı?

- Olmasaydı, çox gözəl olardı. Əslində bu adları bərpa etməmək də olardı. O vaxt bu adı mən almamışdım. Keçmişdə bu adı alanlar deyirdilər ki, zəhmətləri, əməkləri ilə bu adları alıblar. Mən də dedim ki, kim indiyə qədər, yəni sovet dövründə bu adı alıb, halal xoşu olsun, bundan sonra bu adları bərpa etmək lazım deyil. Ordenlər, mükafatlar bütün ölkələrdə var, amma Xalq şairi, Xalq yazıçısı heç bir yerdə yoxdur. Mən bir neçə dəfə bu məsələni qaldırmışam. Amma nəsə lazım bildilər ki, bu adları bərpa etsinlər. Mənə də bu adı verəndən sonra dilim bir qədər qısa oldu. Çünki deyərlər ki, özü alır, amma özgələrinin bu adı almasını istəmir. Ona görə də bu sözləri indi demirəm. Lakin yenə də o fikirdə qalıram ki, bu adları verməmək də mümkündür. Çünki 5-i bu adı alanda, 15-i inciyir.

Dünyada tanınmağa gəlincə, bunun müxtəlif yolları var. Dünyada tanınmaq üçün birinci, gərək böyük əhatə dairəsi olan dildə, yəni ingilis, rus, ispan dillərində yazasan. Azərbaycan dilində yazanda da gərək bu, tərcümə olunsun. Məsələn, Türkiyənin 70 milyon əhalisi var, amma 1-2 yazıçısı dünyada tanınır. O cümlədən Orhan Pamuk Nobel mükafatı aldı. Nazim Hikməti, Yaşar Kamalı tanıyırlar. Azərbaycan yazıçılarını da demək olmaz ki, tanımırlar. Ən azı Rusiyada, Türkiyədə, İranda, Şərqi Avropa ölkələrində tanıyırlar. Amma dünyaya da o şəkildə çıxmağa təəssüf ki, dilimiz imkan vermir. Tərcümələr də bəzən keyfiyyətli olmur. Amma əsas fikrim odur ki, yazıçı gərək birinci xalqının içərisində tanınsın, ondan sonra dünyada tanınsa, lap yaxşı olar. Dünyada tanınmasa da, bu, faciə deyil.

- Dünyada tanınmış yazıçıların sözü ictimai rəyə ciddi təsir edir. Azərbaycanda necə, tanınmış yazıçıların, xalq yazıçılarının sözü ictimaiyyət üçün əsasdırmı?

- Əlbəttə, əsasdır. Müstəqillik hərəkatı başlayanda ön sırada yazıçılar gedirdi, onların sözləri eşidilirdi. Mən ancaq rəhmətliklərin adını çəkəcəm: Bəxtiyar Vahabzadə, İsmayıl Şıxlı, Yusif Səmədoğlu, Məmməd Araz, Xəlil Rza. Amma hazırda sağ olan yazıçıların da çoxu bu hərəkatda aktiv iştirak edirdi və aparıcı qüvvə onlar idi. O başqa məsələdir ki, sonra başqa müəyyən qüvvələr yazıçıların şöhrətlərini qısqanmağa, onları pisikdirməyə, uzaqlaşdırmağa başladılar. Çox yazıçı ondan sonra buradan uzaqlaşdı. Uzaqlaşdı deyəndə, o mitinq natiqlərinin çörəyini əllərindən almaq istəmədi. O vaxt ki, heç bir partiya yox idi, ictimai fikrin mərkəzi Yazıçılar Birliyi idi, insanlar bu gəlirdi. Qaçqınlar da, narazılar da bura gəlirdi və biz imkanlarımız daxilində hamının problemlərinin həllinə kömək etməyə çalışırdıq. Sonra partiyalar, siyasi qüvvələr meydana çıxdı. Ondan sonra Yazıçılar Birliyi ancaq yaradıcılıq məsələləri ilə məşğul olur. Amma bu o demək deyil ki, xalqımızın həyatında taleyüklü məsələlərə biganəyik. Lazım olanda sözümüzü deyirik, bəyanatlar veririk. Bu günlərdə Azərbaycan-Rusiya forumunda mən çıxış etdim. Orada da ədəbiyyatdan danışmadım, xalqın problemlərindən, Qarabağdan danışdım. Çünki gələn qonaqlara məhz onu eşitdirmək lazımdır.

- Uzun müddətdən sonra belə bir auditoriyada yazıçıların ilk dəfə belə çıxışları oldu…

- Mən belə çıxışları Moskvada Ali Sovetdə edirdim. Ali Sovetin iclaslarındakı çıxışlarımın bəziləri çap olunub. O çıxışlarda bundan da kəskin fikirlər söyləyirdim, çoxu bura gəlib çatmırdı. Bu çıxışım ona görə diqqət çəkdi ki, Bakıda oldu, camaat gördü. Yaxud Moskva mətbuatında, “Literaturnaya qazeta”da, “İzvestiya”da, “Pravda”da çox kəskin məqalələrim çıxmışdı. Yəni həmişə sözümüzü deyirdik. Bu səfər eşitdilər, sağ olsunlar.

- Həyatınızda qalxa bilmədiyiniz bir 6-cı mərtəbə varmı ki, indi də ona qalxmağa çalışırsınız?

- Ancaq yaradıcılıq mərtəbəsinə qalxmaq istəyirəm. İstəyirəm ki, indiyə qədər yazdıqlarımdan daha yaxşı bir əsər yazım.

- Şəxsi həyatınızla bağlı da bir neçə sual vermək istərdik. Həyat yoldaşınızla bağlı seçiminizə ailəniz nə dərəcədə təsir göstərib?

- Yox, bu, mənim öz seçimim olub. Həyat yoldaşımla birinci sinifdən 10-cu sinfədək bir sinfidə oxumuşuq. Məktəbi qurtarandan sonra görüşməyə başlamışıq, sonra da nişanlanmışıq, evlənmişik. Bu, həm o, həm də mən tərəfdən müstəqil seçim olub.

- Övladlarınızdan nə dərəcədə razısınız?

- Göz dəyməsin, çox razıyam. Çünki ikisi də istedadlı insanlardır, qabiliyyətləri var, təmiz insanlardır. İndiki cavanlara baxıram, bəziləri yollarından çıxırlar. Bunlarda heç vaxt ərköyünlük olmayıb. Ancaq öz əllərinin zəhməti ilə qazanıblar, indi də qazanırlar. Mən övladlarımdan razıyam.

Ramiz Mikayıloğlu
Fərid Əkbərov
Lent.az

Yazıçı Elçin Hüseynbəyli ilə yazıçı Taleh Şahsuvarlının söhbəti

- Neyləmişdi Reyqan?
- Mən bir qız sevirdim və qorxurdum ki, Reyqan SSRİ ilə dava başlaya, mənim sevgim yarımçıq qala. Bu dünyadan nakam getməkdən çox qorxurdum.

- Axırı nə oldu?
- Axırı mən deyən oldu!…

- …SSRİ dağıldı?
- SSRİ-nin dağılmasından da vacib hadisə baş verdi, mən sevdiyim qızla evləndim.

- Amma Qarabağ müharibəsi də başladı…
- Bax, onun qarşısını almağa gücüm çatmadı.

- Bəlkə də ona görə ki, sevdiyiniz qızla evləndiniz və sevgi öləzidi…
- Bunu boynuma alsam, evdə bir qırğın düşər ki, Qarabağ müharibəsi yalan olar.

- Onda gəlin məsələyə ədəbiyyat kontekstində baxaq. Ramiz Rövşənin və Vaqif Səmədoğlunun yaradıcılığından tanış olduğum bir məqam var. Deyəsən, Sizdən öncəki ədəbi nəsil arasında populyar rəy “qadının əlindən gələn soğan iyinin sevgini öldürməsi” olub. Bu rəy xeyli dərəcədə ədəbi zövqün formalaşmasına da təsir edib, məncə…
- Ola bilsin, təsir edib. Amma ədəbi zövqün formalaşması, heç şübhəsiz, daha mürəkkəb prosesdir. Bilirsiniz, elə şair, elə yazıçı olub və var ki, onlar gerçək ədəbiyyat adamları olmayıblar, sadəcə poza veriblər. Onlar şair olmaya-olmaya şair, yazıçı olmaya-olmaya yazıçı obrazlarını yaradıblar. Dediyim odur ki, şair olub-olmamasından asılı olmayaraq, insanın sevgisi bütöv olmalıdır. Sevgi bir insana bütöv yanaşmadır, ən çətin və ağır anlarında belə onu tərk etməməyə çağırışdır. Soğan qoxusu o çağırış qarşısında çox təsirsiz bir şeydir. Mən həmişə demişəm ki, kişi sevdiyi qadını çəkisindən asılı olmayaraq qucağında aparmalıdır. Əsl qadınlar son mənzilə ərlərinin çiynində getməyi arzulayırlar. Kişinin müqəddəs borcu qadından daha çox yaşamaq və onu axıracan qorumaqdır.

- Günlərin birində Qarabağ savaşını, 20 yanvar qətliamını xatırladaraq Sizdən “niyə ölmədiniz” sualına cavab istəsələr, dəliliniz bumu olacaq?
- 20 yanvar gecəsi mən ölə də bilərdim, çünki metronun o zaman “11-ci Qızıl Ordu” adlanan stansiyası ətrafındaydım. Təzə ailə qurduğum üçün evə – Sumqayıta getməyə məcbur idim, yollar da bağlanmışdı. Odur ki, dəmiryol vağzalına qayıtdım və oradan elektrik qatarı ilə Sumqayıta getdim. Əgər evə qayıda bilməsəydim, xaraktercə emosional olduğumdan yəqin ki, mən də özümü güllənin qabağına atardım.

- Sizcə, 20 yanvar tarixin emosional səhifəsidir?
- Mən 20 yanvar olaylarını qəhrəmanlıq yox, faciə sayanlardanam. Faciə o idi ki, insanlar özlərininki hesab etdiyi sovet ordusunun atəş açacağını gözləmirdilər. Bir yerdə ki, insanlar ölümü təxmin edə bilmirlər, onların hərəkətlərinə qəhrəmanlıq demək mümkün deyil. O zamanlar insanlar o qədər saf idilər ki, ölümü təxmin edə bilmirdilər.

- “Azadlıq” meydanındakı mitinqlərdə iştirak etmisiniz?
- Əlbəttə!

- Hansı şüarlar qışqırırdınız orada?
- Düzü, “Azadlıq” meydanında qışqırmamışam, çünki o dövrdə Moskvada təhsil alırdım. O zaman ki qayıtdım və “Azadlıq” meydanındakı mitinqlərə qatıldım, artıq baş verən hadisələrə püxtələşmiş münasibətim vardı və şüarlar məni cəlb etmirdi. Görünür, buna fərdiyyətçi olmağımın da təsiri olub. Fərdiyyətçiliyin mənə bir xeyri də o olub ki, heç zaman dərnəklərə qoşulmamışam.

- Bəs “Eqo”?
- Fikir verirsinizsə, “Eqo”da elə “mən” deməkdir. Salam Sarvan yaxşı bir söz işlətmişdi ki, “Eqo” təklərin cəmidir”. Biz gəldik və dedik ki, ədəbiyyat yaşamalıdır. Əgər araşdırmaçılar səmimi olsalar, etiraf edərlər ki, “Eqo” Azərbaycanda ədəbiyyatı yerdən götürdü, diriltdi.

- “Eqo”nun hazırladığı qəzetiçi qəzetdən Sizin hekayələrinizi oxuyanda nədənsə mənə elə gəlirdi ki, Elçin Hüseynbəyli Bekketdən təsirlənir… Bu, həm də bir açılım idimi?
- Bu suala cavab vermək üçün gəlin yenidən 20 yanvar hadisələrinə qayıdaq. O gün insanları meydanlara çıxmağa təhrik edən bir motiv də vardı – azadlıq istəyi. Sovet dövründə 1 may nümayişləri vardı və onlar icazəli idi. 1988-ci ildən sonra isə insanlar icazəsiz aksiyalar keçirir və sevinirdilər. Buna icazəsiz sevinmək azadlığı demək daha doğru olar. Mən özümdə icazəsiz sevinmək azadlığını yaşamış adamam. O vaxt getdik bir kompüter tapdıq və Bakıda davamlı mitinqlərin keçirilməsini tələb edən vərəqələr hazırlayaraq divara yapışdırdıq. Yadıma gəlir, aralıdan o vərəqələrə baxıb necə sevinirdim!…

- İndi necə, sevinirsinizmi? Bəzən elə yazıçılar var ki sovet dövrünün nostaljisi ilə yaşayır…
- Sovet dövründə yazıçı olmaq önəmli adam olmaq idi… Hətta yazıçıların KQB-yə çağırılması, senzuraya məruz qalması da ona hər zaman əhəmiyyətli adam olduğunu xatırladırdı. İndi hər kəs istədiyini yazır, amma fərd kimi özünü hiss edə bilmir. Ona görə də mən müstəqil ölkənin yazarı kimi fərdiyyətçilik xəttini tutdum. Bu mənada ki, özümə, uşaqlığıma, gəncliyimə, bir sözlə, həyata ironiya ilə yanaşdım. Bayaq sizin dediyiniz Bekketvari hekayələr də onda yarandı. Görəndə ki həmin ironiya bəzi bəstəkarların mahnıları kimi bir-birini təkrar edir, o zaman həmin üslubdan imtina etdim. Di gəl, hətta ən ciddi əsər yazanda da birdən o vərdişim özünü göstərir yenə də. Görünür, ironiya mənim canımdadır. Bilirsən, mən həyatına ironiya ilə yanaşmayan adamlardan heç xoşum gəlmir. Varlı da, kasıb da yaşamına bir az ironiya ilə yanaşmalıdır. Məsələn, birindən iş-gücünü xəbər alanda deyir ki, “səhər naxıra, axşam axura” – bu da bizim babalarımızın ironiyasıdır. Eyni zamanda, şikayətlənən adamları da qınayıram. Şikayətlənən adamlar unudurlar ki, mələklər onun çiynində oturublar və dediklərini yazırlar.

- Siz mələklərə inanırsınız?
- Mən özümə inanan adamam.

- Mən mələklər haqqında sual verdim…
- Əlbəttə, inanıram!

- Mirzə Fətəli Axundovla söhbət edirsiniz hərdən?
- Mirzə Cəlillə edirəm, mən daha çox ona yaxınam.

- Deyirlər, Mirzə Cəlil yaman mələkbaz olub axı…
- Məncə, o da mələklərə inanıb, sadəcə, boynuna almayıb. Yoxsa Həmidə xanımı haradan tapardı?

- Fikrinizcə, Həmidə xanım mələk idi?
- Nə bilim, vallah… Amma hər sevgidə bir mələklik, hər kişinin içində bir mələk arama duyğusu var.

- Tapırıq?
- Mələklərin ağılı olmur axı…

- Bəs şeytanın?
- Şeytan da mələklərdən biri olduğuna görə, deməli, onun da ağılı yoxdur.

- Ağlı olsaydı Adəmə sitayiş edərdi?
- Tanrının buyruğuna əməl edərdi, mütləq.

- Bəs, icazəsiz sevinmək azadlığı?
- Görünür, azadlıq şeytandan başlayır!

- Kitabxana şeytan yuvasıdır?
- Kitabxana mənim üçün yatacaq yeridir. Bəzən kitabxanaya gedəndə, oxuya-oxuya yuxu basır adamı. Kitabla yuxuya getmək dünyanın nadir gözəlliklərindən biridir.

- Oxuyub yuxuya getmək, oyanıb yazmaq – yaradıcılıq tərziniz belədirmi?
- Demək olar ki, belədir…

- Mən axır bir neçə ayda iki kitabınızı oxumuşam və üzə tərifləmək olmasın, çox bəyənmişəm. “Şah Abbas” roman-xronika olaraq Azərbaycan ədəbiyyatında ciddi yenilikdir, “Don Juan” da yetərincə səriştəli əsərdir. Hər iki əsərdə pozitiv enerji var. Amma nədənsə bu əsərlər sanki toplumda mənfi enerji yaratdı. Nədən?
- Çünki Azərbaycanda peşəkar tənqid yoxdur, hərə ağzına gələni danışır və əsərlər həqiqi qiymətini almır.

- Məncə, “Şah Abbas” xüsusilə müzakirə olunmalı idi, çünki xalqın yaddaşı göstərir ki, azərbaycanlı dünyagörüşünün formalaşmasında xüsusi rolu var.
- “Şah Abbas cənnətməkan” – bu deyim hər şeyi ifadə edir.

- Amma Həmid Herisçi Sizə eyhamla həmin deyimə istehza etmişdi, bildiyim qədər.
- Həmid Herisçi özündən böyük və istedadlı adamlara qarşı həmişə kinlə danışır. Sovet hökuməti qalsaydı, bu kinlə Həmid imperiyanın bütün pis işlərinə yarayardı. Xalqı, onun hökmdarlarını aşağılayan adamlar həmişə imperiyalara lazım olur.

- Həmiddən böyük yazıçısınız?
- “Böyük adam” ifadəsini Şah Abbas haqqında işlətdim. Mən çox xırda adamam. Amma Həmid Herisçidən qat-qat maraqlı yazıçıyam.

- Onda “xırda adam – yaradılan adamdır, yazıçılıq – yaradanlıqdır” desəm məni xalq başa düşməz, ya xaliq?
- Mənim üçün əsas həm də balığın bilməsidir… Uzun müddət bir yuxu görürdüm. Görürdüm ki, qarmağıma iri bir balıq düşüb, mən bəri dartıram, o üfüqə sarı. Sonra mən göyü yerə dartırdım. Yozanlar dedilər ki, Sən Allahlıq eşqinə düşmüsən. Uzun müddət o balığı görmədim. “Şah Abbas”a başlayanda o balıq təzədən qarmağa sarı gəldi.

- Tutdunuzmu?
- Yenidən gəlir qarmağa…

- Təzə nə yazırsınız?
- “Ağ yelkənli şəhər” romanı üzərində işləyirəm.

- Adı mənə yazıçı Anarı xatırlatdı nədənsə…
- Anar müəllim unudulacaq yazıçı deyil.

Lent.az

Tanrının ağlamağı (Pritça)

Adam çox oxumuşdu, bilikli idi, beyni türlü “izmlərlə” dolub tıxanmışdı. Ancaq iş elə gətirmişdi ki, Adamyeyənlərin əlinə düşmüşdü. Adamyeyənlərin başçısı deyinir, acıqla onun üstünə çımxırırdı: “Solğun üzlü, ağ adam, baş aça bilmirəm sizin işinizdən, yeməyinizə o qədər duz tökürsünüz, bir də su yerinə qatqılı-boyalı yaxantıları o qədər içirsiniz, ətinizin nə çiyi, nə hisə verilmişi, nə soyutması, nə qızartması dilə vurulası deyil. Canını dişinə tutub, bir təhər yeyirsən, sonradan ya bütün günü ürək bulanması tutur, ya da için-içalatın qarışır, qarınağrısına düşürsən, bütün günü kolluqlarin daldasında çöməlib işdən-gücdən qalırsan. Bax,  günün batmağına az qalır, gün batanacan əlimizə ayrı ov keçməsə qarnımızı səninlə yasdan çıxaracağıq, yox əlimizə bir şey keçsə səni bordağa bağlayıb, bir-iki ay öz yediyimiz yeməklərlə bəsləyəcəyik ki, bəlkə ətin bir az dada gəldi.”  Adamyeyənlər qaçmasın deyə adamı ağaca bağlayıb, ov ovlamağa getdilər.

Adamyeyənlərin sıxma-boğmasından huşunu itirmiş, başı sallanıb köksünə düşmüş adam bir azdan özünə gəlməyə başladı, birinci duyduğu çox pis bir qoxu oldu, gözünü açıb bu pis iyin  bağırsağından püskürüb, şalvarının balaqlarından süzülən qatı mayedən gəldiyini anladı…  “Yüz gün yaraq-bir gün gərək” Atalar Sözünə uyğun, öz  oxuduqları, bildikləri üzrə çıxış yolu axtarmağa başladı. Birinci anladığı o oldu ki, qorxub  özünü batırmaqla, ölümün gözünün içinə dik baxıb, onu alnı açıq, üzü ağ qarşılamağı bacarmadığından, dərindən oxuyub öyrəndiyi etik-estetik “izmləri” yada salmağın yeri deyil. Əski Şumer, Babil, Misir, Hind, Çin, Yunan, Roma v. s.-dən tutmuş, çağdaş  çağacan oxuyub öyrəndiyi bütün “izmləri” beynində töküb-töküşdürdü, sonunda anladı ki, indi bu “izmlərin” heç biri ona çıxış yolu göstərmək, onu düşdüyü dardan qurtarmaq gücündə deyil. Beynində kəsik-qırıq düşüncələr dolaşırdı: “Bu necə olur, bu qədər oxumuş, bilikli olasan, yazı-pozu bilməyən, yerin fırlanmağı bir yana qalsın, heç onun yumru olduğunu anlamayan bu savadsız, vəhşi adamyeyənlərin əlində girinc olub qalasan?”

Əli yerdən-göydən üzülüb, tam sarsıldığı anda sanki birdən beynində ildırım çaxdı: “Bəs Tanrı?! Ona yalvarsam, kömək diləsəm, məni qurtararmı?!”  Adam  yadına düşən ən kəsərli, ən kədərli sözlərlə qışqırıb, çığır-bağır salıb, Tanrını  köməyə çağırmağa başladı…

Günbatan çağı, hər gün olduğu kimi bu gün də yerdən ucalan alqışların, qarğışların, diləklərin Tanrıya çata bilməsi üçün göyün bacası açılmışdı. Tanrının durduğu ucalıqdan Yer yumrusunun işıq düşən yönü əl içi kimi görünürdü. Tanrı bütün gücünü baxışlarında toplayıb, yer üzünə göz gəzdirirdi. Özünün qos-qoca yağısı  Andırın (Filosoflar buna Xaos deyirlər)  Adamların sayğısızlığından, qayğısızlığından barınıb, yer üzündə pozduğu düzənləri, yaratdığı pintiliyi, qarma-qarışqlığı gördükcə, çoxsaylı köməkçilərinə (dini yazılarda bunlara mələk deyirlər) tapşırıq verib, yer üzündə səliqə-sahman yaratmağa, baş verən yanlışlıqları düzəltməyə göndərirdi. İş o qədər çox idi ki, çatdırmaq olmurdu. Sayğısız, qayğısız, anlaqsız Adamların sayının günü-gündən artması, onların düz yoldan sapmaları, azğınlığı,  pozğunluğu, ellikcə daşımalı olduqları yükün altına çiyinlərini vermək istəməməsi Tanrını yormağa, üzməyə başlamışdı.

Tanrının üzündə yaranıb, sonra Adamların Ruhuna çilənən, onları sevindirən Gülüşü sonuncu dəfə nə vaxt gördüklərini Onun köməkçiləri yada sala bilmirdilər.  Adamların işdəklərindən cana doyduğundan, ürəyində onların qarasınca gileylənirdi Tanrı: “Nə vaxta kimi bunlar töküb-dağıdacaqlar, Mən yığıb-yışdıracağam?!”

Çox keçmədi ki, baxışlarından heç nə yayınmayan Tanrının gözü dara düşən Adama sataşdı. Adamların Ruhlarına baxıb istəklərini bilən, diləklərini duyan Tanrı baxışlarını toparlayıb, uzun-uzadı  Adamın Ruhuna baxdı, baxdı… Sonra Tanrı çoxsaylı köməkçilərindən ən yaxında durana üzünü tutub qəmli-qəmli dilləndi: “Bu Adamın boy-buxununu çox aydın görürəm, ancaq bayaqdan ha baxıram, onun Ruhundan baş aça bilmirəm.  Bax, o sürüsünü haylayıb kəndə sarı sürən Çobanın Ruhunu bütün aydınlığı ilə görürəm: sayadır, boyaqsızdır, yoxsuldur Ruhu, ancaq özünündür; Yaxud inəyini itirib, kömək diləyən o yoxsul kişinin Ruhunu necə sevindirməyim yadına düşürmü, onda səni göndərdim, inəyini ürküdüb, onun yoluna çıxardın, inəyinin tapılmağına necə uşaq kimi sevinməyi indiyəcən yadımdan çıxmır. Bu Adamın Ruhu elə bil Andırın anbarıdır, bu qədər gərəksiz-Andıra qalası şeyləri bir yerə toplayıb, Ruhunu onların yükü altında basdırıb görünməz etməyin belə örnəyini çoxdandır ki, görməmişdim; Andır bütün axtardığını onda tapar, Mən isə bayaqdan ha baxıram, Özümə yarayan heç nə tapmıram.”  Tanrı sözünü qurtardı, Adamdan üzünü döndərib kədərli düşüncələrə daldı… Tanrı bərk kövrəlmişdi… Bir azdan yağış yağmağa başladı…

Tanrıdan kömək gəlmədiyini görən Adam acıqla mırıldandı:”Düz deyirlər, suda boğulan saman çöpündən yapışar, nə qədər axmağam ki, olmayan birindən yardım diləyirəm”.

Adamyeyənlər ov tapmadıqlarından, əliboş,  Adamı bağladıqları ağacın yanına qayıdırdılar. Ruhu Tanrıya gərək olmayan Adamın cəmdəyi onlara gərək idi…

İki ələk (Novella)

Azərbaycanda müharibədən sonra başlayan amansız aclıq  XX əsrin 60-cı illərində hələ tamam çəkilib getməmişdi. Çörək qıtlığı, ərzaq kasadlığı sanki adamlara isnişmiş, öyrəşmişdi, onları ölümcül bir istəklə bağrına basıb sıxdıqca sıxır, buraxmaq istəmirdi. Dolanışıq çətinliyi dabanqırma adamların ardınca düşüb gəlir, addımbaşı özünün pis üzünü onlara göstərir, sanki adamlara aşılamaq istəyirdi ki, göydə oturub onlara heç nəylə köməyi dəyməyən gözəgörünməz  Tanrıdan daha güclüdür, həm də adamlara ondan daha yaxındır.

Adamlar ağlasığmaz ölçüdə dargöz və kırnıs(xəsis) olmuşdular, sanki hamı ovcunu bərk-bərk sıxıb durmuşdu, yıxılana əl uzatmaq, bir-birinə əl tumaq, əliaçıqlıq, gözütoxluq kimi dəyərlər adamların gündəlik həyatlarından çıxıb, yaddaşlarda qorunan, keçmişin yaxşı günlərinin başagəldilərinə köçmüşdülər. Qardaşın qardaşdan çörək istəməyə üzü gəlmirdi…

Bu aclığın dövlət siyasəti olaraq yürüdüldüyü haqda danışılanlara mən inanıram. Çünki bu aclıq adamları doğma yurd-yuvasını atıb qaçmağa vadar edir, onlar arasında bütün doğmalıq tellərini qırıb tökür, adamlar tapdıqları çörəyə əllərinə düşən sonuncu fürsət kimi baxır, bu çörəyin qonşusuna, doğmasına, öz kəndçisinə yox, onun özünə çatmasından sevinc duyurdular. Üstəlik çörəyin adamlar arasında bölünməsində yaradılan imtiyaz ayrıseçkiliyi də onları biri-birinin yağısına çevirir, daha yağlı tikə ala bilmək üçün başqasının başını batırmaq, evini yıxmaq çabalamasına kimi alçaldırdı. “Çörəyin harda-Yurdun orda” yavalar sözü o çağların dönə-dönə zorlanıb, alçaldılmış və pozğunlaşmış  anlağından  törəmişdi. Bir sözlə yaranmış durum dövlətə gərək olanı-xalqın birliyini pozmaq işini yarıdırdı.

Müharibənin son illərindən  başlayaraq, 60-cı  illərin sonuna kimi davam edən bu amansız durum–adamların aclıq və yoxsulluqla sınağa çəkilib sındırıldığı bir dönəm idi ki, yerini özündən sonra sırası gələn daha alçaq bir siyasi pozğunluğa verib qırağa çəkildi. Verdiyim başağrısına dözüb, hələ də yazımı oxuyursunuzsa, onda qısaca olaraq, sonra gələn həmən siyasi pozğunluğun  bir neçə yönverici  örnəklərindən danışmaq istəyirəm.

Bir. Adamın başına ardıcıl olaraq qapaz vurulursa, onun gözüqıpıq olacağına arxayın ola bilərsiniz.

İki. Adamın başında dönə-dönə qoz sındırılırsa, onun başının çölündə görünən qaraqançırlara, şişlərə, yarılmış yerlərə baxıb halına acıyanda, bir anlıq onun başının içinin nə gündə olduğunu göz önünə gətirin, bir az da buna görə acıyın.
Uç. Adamın başını yarıb, ətəyinə içi puç olan qoz tökürlərsə və buna yüksəliş deyirlərsə, bu nəyin yüksəlişidir?–Adamın verilən qozun dağılmaması üçün qaldırdığı ətəyinin yüksəlişidir, yoxsa başının yarılmasının ağrı-acısından qalxan vay-şivəninin göyə yüksəlməsidir?

Dörd. Aşağıdakı sualların cavabını tapmaq bizim üçün “olum ya ölüm” məsələsidir: 1. Bizim başımızı qozla aldatmaq birinci kimin ağlına gəlib? 2.Nəyə görə qısa bir vaxt bu qozqırların yerini tutan bambılı da ölkənin yüksəlişini qoz ağacları əkməkdə, adamlara qoz yedirtməkdə görürdü? 3.Bizim, “yurdsevərliyi” vulkan kimi püskürən, bundan qabaqkı iqtidarın üstünə xoruzlanmağı sevən “aslan biləkli, qurd ürəkli, dağ kürəkli” siyasətçilərimizi kim və neçəyə(necə yox!) qoz qabığına soxdu?

Beş. Dilçilik İnstitutunun görkəmli alimlərini(Görkəm deyəndə onlarin saç-saqqalının və əyin-başlarının yaraşığını göz önünə gətirirəm, başqa şey düşünməsinlər!) saya salmadan, onlara gənəşmədən apardığım araşdırmalarla dilçilik elmimizdə  çevriliş sayıla bilən iki böyük elmi kəşf etmişəm. Sən demə, dilimizə Avropa dillərindən gəldiyini düşündüyümüz “karyera” və “kazino” sözləri bizim öz sözlərimiz imiş! “Karyera”–”qara yer”, “kazino”-”qoz-qoz oynamaq” sözlərinin Avropa dillərinə yanlış tərcüməsindən başqa bir şey deyilmiş! Oysa, çağdaş günümüzdə:”Biri karyera qazandı” yerinə “Biri qara yer qazandı”, yaxud da “Birinin boyunu qara yerə soxdular” demək daha düzgündür.Eləcə də:”Biri öz xalqı ilə qoz-qoz oynayır” və “Biri öz xalqı ilə kazino oynayır” eyni anlamdadır.

Altı. Bir adamın özü və törəməsi 40 ildən çox, Başqa adamın özünün və törəməsinin başına qapaz vurursa, həm də bu başlarda qoz sındırırsa, onda bu başların Dünyanın səkkizinci möcüzəsi olmaq şansı çox böyükdür.

İş elə gətirmişdi ki, mənim uşaqlıq çağlarım həmin 60-cı illərə düşmüşdü. Atam müəllim işlədiyindən, bizim dolanışığımız  başqalarından bir az  yaxşı idi. Buna baxmayaraq, çətinliyin atamızın aradabir üzümüzdə iz qoyan müəllim şapalağından qat-qat sərt olan izi, əyin-başımızda, qarnımızda vaxtaşırı özünü göstərirdi. O çağlar  kiminsə dolanışığının  yaxşı, yaxud pis olması  onun evində neçə ələk olmasından bilinirdi.  Kəndimizdə evlərin çoxunda bir ələk, yanılmıramsa, iki-üç evdə o sıradan  bizdə iki ələk vardı. Soruşa bilərsiniz ki, bir evdə iki ələk nəyə gərək idi və iki ələyin olması yaxşı dolanmağa necə kömək edirdi? Özünüzü darıxdırmayın, indi biləcəksiniz. İş burasında idi ki, bu ələklərdən biri unu ələyəndə una qarışan zir-zibili buraxmır, ancaq unu kəpək qarışıq ələyib tökürdü, belə undan bişən çörək qap-qara olur, bir az boyatlaşan kimi boğazdan keçmirdi. İkinci ələk narın gözlü olduğundan, kəpəyi buraxmırdı və ələnən unun ağappaq, yumşaq çörəyi çıxırdı. Sizə deyim ki, bəzən narın ələyimizin aylarla işsiz-gücsüz , mıxdan asılı qalıb divar yaraşığına döndüyü də olurdu…

Quruyub qalmayın(təəcüblənməyin), desəm ki, yaşadığımız Ömür də bir ələkdir elə. Onunla yaşadığımız illərin  sınaqlarını, oxuduqlarımızı, eşitdiklərimizi, görüb-götürdüklərimizi ələyib, anlağımızı yedirmək üçün hisslərimizin, duyğularımızın odu ilə qızan ağıl təndirində anlam çörəkləri bişiririk.  Arxadaşlar, dediyim sözlər beyninizə batırsa,  sizdən umacağım odur ki, çalışın ələyiniz narın olsun. Yadıma gəlir ki, anam narın ələkdən keçməyən kəpəyi ya isladıb toyuq-cücəyə tökərdi, ya da yoğurub təndirdə itimiz üçün küt  bişirərdi…

Özüm haqda qısa məlumat.

Mən, Rzayev Malik Əsədulla oğlu 28 dekabr 1957-ci ildə Cəlilabad rayonunda doğulmuşam.  1975-ci  ildə orada Orta məktəbi bitirib, Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tətbiqi-riyaziyyat fakültəsinə  qəbul  olunmuşam,  1980-ci ildə riyaziyyatçı ixtisası ilə bu Universiteti bitirmişəm. 1980-85-ci illərdə Lənkəran şəhərində, 1985-95-ci illərdə Cəlilabad şəhərində riyaziyyatçı-mühəndis, Cəlilabad Statistika İdarəsinin Baş mühəhdisi, 1992-93-cü illərdə Cəlilabad Rayon İcra hakimiyyəti başçısının Humanitar məsələlər üzrə müavini işləmişəm.  Bu keçən müddətdə müəyyən fasilələrlə Cəlilabadın şəhər məktəblərində riyaziyyat müəllimi də işləmişəm.

1983-1992-ci  illərdə Cəlilabadın və Lənkəranın rayon qəzetlərində müntəzəm olaraq şerlərim və publisistik yazılarım çap olunub.

1980-ci ildən taleyimi Asif Ata Ocağı ilə bağlamışam,1986-92-ci illərdə Ocğın ən aprıcı üzvlərindən biri olmuşam. 1992-ci ildə Asif Ata Ocağını tərk etsəm də mənəvi-ruhani təkamülümdə Ocaq silinməz iz qoymuşdur.

1993-сü ildən bu günə kimi Müsavat partiyasının üzvüyəm.

1997-ci ildə dolanışıq çətinlikləri ucbatından ailəmlə birlikdə Rusiya Federasiyasının İvanovo şəhərinə köçmüşəm, bugünkü günə kimi burada yaşayıram, xırda bizneslə məşğulam.

Evliyəm, iki oğlum var, böyük oğlum Araz İvanovo Dövlət Memarlıq və İnşaat Universitetinin İqtisad fakültəsini bitirib, indi İvanovo Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsində oxuyur, kiçik oğlum Gündüz İvanovo Dövlət Memarlıq və İnşaat Universitetinin Avtomobil Nəqliyyatı fakültəsində axırıncı kursda oxuyur.

Ədəbi ayamam (təxəllüsüm) Araz Gündüzdür.

Necə oldusa, birdən-birə fikrimi dəyişdim, Əlbabbasa, Nəriman Əbdülrəhmanlıya zəng elədim. Nəriman dedi ki, mkm.az saytına gir, orda bütün qaydalar yazılıb. Sayta girdim, anketi tapmaq üçün bir qədər ilişdim, yenə Nəriman köməyə gəldi. Nəhayət anket tapıldı, Kultaz.Com da gedən «Mapmavi səma və ağappaq buludlar»ı yenidən işlədim, «Yağışı sevmirdi»yə isə toxunmadım və bu iki yazını göndərdim.

***

Yeri gəlmişkən vaxtı ilə «Kommunist»də işləyən Aslan Quliyevlə məni həqiqətən də qarışdıranlar olub. Bakıdan zəng eləyən qohumuma cavab verəndə, bir müddət dillənə bilmədi, sənsən, sağsan, qəribə sözlər mızıldanırdı.
- Səninlə danışıramsa…
- Mənimlə danışırsan, amma hardan danışırsan? «Vətəndaş həmrəyliyi»ndə öldüyünü yazıblar, yaxınlarına baş sağlığı veriblər.

İnanmadım, qəzeti təzəcə almışdım, açıb baxdım, haqlıydı, qəzetdə Aslan Quliyevin öldüyü yazılmış və bu münasibətlə əzizlərinə, doğmalarına başsağlığı vermişdlər. Qəzetin baş redaktoruna, mənə başsağılığı verənlərə zəng elədim, hamı çaşıb qalıb, məlum oldu ki, nə vaxtsa adı və soyadı karıma gələn adaşımdır rəhmətə gedən. Bu az şeyi dəyişir, bir ucdan zəng eləyirlər, ağıllı, ciddi adamlardan saçma-sapan sözlər eşidəsi oluram. Nə cür yəni ölməmişəm, o dünyadan necə danışıram, hətta biri kiminlə danışdığının fərqinə varmır. Elə beləcə birbaşa deyir, qəbrin nurla dolsun. Nə deyim, deyim dolmasın? Gənc yazıçı da zəng eləyir, altı aydır kitabını verib, heç cür özümü məcbur eləyib oxuya bilmirəm, bu, öldüyümdən xəbərsizdir, inadla kitabı haqda fikrimi soruşur.

- Sənin xəbərin yoxdur, – deyirəm, – mən atıq ölmüşəm.
- Nə danışırsınız? – özünü itirir, nəsə deyir.
- İnanmırsan, «Vətəndaş həmrəyliyi»nə bax, – deyib telefonu söndürürəm.
Bir azdan yenə zəng eləyir: «Bağışla, – deyir, – doğrudan da ölübmüşsən. Allah səni rəhmət eləsin!»
Xatırlamaq istəmədiyim günlərdəndir…

***

Mənə məktub göndəriblər.
«Salam,
Sizin qeyfiyyat nomresi – MKM-1109-0587».
Elə beləcə yazıblar, «qeyfiyyat nomresi»
Ekspertlər şurasında bu cür yazan adamlardan varsa, vəziyyət bərbaddır.

***

Hava mülayim olduğundan ağacların arasında oturub yeyib içirik, duman dağlardan enir, bizə doğru hirslə gəlir, amma bizə çatan kimi karıxıb qalır, parçalanır, yayılır, ağacların dibinə sərilərək, ağır-ağır, kədərlə yamac boyunca sürünməyə başlayır. Müsabiqələr haqqında nə düşündüyünü bilsəm də, buna danışıram. Gözlərini şübhə ilə qıyır:
- Müsabiqəni kim keçirdir, – qəfildən dönüb soruşur.
- Nigar Köçərli.
- Tanıyırsan?
- Yox, – deyirəm.
- Yeni addır… nə bilim… hər şey… – sonda nə dediyi anlaşılmır.

Bir-iki qədəh də içəndən sonra aqressivləşir. Yorulmadınmı, usanmadınmı? Sən bizdə nə cür müsabiqələr keçirildiyini bilmirsənmi? Onlar qalibləri tapandan sonra müsabiqəni elan eləyirlər. Sənin üçün ən yaxşı halda iki variant ola bilər. Birincisi adını heç uzun siyahıya də salmırlar. İkincisi, uzun siyahıya adın düşür, bu zaman mütləq və mütləq qısa siyahıya da düşəcəksən və səninlə orda vidalaşacaqlar.
Çox danışır, dinmirəm, müsabiqə haqqında buna danışdığım üçün artıq peşiman olmuşam. Vidalaşmadan ayrılırıq, deməyə sözümüz yoxdur. Arxamca qışqırır.

- «Mavi səma»nı da göndəribsən.
- Səma yerindədir, – yuxarını göstərirərm, – amma duman görünməyə qoymur.
- Öz səmanı. Mavi səmanı.
- Göndərmişəm.
- Gör sənə nə deyirəm… Hər halda onlar bunu eləməzlər… Azından mavi səmanın üzərindən xətt çəkməzlər.

Cavab vermədən geri dönüb gedirəm, gödəkçəmin boynunu qaldırıram, özüylə yovşan qoxusu gətirən çöl küləyi boyun-boğazıma dolur….

***

Moskvada  kiçik qardaşım Əhliman atamın divardan asdığı şəkliylə özüylə olduğu kimi danışır, dərdləşir. İşə gedəndə:
- Sağlıqla qal, ata, – deyir, – işə gedirəm. Çöldə  əsl çovğundur, küləyin vıyıltısı qulaq batırır.
Dünyada ən çox arxalandığım, güvəndiyim, özümə arxa, dayaq bildiyim, köməyinə, məsləhətinə, qayğısına ehtiyac duyduğum insan atam idi. İndinin özündə də nə vaxt sıxıntılı, çətin günlərim olursa, gecə yuxuma girir. Ömrünün son günlərinə qədər böyük ailəsinə və böyük tayfasına ağsaqqallıq elədi, bizdən çox bacısı, qardaşı uşaqlarının qayğısına qalar, hər işlərində yanlarında olardı. Ondan sonra birliyinə kimsənin zərrəcə şübhə eləmədiyi tayfa bağlarında da çatlar yarandı, artıq ailəmiz də əvvəllər olduğu kimi münətəzəm olaraq bir yerə yığışa bilmir, bunun üçün hər birimizin kifayət qədər səbəbi var, bizi bir yerə yığan, toplayan səbəb artıq yoxdur.

Əhliman işdən qayıdanda da üst-başının qarını çırpıb evə keçir, atamı salamlayır:
- Salam, ata! Çovğuna baxma, işlərim əla oldu. Hava da mülayimləşib, elə bizim yerlərin havasına oxşayır.

***

Haqsızlıqları çox gördüm, mənə daş atanları da… Lap çox…  Haqsızlıqlarla qarşılaşdımmı, ilk öncə meşələrimizdəki ağacları, yamyaşıl çöl otlarını, şırıltıyla axan dumduru suları, mamırlı daşları xatırlayıram. Bəlkə də həyatda əsla haqsızlıq eləməyənlərin də mövcudluğu ilə təsəlli tapdığıma görə. Üstünə gəlirlər, dişlərini qıcayırlar, qəddarlaşır, amansızlaşır, əsla və əsla haqqı, ədaləti yada salmırlar. Nəyə nail olurlar, qazancları nə olur? Ya da üstümdən sükutla keçirlər, məni görmürlər, sanki yoxam.
Mən varam.
İnsanlar, ay insanlar… məni eşidirsinizmi? Atdığınız daşlar yetməzmi?

***

Ekspertlər şurasının üzvlərinin adını açıqlamırlar, münsiflərin kim olacağı isə bəllidir. Çingiz Abdullayev, Rüstəm İbrahimbəyov, Vaqif Səmədoğlu, Ramiz Fətəliyev, Elçin Şıxlı, Rəşad Məcid, Afaq Məsud, Nərgiz Cəlilova, Balaş Qasımov, Elnur Baimov, Hamlet İsaxanlı, Rəbiyət Aslanova. Bu adlar mənim üçün yaxşı heç nə vəd eləmir. İkisi Yazıçılar Birliyinin üzvüdür, bu birliyin üzvü olsam da «Yazıçının savaşı» kitabım çapdan çıxanda birliyin foyesində satışına qadağa qoymuşdular. Gizlin niklərlə də adətən mənə «525-ci qəzet»dən atəş açırlar.

***

İki dənə soyutma kartof, bir tikə qızardılmış toyuq əti, acı bibər, pamidor, qara çörək, portağal şirəsi, bir şüşə araq götürüb pəncərənin qabağında otururam. Hisli şüşələrdən öz adi həyatını yaşayan şəhərin boz rəngiylə adamı sıxan darısqal küçəsi görünür. Məndən bir stol o tərəfdə əyləşmiş stolda kiminsə cib telefonundan «Axtarma məni» mahnısının sədaları balaca yeməkxanaya yayılır.
Bizim cavanlığın mahnısıydı. Məmmədbağır oxuyurdu.
Mirhüseyn də bu mahnını yaxşı oxuyurdu. İndiki kimi gözümün qabağındadır, qucağında bir dəstə çöl çiçəyi vardı, saçlarını külək oynadırdı, pöhrəlikdən çıxıb, şehli otların, çiçəklərin arasıyla gəlirdi və oxuyurdu. Üz-gözünə çiçək ləçəkləri yapışmış, şalvarının qıçları şehdən islanmışdı.

Sonra Bakıya getdi, oxuyur, Nizami parkında gözətçi qalırdı. Ona burda bir köşk vermişdilər. Biz də oxumağa gedəndə, gedəsi başqa yerimiz olmadığından Mirhüseynin köşkündə məskən saldıq.

Bir dəfə hay-küylə gəldi, baxışlarından alov saçılırdı, saçları dağınıq idi. Bir qadını soyublar, ona yol pulu lazımdır, rayona çatan kimi qaytaracaq. Artıq pulumuz nə gəzirdi, beş-on manat güclə tapıldı, bu qədər pulu qadına verməyi özünə sığışdırmadı, gəldiyi hay-küylə də çıxıb getdi. İdarəyə getmiş, nə demiş, neyləmişdisə, yetmiş manat aylıq əmək haqqının əlli manatını avans kimi ala bilmişdi. Gətirib qadına vermiş, onu yola salmışdı, uçmağa qanadı yox idi.
- Qadın haralıydı? – Nəzər soruşdu.
- Bilmədim.
- Ünvanını soruşmadın?
- Niyə də soruşmalıydım? – Mirhüseyn çaşıb qalmışdı.

Nəzər bir təhər söhbətdən yayındı, Mirhüseynə deməkmi olardı ki, qadın səni aldada bilər. Deməmişdik, amma nəsə hiss eləmişdi, əsib-coşurdu. Sizdə qəlb yoxdur, insanlıq hissləriniz ölüb, o, namuslu, vicdanlı Azərbaycan qadını idi, bu gün rayonlarına çatacaq, sabah da pulumu qaytaracaq.

Namuslu qadın pulu sabah da qaytarmadı, birisi gün də, bir həftədən sonra da. Mirhüseyn çaşıb qalmışdı, ola bilməz, özünə təsəlli verirdi, yəqin öldü, başına bir iş gəldi. Təskinlik tapmaq üçün məndən də soruşdu:
- Yəqin ölüb, hə?
- Yəqin, – dedim, onun inamını qırmaq istəmədim.

Gecələr də yata bilmirdi, qadının halına acıyırdı, yazığı burda soydular, rayona çatan kimi də öldü. Mən sakit qulaq asırdım, amma Nəzər dözə bilmədi:
- Ölməyib, – dedi.
- Necə yəni? – Mirhüseyin inamsızlıqla səsləndi.
- Ölməyib, səni aldadıb.
- Ola bilməz!
- Aldadıb, səni hələ çox aldadacaqlar.

Bu dəfə Mirhüseyn hirslənmədi. Görünür Nəzərin ona həqiqəti dediyini başa düşdü. Üz-gözünə tutqun kölgə çökdü, yaz yağışlarından sonra torpaq yollarda göyərib baş qaldıran, kənd qızları kimi utancaq, sadəlöv otların, çiçəklərin üzəriylə keçib şəhərə gəlmişdi sadəlövh Mirhüseyn, otlara inandığı qədər insanlara da inanırdı, inamını qırdılar, qırıldı, sındı. Artıq ömrünün qürubuna doğru gedir, amma hələ də o tutqun kölgə üzündən, gözündən çəkilməyib, hələ də üz-gözündə oynaşır.
Ayağa qalxıram, araq şüşəsi yarımçıq qalıb, tək içməyi sevmirəm. Məmmədbağır   bənzərsiz səsi ilə oxuyur:

Gəz dolan dünyanı, gəz dolan mənsiz,
Peşiman olsan da, axtarma məni.

***

Münsiflər heyəti üzvlərinin siyahısına bir də baxıram. Yox, bu adamlardan  keçə bilmərəm. Deyək ki, biri elə Afaq Məsud. «525-ci qəzet»dəki son yazısında iki cildlik «Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı» dərsliyində müəllifin təsadüfən mənim adımı çəkməsinə etirazını sual işarəsi ilə bildirib. «Aslan Quliyev(?)» Yəni bu kimdir belə, nə haqla adını dərslikdə çəkirsiniz? Çaşıb qalırsan. Afaq xanım, biz müasir Azərbaycan ədəbiyyatında yoxuqmu? Bəs onda hardayıq? Afrika ədəbiyyatındayıq? Bu sizə çoxmu göründü, başa düşmədim, dərslik tərtib eləyənlər orda kiminsə adını ötəri də olsa çəkməkdən ötrü sizdənmi icazə almalıydılar? Afaq xanım, siz Meyxoş Abdullayevin, Fəxri Uğurlunun, Aslan Quliyevin hansı əsərini oxuyubsunuz? Afaq xanım, pəncərələrinizi geniş açın, bir çölə baxın, görün hansı dövrdür, kimlərinsə hökmü, işarəsi ilə kimlərinsə adının silinməsi, yox edilməsi mexanizmi artıq əvvəlki dəqiqliyi ilə işləmir. Belə işlər  sizlərin arzu, istəyinizlə olmur, mexanizmin bəzi boltları laxlayıb, düşüb, siz bununla barışmalısınız. Buyur, azmış kimi, Aslan Quliyevin varlığını sual işarəsiylə şübhə altına alan münsiflər heyətinin üzvünə Aslan Quliyevin yazısını oxumaq üçün verirlər və mən Afaq xanımın səsini aydınca eşidirəm: «De…mək belə! Yenə də sən?! Gəl bu…ura görüm!»

***

Payız bağında oxuyan hansısa qızın bircə misrası: «Mənim səsim oxşar səni, yorar səni…» Levitanın aylarca yadından çıxmırdı. Bəzən  oxuduğum hansısa misra, bənd, eşitdiyim hansısa mahnı həftələrlə fikirlərimi, düşüncülərimi məşğul eləyir, unuda bilmirəm. Salamın şeiri məhz böyrək «pristup»ları ilə əlbəyaxa olanda başımdan çıxmırdı.

Mən öləndə yağış yernən,
Buludlar göynən ağlasın.
Dirimi ağlayan anam
Ölümü eynən ağlasın.

Ağrıların əlindən divara dırmaşırsan, bu misralar da qulaqlarında təkrar-təkrar səslənir.
Əli-Bayramlıya getmişdik, ordan da Bakıya gedəcəkdim. Həkimə getdim, nəsə anlaşılmaz sözlər dedi, bir şey başa düşmədim, çölə çıxandan sonra məni gözləyən qardaşlarıma dedim, səfər təxirə salındı, gedib bir yerdə oturaq.

Oturmuşuq, pəncərədən bulanıq sulu kanal görünür, şoran torpaqda bitən dəvətikanları qayğısız halda titrəşir, mənimsə gözlərimin önündən uşaqlığım, cavanlıq illərim kino lenti kimi keçib gedir. Bir dünya da var, orda yağışlar yernən, buludlar göynən ağlayır,   anam da oturub ölümü ağlayır, dirimi ağladığı kimi.

Gecə yenə də  lənətə gəlmiş ağrı tutdu, maşına birtəhər oturdub təcili yardıma apardılar. İçəri girib bizə tərəf gələn həkimi görən kimi də sərxoş olduğunu başa düşdüm, ayaq üstə güclə qalırdı. «Hə, qardaş, ürəyimdə dedim, bitdi sənin işin. Mənzil başına çatdın!»

- Böyrəyimdə ağrı… bir…
Güclə deyə bildim. Huşumu itirdim, amma hardansa uzaqdan gələn qız səsini eşidirdim. «Sən onu öldürərsən, heç bilirsən o kimdir, onda səni…» Dibsiz bir boşluğa yuvarlandım. Ayılanda kiminsə köynəyimin qollarını düymələdiyini hiss elədim, çiynimə yun şal örtürdülər. Başımı qaldırıram, duman  arxasından mehriban bir qız sifəti görürəm, sifəti yellənir, saçları yırğalanır. Qız ağlayırdı.

Duman tədricən çəkilir. Qızı tanıyıram, qonuşuluğumuzda olurdu, Əli-Bayramlıya köçmüşdü. Bir gör harda rastlaşırıq. Qızın məni belə köməksiz, aciz vəziyyətdə görməsini əsla istəməzdim, bu qızın qarşısında ağlamayım deyə Allaha yalvarıram.
Ayrılanda qız şalını da vermək istəyir, almıram, minnətdarlıq üçün söz tapıb deyə bilmirəm.

***

Cavanlıqda dəbə hədsiz aludə idim, köynəyin arxasında neçə tikiş olması, kəmərin toqqasının rəngi, şalvarın balağının neçə sm. olması, saçın necə daranması, hardan olması az qala həyati önəm daşıyırdı. Tələbə büdcəsinin bütün bəndlərinə ciddi qənaət tətbiq edilsə də, bu aludəçiliyi təmin eləyəcək bəndə heç bir limit yox idi, elə buna görə də büdcəni hər il kəsirlə, ziyanla başa vururdum. Fransız köynəyi almışdım, səthi nahamar olan, rəngli kvadratlarla örtülən köynəyi Mirhüseynə də göstərdim, görürsən necə köynəkdir, su keçirməyəndir. Palıd ağacının dibindən keçəndə başıma bir vedrə soyuq su tökdülər, Mirhüseyn imiş, köynəyin su keçirib keçirmədiüini yoxlamaq istəyirmiş.

Mirhüseyn başını yuyur, Güloğlan da su tökürdü. Güloğlanın qabağındakı ilıq sulu vedrə idi, bir vedrə də böyründəki plitkanın üstündə qaynayırdı. İşlər qaydasınca gedirdi, şairliyindən çox huşsuzluğu ilə ad çıxartmış Güloğlan işinin öhdəsindən məharətlə gəlirdi, kefi kök olan Mirhüseyn də başını yumaqla məşğul olsa da, oxumağından da qalmırdı: «Alır bu canımı şuri-nəvası bülbülümün!» Birdən Mirhüseyn vəhşi bağırtı ilə bağıraraq bir sıçrayışla çölə sıçradı və onun bağırtısı bir müddət kəsilmədi, dalğa-dalğa gəlirdi, mən başa düşəni çöldə özünü ağaclara çırpırdı. Şair vedrələri qarışdırmışdı, məlum işdir, o da Mirhüseynin arxasınca çölə vıyıldadı və bir də Mirhüseyn yatandan sonra qayıtdı. «Mən neyleyim, vedrələr yadımdaydı, amma o zənguləyə keçəndə çaşdım». «Sakitcə uzan yat, – Nəzər xəbərdarlıq elədi, -     oyansa işini bitirəcək».

Güloğlanın şeirləri bizim yerlərdə əsən isti küləklər kimi idi, hərdənbir əsirdi. Əsdimi hamını isindirir, təbəssümə boyayırdı. Məşhur şeiri var idi: «Qoyunu qurda verdim, bilmədim harda verdim, nə fərsiz oğlanam mən». Sonunu da Fikrət tamamlamışdı. «Bilnəli Güloğlanam mən». «Zapı» almışdı, sürə bilirdi, bircə şüşəsilənlərdə ilişmişdi, bir də görürdün yayın cırhacırında şıdırğı işləyirlər, Güloğlan neyləyirdisə bu tuği lənətləri saxlaya bilmirdi. Göydən yağıb ələnəndə isə nə illah eləyirdisə, işə düşmürdülər. Məcbur qalıb satmağa qərar verdi, ancaq alıcılar maşına yaxınlaşan kimi   şüşəsilənlər işə düşürdü. «Boş şeydir, yorulub dayanacaqlar, – Güloğlan alıcını dilə tuturdu, – sən təki al». «Sən bunu dayandır. Sonra alım da», – alıcı inad edirdi. «Dayandıra bilsəydim, niyə satırdım?» – Güloğlan da yanıqlı-yanıqlı deyirdi.
«Zapı» erası arxada qaldı, bahalı xarici maşın alıb, amma problemi həməndir. Bir də görürsən Bakıdan kiçik yaşlı oğluna zəng eləyir, bunları necə dayandırım?

Mirhüseyn qatı leninçi idi, sosializmin uğurlarına, qələbəsinə qeydsiz-şərtsiz inanırdı, Leninin hansısa dediyini şübhə altına almaq onun nəzərində küfr eləmək kimi bir şeydi. Yazılarımı oxuyurdu, onun üçün yad, özgə idilər, qəbul eləmirdi, oxuduqlarına da, oxumadıqlarına da düşmən münasibət bəsləyirdi. Özü isə fəlsəfi yazılar yazmaqla məşğuldu, Marksın yarımçıq qoyduğu işləri tamamlamaq istəyirdi. Amma azərbaycanlı Marksın əməyini qiymətləndirən yox idi…

***

Bu gün Nigar Köçərlinin müsahibəsini oxudum, inana bilmirəm, müsabiqəyə 260 əsər təqdim olunub. 260! Bizdə indi yazı-pozuyla məşğul olan bu qədər adam olduğunu heç təsəvvür eləməzdim.

Oxuduqlarım isə məni daha çox heyrətləndirir. Məlum olur ki, müsabiqə elan olunan həftə münsiflər heyətinin bir üzvünə on nəfər zəng vurub, dəstək istəyib. Nigar xanıma da zənglər eləyiblər, hətta pul təklif eləyənlər də olub?!

Nigar xanım münsiflər heyətinin bu üzvünün adını açıqlamır.
Ona zəng eləyənlərin də.
Pul təklif eləyənlərin də.

Nigar xanım, sizin Azərbaycanımızın fikir dünyasında, ədəbi mühitində əsl inqilab eləmək şansınız, fürsətiniz var idi! Siz bunu eləyə bilərdiniz. Açıqlardınız bu adamların adını, onda bütün xalq görərdi, on illərdir pulu, imkanları, adamları sayəsində utanmadan, qızarmadan, xəcalət çəkmədən  başqalarının haqqına sahib olmağa cürət eləyənlər kimlərdilər? Bir daha kimsə insanlıq adına ləkə olan belə çirkin işlə məşğul olmağa cürət eləməzdi.
Siz bunu eləmədiniz.

Onlar yenə də başqaların haqqlarına halalca haqları kimi sahib olacaqlar.
Əsla sizi cəsarətsizlikdə qınamıram, şərtlər və şərait iradəsini diqtə eləyir, cəsarətli ola bilmək üçün müstəqil ola biləcək qədər asılı olmamalısan.

***

Mənim üçün yaz çölü səslərlə, hərəkətlərlə doludur, orda quşlar uçur, böcəklər, həşaratlar, qarışqalar qaynaşır, kəpənəklər uçuşur, arılar vızıldaşır, sular axır, küləklər əsir, yarpaqlar xışıldayır, otlar pıçıldaşır…

Bir dəfə Mirhüseyn dən daşıyan qarışqanın ardınca düşüb getmişdi, neçə dərə, təpə aşmış, gedib meşənin ətəyindəki qarışqa yuvasına çıxmışdı. Qayıdanda artıq qaranlıq düşmüşdü. Qoyunları itirmişdi, Mirhüseyn…

Torpaq yolun sonunu tapmaq üçün mən də çox getmişəm, mənim kənd təsəvvürümcə bu yolun sonu yox idi, gedib şosse yoluna, ordan da dünya yollarına qovuşurdu…

Təzə qalsınlar deyə Mirhüseyn qaloşlarını basdırmışdı, amma sonra harda basdırdığını unutmuşdu, bir il baxışlarında ümid, həsrət, baxışlarında alov, saçları dalğalanan Mirhüseyn çölləri dolaşıb qaloşlarını axtardı.

Mən torpağa, ota, çölə, bağlı birisiyəm. Rəhimsə az qala yurda bağlılığı it psixologiyası ilə izah eləyir.

Otdan, daşdan, ağacdan, çöldən aralı düşdümmü, ayağım altda öz torpağımız olmadımı, özümü öz boşqabımda hiss eləmirəm…

***

Fikrəltlə Güloğlan eyni məktəbdə, sonra da incəsənət institunda oxumuşdular. Dövlət imtahanına müəllim onların hərəsindən bir toğlu istəyir. Güloğlan yerlə-göylə oynayan bir qoç aparır, Fikrət isə ölüvay bir quzu. Güloğlan deyir, Fikrət, müəllim bəlkə də sənə qiymət yazacaqdı, amma bu quzunu görəndən sonra yer göyə də dəysə, yazmaz. Müəllimin bağında Fikrət Cüloğlanın qoçundan yapışıb bir təhər maşından düşürdür, Güloğlan da Fikrətin quzusunun boynundan yapışıb sürüyərək atır hasardan içəri.
Səhərisi imtahan başlayır, müəllim Güloğlanın üzünə də baxmır, birinci Fikrəti çağırır qabağa, heç soruşmamış beş yazır, hələ bir tərifləyir də. Güloğlanın da növbəsi çatır, nə danışırsa, müəllim başını yırğalayır, dözə bilmir: «Müəllim, – deyir, – kənd təsərrüfatını inkişaf elətdirmək lazımdır». «Güloğlan, – müəllim yenə də başını yırğalayır, – mədəniyyəti inkişaf elətdirmək lazımdır, mədəniyyəti. Mədəniyyət olmayandan sonra təsərrüfatın inkişafı nəyimizə lazımmış?»

İşlər şuluqdu, müəllim aşkarca ona qiymət yazmaq fikrində deyildi. Güloğlan danışır, arada da müəllimin yadına salır, müəllim, kənd təsərrüfatı inkişaf eləyəndə qoyunçuluq da inkişaf eləyir, toğlu, qoç.  Bir də təkrar eləyəndə, müəllim başına çımxırır: «Güloğlan, özünü yorma, qoyunçuluğun inkişafının sənə dəxli yoxdu, toğlu öldü, sabaha çıxmadı! İnkişaf eləsəydi, ölməzdi!» «Onda bəs Fikrətə niyə beş yazdın?» Gücbəla işin nə yerdə olduğunu başa sala bilmişdi.
…

İnstitutu qurtarandan sonra mədəniyyət şöbəsində işləyir, çayın sahilindəki köhnə bir evdə kirayə qalırdılar. Qonşuluqda davakar, dili acı bir qız olurdu, qızın Güloğlanla     söhbətləri alınmırdı. Bir dəfə qız iri bir hinduşka gətirdi, kəsdirmək istəyirdi, əlinizdən bir iş gələn deyil, amma bəlkə bacardınız? Fikrət imtina elədi, Güloğlan özünü irəli verdi, niyə gəlmir, nəyimizdi bizim? Güloğlan hinduşkanın qıçından yapışdı və məlum oldu ki, bayaqdan qızın qucağında sakit dayanmış bu quş hinduşka yox, qanadlı əjdaha imiş. Azından iki metr olan qanadlarını açıb şiddətələ Güloğlanın baş-gözünə çırpırdı, çaynaqlarını da işə salmışdı. Güloğlan quşla birlikdə yerə yumalandı, fırlana-fırlana, sürünərək çaya doğru gedirdilər, gah quş üstdə qalırdı, gah da Güloğlan, Güloğlan quşu çoxdan buraxmışdı, quş Güloğlanı buraxmırdı. Güloğlan da yerdən bir daş götürüb quşun başına-başına, harasına gəldi vururdu. Sürünüb çaya düşdülər, nəhayət çayda quş sakitləşdi. Güloğlan ayağa qalxdı, qorxunc görkəmi var idi, üz-gözündə salamat yer yox idi, başdan-ayağa qan  içində idi.
- Kəsdin? – qız şübhəylə soruşdu.
- Nəyi? – Güloğlan gözlərini döyürdü.
- Sən nəyi kəsməliydin, hinduşkanı.
- Öldü.
- Nə öldü?
- Hinduşka.
- Bəs sən onu niyə öldürdün?
- Görmədin, – Güloğlan   deməyə söz tapa bilmirdi.

Qız əsib coşurdu, Güloğlan da pərt halda mızıldanırdı. Narahat olma sənin üçün hinduşka alaram, ondan da irisini. Mən neyləyim, birdən atıldı üstümə. Lazım deyil sənn hinduşkan, gözlənilmədən qız güzəştə getdi, günah məndədir ki, sənə hinduşka kəsdirirəm. Get, üz-gözünü yu, yoxsa elə bilərlər baş-gözünü yarmışam.
Bir müddət bu əhvalat Fikrətin dilindən düşmədi, hey Güloğlanı cırnadırdı, sən haçandan hinduşka kəsən olubsan?

***

Mirhüseyn rus dilinin qatı təbliğatçısı, eyni zamanda da öz dilini fanatikcəsinə sevən alovlu vətənpərvər idi. Rus dilinin incəlikləri haqda saatlarla mühazirələr oxuyub bizi təngə gətirər, küçəyə çıxan kimi də ilk işi ona dükanlarda rusca cavab verən qızlarla tutaşmaq olardı. Sözlə təsvir edilməyəcək dərəcədə tərs, inadkar idi, tez-tez mərcləşərdik və tez-tez də uduzardı, həm də rus dilinin incəliklərində ilişərdi və mən bu incəliklərin sayəsində çox yeyib içmişəm. Kənddə bir yerdə müəllim işləyəndə də mərcləşdiyimiz çox olardı, bura Bakı deyildi, restoranı yox, yeməkxanası yox, cücədən, hinduşkadan mərcləşərdik. Bir də görərdin qadasın aldığım Mirhüseyn hinduşkanı vurub qoltuğuna küləyə sinə gərərək gəlir, küləy yaxasından girib pencəyini qabardardı.

Qəribə kəşfləri, ideyaları var idi. Anam, bacısı uşaqlarından ən çox onun xətrini istəyir, mübahisələrimizdə həmişə onun tərəfini saxlayardı. Amma bir dəfə Mirhüseyn lap uzağa getmişdi, anama demişdi ki, yer kürəsi fırlanır, amma arada bir-iki dəfə də mayallaq aşır. Anam inanmamışdı, mən gəlib çıxanda da Mirhüseyn dediyini deyirdi. Uzatmağa nə hacət, bir hinduşka da mayallaq aşmağın güdazına getdi.

***

Əskərilikdə meşədə işləyirdik. Meşənin içərisindən paravoz fit çalaraq çıxırdı, qapqara borusundan gur tüstü burumları qalxır, qabaqdan vuran külək tüstünü qatarın arxasına qədər yayır, orda isə küləyin təsiri azaldığından tüstü yayılır, seyrəlir, meşəyə çökürdü. Mənə elə gəlirdi tüstü şaxtaya təslim olmuş meşəni azacıq da olsa qızdırır.

Yoldəyişən qızın bizə rəhmi gəlir, bizi balaca köşkünə çağırır, isti çaya qonaq eləyirdi. Köşkdə odun sobası uğultu ilə yanırdı, tünd qətran qoxusu, yanan şam odunlarının qoxusu divarlara belə hopmuşdu. Sobanın üzərinə kartof qoyur, üstündən də aliminium əskər qazançasını keçirirdik. Balaca pəncərəsi qarla örtülmüş rus meşəsinə baxan, qətran qoxulu o köşk indiyə qədər gördüyüm ən rahat, ən işıqlı, ən isti yer olub mənim üçün, sobanın üstündə bişən kartof da yediyim ən ləzzətli yemək.
Köşkdən çıxıb hər şeyi, ağızdan çıxan nəfəsi belə donduran şaxtada donmuş çınqılların üzəriylə meşəyə getmək necə də əzablı olurdu!
Rus qızları eynən ağcaqayınlara oxşayırlar.

***

Uzun siyahini elan eləyiblər, mənim adım yoxdur orda. «Mavi səma»nın üzərindən xətt çəkiblər. Zəng eləyir.
- Adın siyahıda varmı?
- Yoxdur, – deyirəm.
- Demək, yenə aldatdılar?
- Aldatmadılar. Belə olacağını bilirdim.
- Aldatdılar! – qışqırır. – Səni hələ çox aldadacaqlar!

İllər öncəsi bu ədəbiyyatın uzaq və ögey qohumu olduğumu düşünürdüm. Yanılırmışam. Mənim bu ədəbiyyatla heç bir qohumluq əlaqəm yoxdur. Yadam. Özgəyəm. Tamam özgə.

Birdən qərara alıram müsabiqəyə yazı göndərdiyim gündən ara-sıra yazdığım bu qeydləri Zahir Əzəmətə göndərim. Qoy bu yazını da, müsabiqəyə göndərdiyim yazıları da versin, oxucular özləri işin nə yerdə olduğunu bilsinlər.
Belə də eləyirəm.

Burdan Oxuyun:

Yağışı sevmirdi (povest)

Mapmavi səma və ağappaq buludlar (hekayə-rekviyem)

Mən payız oxuyuram

Ağaclar xatirə dəftəri olur payızda,
Paltarları sözlə dolu,
Hər gün yarpaq vərəqləyirəm,
Mən ağac oxuyuram,
Təkcə yağış qarışdırmasa payızın rəngini

Quşların havasıdı ağaclar,
Hər gün gəzişərlər üstündə,
Küləksə silər havadakı dırnaq izlərini,
Mən hava oxuyuram,
Təkcə yağış qarışdırmasa payızın rəngini

Payız yorğan kimi sərilər ağacların üstünə,
Yarpaqlar quş olar ağacdan yerə qədər.
Mən quş oxuyuram,
Təkcə yağış qarışdırmasa payızın rəngini

Təkayaqlı dayanar ağaclar əlləri cibində,
Quşları dinləmək üçün.
Quşlarsa yuvadan gülümsəyər adamlara,
Mən yuva oxuyuram,
Təkcə yağış qarışdırmasa payızın rəngini

Yağış yağar havanın üstünə narın-narın,
Yalqız bir qızın səsi islanar çöldə,
Bir tərəfdə toy səsi gələr, bir tərfdən qatar gedər.
Dolar saat 12-yə toylar,
Qatarlar 12-də yola düşər.
Adamlar aldanar payızın havasına,
Mən adam oxuyuram,
Təkcə yağış qarışdırmasa payızın rəngini

Əsgər haqqında film

Bəlkə də əlini göydən çəkməkdi ölüm,
İndi İraqa adam yağır,
Həmişə qış olar orda.

Ağrımaq yaşadığını hiss etməkdi,
İlk dəfə qoluna inanar yaralı əsgər.

Əsgər ən çıxılmaz anında bir də görərsən
gizlənib ovuclarında siqaret çəkər.
Siqaret çəkmək fikirləşməkdi.

Bir güllə payı var hər əsgərin ömründə,
Əsgərlər üçün qəbirdi səngər.

Torpağın sinəsinə üz söykəmiş əsgərin adı
öldüyü yerə düşər,
Nəfəsi qarı dondurar.

Əsgərlərin suçu yoxdu,
Günahkar əllərdi.
Ən çox da başala barmaq tətik çəkə bildiyi üçün qatildi.

Şəkil arxası yazı

Şəkli ilə yanaşı durar ölən adam,
Ruhu qaçıb dolar şəklinə,
Həmişə təzə saxlar,
Qoymaz divardan enməyə özünü.

Yeri qalar üstü havayla örtülmüş evində,
Hərdən yada salar özünü,
Tökər döşəməyə ayaqlarını,
Bir az qəm, bir az gülüş səpər evinə,
Həmişə oyaq olar ölən adam.

Əşyaya dünüb dolar evinə,
Bir də görərsən göyərər qapıda ölən adam,
Bütün yaşıl ağaclar kimi…

Bəlkə də unudulan ölülərdi quruyan ağaclar,
Bir şəkil sürüşüb düşər divardan,
Hər ölən ağacdan sonra.

Ölü

Havanı yorğan kimi çəkər üstünə,
Keçər havanın o biri üzünə,
Bəlkə də havanın o üzünə keçməkdi ölüm,
Əgər bu belədirsə,
onda həyatla ölüm arasında sərhəddi hava.

Laborotoriya
şair dostum II Qismətə nəzirə

Bir damcı göz yaşından analiz ver,
Görəcəksən ki, içində şəklim var.

Analiz ver ayaqlarından,
İçindən tozlu-torpaqlı Zahid Xəlilov küçəsi çıxacaq,
Görəcəksən!

Saçlarından bir tel oğurla analiz ver,
Görəcəksən ki, içindən dodaq çıxdı.

Analiz ver barmağından bir çimdik,
İçindən üzük çıxacaq, üzük.
Nişan üzüyü,
Ölçüsü 18,
Əyarı 583

Amma əllərindən bir qram analiz versən,
Mütləq qatil olduğunu biləcəksən.
Cəzası evlənməkdi,
Əhv yoxdu burda.

kerametsaman@mail.ru

Nuridə xanım onu da bildirdi ki, artıq onu bir alman şairi kimi qəbul edirlər:

“2008-ci ildə Almaniyanın «Matezun Zayts» nəşriyyatından sifariş aldım. İkimizin müştərək arzusu oldu ki, Azərbaycan klassik şairlərini alman dilinə çevirək. Nizamidən, Məhsətidən tutmuş, klassik şairlər və müasirlərdən də seçmələr. Şərq poeziyasının bilicisi şair Yan Vaynerti də mənə köməkçi verdilər. Bir ildən artıq, hər gün 8 saat işlədik. Almanlar Hafizdən, Xəyyamdan və Nizamidən başqa heç kimi tanımırlar. Nizamini də Göte tanıtdırıb, amma fars şairi kimi. İnanın, Məhsətini oxudular, bayıldılar. Dedilər, necə olur ki, Azərbaycanın klassik ədəbiyyatı belə güclüdür və almanlar bundan xəbərsizdirlər. Kitab Frankfurt Kitab sərgisində göstərildi və mən şair-tərcüməçi kimi kitab bazarına girdim. Ondan sonra «Karel Fişer» nəşriyyatından şeirlərimin çapı üçün təklif aldım. Ötən il seçmə şeirlərim «Od qızı» adı ilə çap olundu. Dərhal kitab bazarında satılmağa başladı və artıq məni alman şairi kimi qəbul elədilər. Həmin nəşriyyatın buraxdığı «Müasir alman poeziyası və nəsri» antologiyasına 5 şeirimi saldılar. ”

Kultaz.Com

- Necə oldu ki, “mən aktyor olmalıyam” qərarına gəldiniz?
- Mən hələ 190 N-li məktəbdə oxuyarkən orada dram dərnəyinin üzvü idim. Rəhbərimiz kinorejissor, xalq artisti Tofiq İsmayılov idi. Elə sənətə ilk addımlarım o dövrdən başladı. Sonra Lütfi Məmmədbəyovun rəhbərliyi altında Xalq teatrına getdim və 1963-cü ildə Mirzağa Əliyev adına Azərbaycan Teatr İnistitutunun kino və dram aktyorluğu fakültəsinə daxil oldum.

- Bu vaxtadək həm kinoda, həm də teatrda bir çox rollar ifa etmisiniz. Kinoda ilk debütünüz olan Mustafa rolu sizə böyük uğur gətirdi. Bu obraz sizə başqa nə verdi?
- O vaxt mən Milli Akademik Dram Teatrının aktyoru idim. Bu illər ərzində C. Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyasının dublyaj şöbəsinə getmişəm, filmlərin səslənməsi ilə məşğul olmuşam. Elə o vaxt da kinoya çəkilməyə böyük həvəsim var idi, lakin o dövrün filmlərində çəkilən aktyorlarla özümü müqayisə edəndə bir qədər özümü kinoya uyğun görmürdüm. Bir dəfə təsadüfən görkəmli rejissorumuz  Rasim Ocaqov mənə yaxınlaşdı və “Ad günü” filminin sınaq çəkilişlərinə dəvət etdi. Təbii ki, o an çox sevinmişdim. Sınaq çəkilişləri uğurlu olduğu üçün rolum təsdiqləndi. 1976-77-ci illərdə film çəkiləndən sonra mənim şəxsi və aktyor həyatımda böyük dəyişikliklər oldu. Birdən birə tamaşaçı tərəfindən hüsn-rəğbətlə qarşılandım.

-  “Ad günü” filmindən sonra tamaşaçıların küçədə, ictimaiyyət arasında sizə münasibəti necə idi? Populyarlıq sizi sevindirir, yaxud narahat edirdi?
- Əlbəttə ki, bu sənətə gələndə şan-şöhrətə görə gəlməmişəm. Bu sənəti uşaqlıq illərindən sevmişəm. Bizim sənət bir az çətindir. O mənada ki, ola bilər  aktyor bütün ömrünü bu sənətə həsr edib, amma tamaşaçı rəğbətini qazanmayıb. O dövrdə hamı istərdi ki, onu küçədə, nəqliyyatda gedəndə tanısınlar. Amma mən bunu istəsəm də gözləmirdim. “Ad günü” filmində 2 əsas rol var: Mustafa və Əli. Əlini ifa edən gürcü aktyorudur, bəzən tamaşaçılar elə bilirdi ki, gürcü mənəm, azərbaycanlı o.

- Jurnalistlərlə aranız necədi? Sizi olduğunuz kimi ictimaiyyətə təqdim edə biliblərmi?
- Aram yaxşıdı (gülür) Elə “Ad günü” filmindən sonra o qədər müsahibə alıblar ki… Hətta filmin şəkilləri o vaxt məndə elə də çox deyildi. Mənə əziz olan bir neçə şəklim var idi ki, onları da jurnalistlərdən biri qəzet üçün alıb aparmışdı. Sonra məqalə dərc olundu, amma o şəkillər geri qayıtmadı. İndi də o şəkillərin həsrətindəyəm.

- Yeni çəkilən filmlərə dəvət alırsınız?
- Keçən il Maqsud İbrahimbəyovun ssenarisi əsasında, rejissoru Murad İbrahimbəyov olan “Qardaşım əvəzsizdir” filminə dəvət aldım. Bu filmdə baş qəhrəmanın yaxın dostlarından biri olan yaşlı poçt işçisi rolunu ifa edirəm. Maraqlı, yaddaqalan roldur. Film artıq çəkilib, bitmək üzrədir. Yəqin ki, tamaşaçılar filmi bu il izləyə biləcəklər.

- Səhv etmiriksə bu filmdən öncə də “Mosfilm” və “Tacikfilm”in birgə istehsal etdiyi “Silah” filmində baş rollardan birini yaratmısız. Bu filmin aqibəti necə oldu?
- “Silah” filmində alverçilər silahı sərhəddən keçirməsin deyə kəndin keşikçisi rolunda oynayıram. Film müəyyən qədər uğurlu alındı. Artıq satışda da var, əldə etmək olar.

- Teatr və kino. Bu iki ayrılmaz sənətin həyatınızda tutduğu mövqeyi bir cümlədə necə ifadə edərsiz?
- Teatr mənim canım, kino isə sevgimdir.

- Müsahibələrinizdən birində qeyd etmisiniz ki, aktyor futbolçu kimidir. Bu gün biz topu olub, meydanı olmayan futbolçulara bənzəyirik. İndi hansı fikirdəsiniz?
- (gülür) Teatrımız hal-hazırda möhtərəm prezidentimizin qərarına əsasən təmirdədir. Bu gün müsahibə aldığınız şəraiti də görürsünüz. Belə bir şəraitdə yüksək sənət əsərləri ərsəyə gətirmək son dərəcə çətindir. Çünki teatr başqa aləmdir.
Bu müddət ərzində teatrımızın gördüyü işlər az olmayıb. Uğurlu tamaşalar qoymuşuq. Məsələn, 2009-cu il bizim teatr üçün əlamətdar oldu. Bir neçə xarici ölkələrə səfərə getdik. İki dəfə Türkiyə səfərində mən də iştirak etmişəm. Unudulmaz şairimiz Bəxtiyar Vahabzadənin “Özümüzü kəsən qılınc” əsərində Çin şahzadəsinin elçisi Yanq Çunq rolunu ifa etdim. Bu tamaşayla biz ötən ilin əvvəlində Ankara və Kayseridə, sonra isə yayda Tarsus şəhərində teatr festivalında iştirak etdik. Daha sonra Ceyhan, Mersin və Karaman şəhərlərində bir daha o tamaşanı nümayiş etdirdik. Çox uğurlu səfər oldu.
Daha sonra teatrımız H. Cavidin “Şeyda” əsərini tamaşaya qoydu. Burda da mən alman rəssamı Maks Müller rolunu ifa etmişəm.

- Eşitdiyimizə görə Akademik Milli Dram Teatrında islahatlar keçiriləcək. Buna münasibətiniz. Ümumiyyətlə bu islahatlar nələri əhatə edəcək?
- Düşünürəm ki, bu islahatlar keçirilsə, o qədər də geniş həcmli olmayacaq. Çünki teatrımızın aparıcı qüvvələri əsasən xalq və əməkdar artistlərindən ibarətdir. Onları işdən azad etmək olmaz, onlar əvəzsizdir. Ola bilsin ki, islahatlar yeni tamaşalarla, onların bədii tərtibatı və s. bu kimi hallarla bağlı olsun. Mənə belə gəlir ki, bütün hallarda teatrımızın xeyrinə ola biləcək islahatlar aparılacaq və məncə genişmiqyaslı olmayacaq.

- Nostalgiyaya tez-tez qapılırsınız? Adətən belə hallarda nələr və kimlər haqqında düşünürsünüz?
- Elə vaxt olub ki, hər il filmlərə çəkilmişəm. Sonra müəyyən bir durğunluq dövrü oldu, “Sarı gəlin” filmindən sonra filmlərə çəkilmədim. Arzu edirəm ki, bu il filmlərimizin sayı artsın, çünki tamaşaçı aktyordan yeni rollar gözləyir. Kino sahəsində ötən illərin, keçmiş günlərin yenidən geri qayıtmasını, həmin o aktyorlar, rejissorlarla bir daha yenidən işləməyi çox arzulayıram. Teatrda isə işim həmişə olub, rollar ifa etmişəm. Belə baxandabəxti gətirən aktyoram. Teatrda işim olmayanda kinoda çəkilmişəm. Kinoda olmayanda televiziya tamaşalarında, filmlərin dublajında yaxından iştirak etmişəm. Bu barədə şikayətim yoxdu.

- Bu günki gənc aktyorlarına münasibətiniz necədir? Teatrlara göndərilən kadrlar ürək açandırmı?
- Bunun gərək kökünə nəzər salasan. Bayaq da söhbətimizin əvvəlində qeyd etdim ki, mən hələ məktəb vaxtından dram dərnəklərində rollar ifa edirdim. Bu gün isə dərnəklər, xalq teatrları olmadığı üçün cavanlar bu sənətə birbaşa, bir qədər hazırlıqsız gəlir. Yeri gəlmişkən, bu ildən mən artıq Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində pedaqoji fəaliyyətlə məşğulam. Hiss olunur ki, bu günki gənclərin əvvəldən bazaları, bünövrələri qoyulmayıb. Ona görə də daha çox işləməli olursan. Bizim teatra gələn gənc kadrlara da fikir verirəm. Onsuz da teatrımızın gələcəyi onlardır. Bir az əlbəttə ki, onlarda həyat qayğıları daha çoxdur. Hərdən teatrdan kənar işlərə də meyillənirlər. Bu da maddi durğunluqla bağlıdır. Maddi vəziyyət yaxşı olsa, sözsüz ki, onlar teatra daha çox istiqamətlənərlər. Biz özümüz gənc olarkən tərbiyəni özümüzdən əvvəlki aktyorlardan götürmüşük. Gənclərdə ən birinci üstünlük verdiyim məqam nizam-intizamdı. İnsan gərək öz sənətini sevsin, zəhmətkeş olsun ki, məqsədlərinə nail ola bilsin. Gənclərə də bunu tövsiyyə edirəm. Çünki zəhmətsiz heç nə əmələ gəlmir. Hətta universitetdə tələbələrimə də bunu deyirəm ki, sənətin 35%-i intizam, 35%-i zəhmət, qalanı isə istedaddır.

- Teatrlarımızda klassik əsərlər üzərində edilən yeniliklərə münasibətiniz necədi? Alqışa layiqdirmi?
- Sözsüz ki, dövr, zaman dəyişib. İnternet, mobil telefonlar, bir sözlə, texniki tərəqqi dövründə yaşayırıq. Texnika o qədər inkişaf edib ki, bunlar mütləq teatr, tamaşalara da sirayət etməlidir.
Klassik əsərlər teatrın bünövrəsidir, təməl daşıdır. Aktyorların yetişməsi üçün böyük bir məktəbdir. Təbii ki, yazılan əsəri olduğu kimi səhnəyə qoymaq da doğru deyil. Əgər əsəri başqa formada dəyişirlərsə, bu, ifrat dərəcədə olmamalıdır. Elə olmalıdır ki, tamaşaçı o tamaşanı qəbul edə bilsin. Amma bədii təsir qüvvələri sözsüz ki, müxtəlif olmalıdır.

- Səhnədə demək istəyib, lakin hələ də deyə bilmədiyiniz sözlər qalıb?
- Əlbəttə qalıb. Bu sənət elədir ki, insan yaşa dolduqca daha çox geriyə, oynadığı rollara baxıb onları nəzərdən keçirir. Əlbəttə gənclik dövründə rola münasibət ola bilsin ki, o qədər də ciddi olmur, məsuliyyət az olur, amma yaşlandıqca o məsuliyyətin ağırlığını artıq öz çiyinlərində hiss edirsən. Həmişə bir şeyi bilmək lazımdır ki, tamaşaçı səndən də ağıllıdır. O, zaldan hər şeyi hiss edir. Tamaşaçını aldatmaq olmaz. Ona görə də bu məsuliyyəti dərk etmək lazımdır. Çalışıram yaşa dolduqca daha dolğun rollar oynayım. Amma bizim aktyor sənəti də asılı sənətdir. Rol verəcəklərsə ifa edəcəksən, verməyəcəklərsə də gözləyəcəksən.

- 66 yaşına qədəm qoyan Hacı İsmayılovun özünə arzusu…
- Adım da Hacıdı, özüm də Allaha bağlı adamam. Hər bir işimdə birinci Allah yadıma düşür. Bu ömrü verən də odur, alan da. Hərdən bizim o cavan rəhmətə getmiş aktyorları yada salıram, heç onların 40-50 yaşı olmadan bu dünyadan köçüb gediblər. İndi 66 il yaşamışam, istərdim ki, bundan sonra qalan ömrümdə nə yaşayacağamsa televiziyada, teatrda, kinoda elə rollar ifa edim ki, daha çox yaddaşlarda iz sala bilsin. Ən böyük arzum budur. Ömür vəfa etsə, yəqin ki, arzularımız həyata keçər…

Söhbətləşdi: Yeganə CANSAİL

Preambula:

Öz ədəbiyyat bazarımıza hacət var

Ötən ilin lap sonunda (29.12.2009) Azadlıq Radiosunun  veb-səhifəsində belə bir yarımbaşlığa rast gəldim: “Azərbaycanda ədəbiyyata sovet baxışı davam edir”. Yada salanda ki, sovetdən qopub, müstəqil Azərbaycanda yaşamağımızın artıq iki onilidir, az qala ittihama çəkir bu başlıq, deyilmi?  Amma yox, oxuyanda baxıb gördüm ki, Türkiyədə çalışan iki həmyerlimiz – İstanbuldakı Bilgi və Yedditəpə Universitetlərinin müəllimi, tərcüməçi Arif Acaloğlu və Azadlıq Radiosunun İstanbul müxbiri Mais Əlizadənin günün xoş saatında sadəcə düşüncələri, mülahizələri, gapı-söhbətindən ibarətmiş bu. Həm də çox gərəkli-xeyirli bir məsələ üstündə köklənmiş: “Türkiyədə Azərbaycan yazıçılarını tanıyan varmı?”; bəs  Azərbaycan ədəbiyyatı nədən Türkiyəyə, hakəza ondan da o yana çıxa bilməyir, bilməyir… Odur ki, Azərbaycanda ədəbiyyata sovet baxışı davam edir, yoxsa yox? – məsələsini kənara qoyub, elə mən də ucundan tutub, ucuzluğuna getmək həvəsinə düşdüm…
Tələbəlik çağlarımın tanışları-dostlarını salamlamaqla deməliyəm ki, neçə illərdir Türkiyədə səmərəli çalışmaları elə bu söhbətdən də görünür. Arif Acaloğlunun türk oxucusuna çıxardığı Azərbaycan ədəbiyyatı (Anar, Vaqif Səmədoğlu, Kamal Abdulla, Sabir Rüstəmxanlı…) məhz konkret nəticələrə hesablandığındandır ki, pozitiv təcrübəni bölüşməyə də imkan verir. Arif bəyin o fikri ki, sovet möhürünü daşıyan hər hansı əsər, – bizim üçün doğma olanları belə: istər İsa Hüseynovun “Yanar ürəy”i olsun, istərsə də Anarın “Molla Nəsrəddin-66”-sı, – özgə mühitdə oxunmayacaq, maraq doğurmayacaq… – olduqca dəqiqdir; və ümumən özündə lokallıq nişanəsi daşıyan hər bir əsərə, ədəbi məhsula şamil oluna bilər. Amma deyək ki, məsələn, Anarın “Dantenin yubileyi”, Vaqif Səmədoğlunun şeirləri, Kamal Abdullanın “Yarımçıq əlyazma”sı toxunduğu mətləblərin mahiyyəti etibarilə dünyəvidir, bəşəridir, universaldır; deməli, hər hansı mühitdə bazarını təşkil eləmək də asandır…
İkinci məqam məhz budur; Arif Acaloğlu professionallıq və zövq məsələsini qabardaraq, bunu konkret oxucu auditoriyası şəklində aktuallaşdırır; Azərbaycan ədəbiyyatının Türkiyəyə çıxması üçün türk oxucusu ilk növbədə özünü, zövqünü, maraqlarını (“identifikasiyasını”) tapmalıdır həmin ədəbiyyatda. Türkiyədə bazar var, burda “hər il 26 min adda kitab çıxır”; bazar qaydalarına (reklam, tanıtma, təqdimat) girməzdən də əvvəl, Arif bəy məhz bu amili vacib sayır; deyək, belə bir maraqlı məqamı vurğulayır ki: “bizim 80 illik nəsrimiz Türkiyə oxucusunun mentalitetinə yaddır”… Qardaş Türkiyəyə çıxmaq həvəsimiz öz yerində, ədəbiyyatda bazar qanunlarını öyrənməyimizə də bir örnəkdir bu misallar; indilikdə bizdə hələ nə ədəbiyyat bazarı formalaşıb, nə də konkret oxucu auditoriyalarına həssaslığımız…

Ən nəhayət, Azadlıq Radiosundan olan müsahiblərimiz çözələyə-çözələyə daha vacib, üçüncü bir məqama gəlib-çıxırlar – yazıçının cəmiyyətdə azad statusu məsələsinə; yazıçı cəmiyyət üçün ən çox o zaman maraqlıdır ki, azad mövqedən azad söz deyə; hər hansı vəzifə, kürsü, post, dolayısı nəzarət qələm sahibinin əl-qolunu bağlamamalıdır; zira “Qərb kriteriyalarına görə, yazıçının çörəyi qeydsiz-şərtsiz onun əsərlərindən çıxmalıdır”…

Həə, burda məsələ bir qədər tuldur. Axx, bu “Qərb kriteriyaları”! Bayaqdan bəri ədəbi-bədii dəyər (professionallıq), bazar tələbləri (oxucu zövqü-marağı) ilə baxtımızı-yolumuzu açmağa çalışan Türkiyədəki qasidlərimiz birdən-birə bu “qeyd-şərtsiz” şərtlə nə yaman çətinə salırlar bizi; bayaqdan bəri çox uzaqlarda olduğumuzu bilmirdikmi, bir daha bütün bunların Azərbaycan ədəbiyyatına uzaqdan bir baxış olduğunu dəbbələməyə nə hacət vardı? Bəli, lap əvvəldən unutmamışdıq: bu bir çərçivə baxışıdır; azad Türk ədəbiyyat mühitindən Azərbaycan ədəbiyyatına pəncərə! Bu yerdə uzaq Türkiyədə çalışan həmkarlarımı bir daha salamlayıb, keçirəm mətləbə…

Gəlin, əvvəlcə təzadlara diqqətli olaq. Türkiyəyə çıxan əsərlərimiz hansılardır?; həmsöhbətlərin professional bədii dəyərlər mövqeyindən təqdir qıldıqları bütün örnəklər Azərbaycanda post, mövqe sahiblərinə (AYB sədri, millət vəkilləri, rektor) məxsusdur; hakəza eyni səbəbdən dəyərləndirmədikləri əsərlər (baş nazirin müavini, Qaz Emalı Zavodunun direktoru, keçmiş “Kommunist” qəzetinin müxbiri). Məgər bu onu təsdiqləmirmi ki, ədəbi-bədii dəyər öz yerində, bizdə “dünyaya çıxmağ”ın yolu hələ ki məhz “post”lardan keçir (əks halda ikincilər olmamalıydı)? Gələk, “Qərb kriteriyası”na; bəllidir ki, uzaq Türkiyədən bizdə “sərbəst yazıçı çörəyi” uğrundakı müşkül prosesləri seyr etmək mümkünsüzdür; oradan bircə “professional nəticələr”i görmək olur ki, hələ ki, “çörəksiz yazarlarımız”ın bu nəticələrə gücü-hünəri çatmayır, çatmayır… Ən nəhayət, bazar məsələsi; aya Azərbaycan nə boyda ölkədir ki, burda cəmiyyət zövq məsələlərini iqtidarsız-gücsüz-himayəsiz-nəzarətsiz hərəkətə gətirə bilə?; “nəzarət” dedim, ay aman, bu da yenə Qərb qaydalarını pozmaq oldu…

Odur ki, əziz dostlar, Qərb Qərbliyində, Türkiyə də – uzaqda; görün, mən nə deyirəm: gəlin, “Qərb, Qərb!” deyib Qərb standartlarına çox da aludə olmayaq; bizim bataqlıqda boğulmamaqdan ötəri özü öz saçından tutub cismini sudan çıxaran Baron Münhauzendən nəyimiz əskikdir (çox sevdiyim bu misalı mən illərdir təkrarlayıram)…

- Demirikmi, yazıçı oxucu auditoriyasına köklənməlidir; şükür allaha, potensialımız böyükdür, indi bizdə hər cür standartlara uyğun yazarlar var, klassik zövqlərdən tutmuş bulvar romanlarınacan, kim də istəyir lap Amerikadakı son dəblərə köklənsin (aya görək yeriyəcəkmi)…

- Kütləvilik deyirsiz – Azərbaycan cəmiyyətinin hüdudları indi bizim balaca coğrafi Azərbaycanımızdan çox-çox böyükdür, “şou-biznes” deyə şəbədə elədiklərimiz çıxmadılarmı dünya azərbaycanlılarına, nədən ədəbiyyatımızı da eyni yolla çəkib-daşımayaq dünya məkanına (artıq mövcud faktlarımı sadalayım; gedib də qayıdıb yerli auditoriyaları fəth edənlərimi deyim)…

- Hə, səviyyə, zövq söhbəti var ortada – deyəcəksiz; professionallığı kim qorumalıdır ki; ilk növbədə professionalların özləri, daha sonra onların xidmət etdikləri (eyni zamanda yaratdıqları) zövq auditoriyaları; bizdə varsa, varsa, ən böyük problem burdadır. Bəli, professionallar, ciddi ədəbiyyat tərəfdarları bir araya gəlməyi, bir-birinə dəstək olmağı bacarmalı, dəyərə dəyərsizdir deməməli, ona hər vəchlə yol açmalıdırlar! Hərçənd Dəyər elə bir şeydir ki, ona dəyərsiz deyən professionalın özü şübhə altına düşə bilər…

- Ən nəhayət, oxucu var, əsər varsa, nə çatışmır? – bütün bu məqamları bir yerə yığası, idarə edəsi mexanizm, bazar məsələsi. Bu məsələdə də gəlin bütün illüziyaları kənara atıb, sözü bir yerə gətirək və Azərbaycanda kitab bazarı, Dəyər mübadiləsi, əsl rəqabət  mühiti yaratmaqdan ötrü Dövlətimizdən dəstək istəyək. Məgər deyək ki, kənd təsərrüfatını qaldırmaqdan ötrü Dövlətimiz fermer təsərrüfatlarına yardım etmirmi (bu ki, kolxozlara qayıdış olmur)?; müqayisəm nə qədər qaba görünsə belə, eləcə də Ədəbiyyatı feodal təsəvvürlərdən, ayrı-ayrı ambisiyalara xidmət edən mülk-malikanə münasibətlərindən qurtarıb, azad inkişaf sahəsinə çevirməkdən ötrü, mənə elə gəlir, Dövlət yardımı olmadan keçinə bilməyəsiyik…

- Bu yardım necə olmalıdır ki, səmərəli ola; həm oxucuların, həm professionalların marağı qoruna; cəmiyyət, dövlət, çağdaş Azərbaycan xalqı da bundan yalnız qazana… – bax bu barədə ikibir, üçbir, lap yığcam dəyirmi masalarla ədəbiyyatdan-sənətdən və bazardan baş açanlar oturub fikir mübadiləsi aparmalı, cəmiyyətə real təkliflər verməlidirlər…

Necə ki, Arif Acaloğlu ilə Mais Əlizadənin səmərəli söhbəti Türkiyədəki kitab bazarının sirlərinə xeyli dərəcədə bələd olmağımıza kömək edir, eləcə öz “Ədəbiyyat bazarımız” barədə konkret müzakirələrə çox-çox hacətimiz var…

21.01.2010

P.S. “Əli və Nino” Nəşriyyat Evinin təsis etdiyi Milli Kitab Mükafatı müsabiqəsinin ilkin nəticələri də yazıda haqqında söhbət gedən prosesin başlandığını təsdiq edir. Başlıcası buna ictimai və Dövlət dəstəyinin olduğunu görürük. Ardınca bu prosesin analizi, təhlili, müzakirəsi gəlməlidir. Deməli, qələm işlətməyə dəyər.

Müdafiə naziri Səfər Əbiyevin 60 illiyinə ithaf edirəm

Komandirini öldürən əsgər quduz olub. İnanmırsınız? Mən ölü, siz diri. Daşkəsəndə baş verən hadisəni aparıb psixi problemlərə, əsgərin qudurmasına, quduzlaşmasına çıxarmasalar, adımı dəyişməyə hazıram. Əsgərin hərbi hissə komandirini öldürməsinə, qərargah rəisini yaralamasına başqa nə ad vermək olar axı? Artıq indidən əsgərin dəli olduğunu sübut eləyən kifayət qədər dəlil-sübut da saymaq olar. Məsələn, demək olar ki, bu əsgər son günlər özünü qəribə aparırmış. Hərbi hissənin sağ qalan bütün şəxsi heyəti bu faktı bir ağızdan təsdiqləyə bilər. Ya da belə ola bilər ki, hadisəni törədən əsgərin hələ xidmətdən qabaq psixi dispanserdə qeydiyyatda olduğu üzə çıxsın.

Rica edirəm, bu boyda rüsvayçılığa heç kim ayrı cür don geyindirməsin. Onsuz da hadisə bütün çılpaqlığı ilə ortadadır. Heç kim çaşıb bu hadisədə ordumuzun rəhbərliyini günahlandırmağa cəhd eləməsin. Möhtəşəm müdafiə nazirimizin istefasını-zadı ağlınıza gətirməklə, küfr eləməyin. Çiynində ulduzdan, yaxasında medaldan yer olmayan müdafiə nazirinə kimin həddi nədir bir söz deyə? Ümumiyyətlə bu hadisəyə görə məsuliyyəti hörmətli nazirin üzərinə qoymaq lazım deyil. Axı cənab nazirin nə günahı? Hadisə Daşkəsəndə baş verib, nazir isə Bakıda oturur. Özü də son günlər üzrlü səbəbdən generalın başı ayılmır. Neyləsin ki, yubiley mərasimləri, 60 yaşın psixolji təsiri adama əlavə qayğılar haqqında düşünməyə imkan vermir…

Birdən hansısa jurnalist tədbirdə-zadda yaxınlaşıb Səfər Əbiyevdən Azərbaycanın hərb tarixində görünməyən bu hadisə ilə bağlı açıqlama almaq istəyər. Onda həmin jurnalist unutmasın ki, jurnalistika tarixində görünməyən cavab ala bilər. Necə ki, Sarkisyan işğal altındakı torpaqlara səfər eləyəndə mən həyəcanlı halda həşəmətli generalımıza yaxınlaşıb, açıqlama almaq istəmişdim. Onda cənab general camaatın içində mənim sualıma elə cavab verdi ki, indi də o sözlər yadıma düşəndə dizlərim əsir.
Təsəvvür eləyin, jurnalist nazirə düşmənin hərəkəti haqqında sual verir, o, da cavabında müxbirə agent deyir. And olsun yeri göyü xəlq eləyən Tanrıya ki, bu adamın bəlkə də heç agentlə, informasiya agentliyinin əməkdaşı arasındakı fərqdən xəbəri yoxdur…

Son bir ildə Azərbaycan ordusunda bir-birinin ardınca baş verən hadisələrə nəzər salanda adamın başına hava gəlir. Videosu bütün ölkədə yayımlanan “Dedovşina” filmindən tutmuş, indi məhkəmə prosesi gedən yoldaşlarını öldürən əsgərdən, vəhhabi olan zabitdən tutmuş, əsgərdən rüşvət aldığına görə həbs edilən zabitlərə qədər baş verən bütün bu hadisələrdən sonra el arasına necə çıxmaq olar? Özü də bu hadisələr Cənubi Qafqazda ən böyük hərbi xərclərə malik dövlətin ordusunda baş verir. Dövlət bu qədər vəsait xərcləyir, boğazından kəsib orduya yedizdirirsə, heç olmasa bundan utanmaq lazımdır. Əgər kimsə utanmaq hissini itibsə, onu utandırmaq heç də pis olmazdı.  “Utananın oğlu olmaz” deməyin, cənab nazir! Onsuz da sizə oğul etibar eləmək olmaz…

Bu da iki gün əvvəlki polkovnikin intiharı deyil ki, yaxanızı qırağa çəkib “bu bizlik deyil, bizlik deyil” söyləyəsiniz. Guya yalan yazıblar. İntihar eləyən polkovnik yox, polkovnik-leytenant imiş. Özü də hələ bir müddət əvvəl ordudan tərxis olunubmuş… Adam da intihar elədiyinə görə öz zabitindən imtina eləyər?

Bu da sənə öldürülən polkovnik-leytenant… Yoxsa, bu da Sizlik deyil, cənab?..

apa12@mail.ru

Kultaz.Com-un “Nyu York Tayms”a istinadən verdiyi xəbərə görə, yazıçı  təbii ölüm nəticəsində dünyasını dəyişib. Yazıçının oğlu onun Nyu Hempşirdəki evində öldüyünü deyir.

Bu il yanvarın 1-də 91 yaşını qeyd edən C.D.Selincerin ən məşhur əsəri “Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan” adlanır. Hələ sovet dönəmində Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək Bakıda yüksək tirajla dərc edilən bu əsər Holden Kolfild adlı gəncdən bəhs edir. Yazıçı bu əsərlə ədəbiyyatda parlaq antiqəhrəman obrazını yaradıb. Selincerin Kolfildi göstərdi ki, necə deyərlər, pis obraz olmaqdada pis heç nə yoxdur. Onun qələmində antiqəhrəman bir çox hallarda hətta qəhrəmandan daha yaxşı təsir bağışlayır.

Selincer “ Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan” əsərini 1951-ci ildə yazıb.

O 1965-ci ildən sonra çap olunmasını qadağan edərək, tərki-dünya həyatı sürməyə üstünlük verib.

M.Ə. Sabir adına Mərkəzi Şəhər Kitabxanasının pilləkənləri çox sərtdi. Aşıq  söyləmiş “gələnlər yüngül gəlib ağır gedib bu yerdən”. Bəlkə də bu pilləkənlər addım səslərini yazan diktafondu, bəlkə də daş kitabədi. Oxumaq, dinləmək istəyirəm  bura yazılan addım səslərini.

1919-cu ildə  M.S.Sabirin adının əbədiləşdirilməsi haqqında  Bakıda bir neçə tədbir həyata keçirilir, şairə heykəl qoyulur, adına pedoqoji texnikum və kitabxana yaradılır.  Bu kitabxana mədəniyyət mərkəzi kimi milli məfkurəli azərbaycanlı ziyalıları öz ətrafında sıx birləşdirir. Həmin ildə böyük demokrat yazıçı Cəfər Cəbbarlının təşəbbüsü ilə kitabxanın nəzdində “Pərvanə” ədəbiyyat  məçlisi yaradıldı. Cəfər Cəbbarlı hər şeydən əvvəl türkçülük və turançılıq ideyalarına söykənən və oradan boy atan bir sənətkar idi. Ədəbi məçlis yarandığı gündən öz ətrafına çöxlu sayda yaradıcı simalar topladı. M. S. Ordubadi, H. Cavid kimi tanınmış sənətkarlar vaxtaşırı  bura gəlir, ədəbi müzakirələrdə tez-tez iştirak edirdilər. Həm “Pərvanə”, həm də kitabxana o vaxtlar milli qəhrəman kimi qırmızı Rusiyanın “adam yeyən” maşınına qarşı daim döyüşmüş, sonralar “Yaşıl qələm”lə (Əhməd Cavad) əl-ələ vermiş, “Qızıl qələm”lə üz-üzə dayanmış, dəfələrlə 37-ci il represiyasının nişangahına gətirilmiş, ona atılan güllələr divarından kərpiçlər qopartmış, “Pərvanə”nin üzvlərini əksəriyyətini yaşıl yarpaq kimi yerə sərmişdir. Kiçicik bir xatırlama: yaşlı insanlardan eşitdiyimə görə partiya rəhbəri Səmədağa Ağamalıoğlu   30-cu illərin əvvəllərində milli şeirlərinə görə bu məclisdə Almas İldırımı döymüşdür.

M.Ə.Sabir adına kitabxana bu illərdə milli ruhun qorunub saxlanmasında mühüm rol oynayırdı.
Təsadüfü deyil ki,   kitabxananın  yaxınlığında  Lenin kitabxanası yaradılmış, bir növ ona nəzarət, göz qoymaq missiyasını həyata keçirmişdir. Sonralar Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Rəsul Rza, Məmməd Rahim, Mikayıl Müşfiq, Abdulla Şaiq, Salman Mümtaz, Mikayıl Rəfili, Cəfər Xandan, Mirvarid Dilbazi, Nigar Rəfibəyli, Seyid Hüseyin  və başqa görkəmli ədiblər  “Pərvanə”yə gəlmiş, şeir və hekayələrini oxumuş, buradan böyük sənət yollarına parvazlanmışlar. Adlarını çəkdiyimiz sənətkarların çoxu ayrı-ayrı illərdə bu məçlisə rəhbərlik etmişlər. 30 –cu illərin represiyasından qanadları sınan “Pərvanə” Böyük Vətən Müharibəsi zamanı xeyli zəifləmiş, daha sonralar müharibədən sonrakı quruculuq illərində  Bəxtiyar Vahabzadə, Hüseyn Arif,  Kələntər Kələntərli, Bəkir Nəbiyev, Aqşin Babayev, Fikrət Qoca, Fikrət Sadıq, Hüseyn Abbaszadə, Gülhüseyn Hüseynoğlu, Qabil, Nəbi Xəzri, 60-cı illərdə Əli Kərim, İsa İsmayılzadə, Əkrəm Əylisli, Anar, Ələkbər Salahzadə, 70-ci illərdə, Sabir Rüstəmxanlı, Çingiz Əlioğlu, Nüsrət Kəsəmənli, Səyavuş Sərxanlı, Ramiz Rövşən, 80-ci illərdə Vaqif Bayatlı, Musa Ələkbərli və başqaları həm məclisin  sıravi üzvü kimi, həm də rəhbəri kimi ədəbiyyatımızın, müasir ədəbi prosesin canlanması üçün əllərindən gələni əsirgəmimişlər.

Elə burdaca kiçicik bir qeydi deməyi  vacib  bilirəm. Bu məclisə çoxlu sayda qələm asdamları gəlmiş, amma çoxları onun adının “Pərvanə” olduğunu bilməmişlər.Kimdən soruşsan deyər ki, mən həmin kitabxanada ədəbiyyat dərnəyində olmuşam. Amma adını xatırlamır.

“Pərvanə” 90-ci illərdə Qarabağ hadisələri ilə bağlı  öz fəaliyyətini dayandırır. Oxucularla ünsüyyət azalır. Milli azdlıq ideyaları daha otaqlara sığmır, küçələrdə meydanlarda, trubinlarda səslənir. Milli şüur fiziki hərəkətə keçir. Mili müstəqilliyimizi bərpa etdikdən sonra, acılıramızla bərabər daxili zənginliyə, milli düşüncəyə meyillər get-gedə artır. Qəzetlər siyasi səhifələrini bir az azaldaraq, poeziya səhifələrinə yer ayırır. Yenidən sözə, şairlərlə ünsüyyətə ehtiyac yaranır.

1999-cu ildə biz- mən (Qəşəm Nəcəfzadə), Faiq Balabəyli “Pərvanə”ni yenidən bərpa etmək qərarına gəldik. Ona görə əvvəlcədən 40 il kitabxanada can qoymuş, kitabxananın direktoru böyük şairimiz M.Ə.Sabirin ən yaxın qohumu Solmaz xanımla məsləhətləşdik. Solmaz xanım o qədər sevindi ki, bizdən sevinc yaşlarını belə gizlətmədi.

Solmaz xanım məsləhət bildi ki, məclisə rəhbərliyi mən edim. Get-gedə  məçlis  canlanmağa başlayan bütün ədəbi prosesi öz ətrafında sıx birləşdirdi. O zaman məclisə kimlər gəlirdi? Adlarınını çəkmək məncə yerinə düşər. Çünki  bu, tarixdi. Onların çoxunun adı ədəbi mühütə yaxşı tanışdı. Budur onlar: Böyükxan Pərviz, Əlislam Bilal, Məlahət Yusifqızı, Şərqiyə Süleymanlı, Səxavət Talıblı, Dayandur Sevgin, Sərvaz Hüseynoğlu, Şərif Ağayar, Faiq Balabəyli, Rövşən Naziroğlu, Molla Əbülfəz, Heydərəli Nural, Xanlar Qutqaşınlı, Şahin Fazil, Həkim Qəni (Hərdənbir gəlirdi), Fərqanə Mehdiyeva, Mübariz Məsimoğlu,Eyyub Sabiroğlu, Həyat Şəmi, Rəsmiyyə Sabir, Şəlalə Əbil, Valeh Bahaduroğlu, Nurəddin Nur, Zahir Əzəmət, Aqşin, Samir Sədaqətoğlu, Sadiq Elyar, Xalid Şürük, Aləmzər Sadiqqızı, Zeynəb Bəhmənli, Narıngül, Şəfəq  Sahibli, Xatirə, Ay Nur, Mina Rəşid, Xatirə Əzizqızı, İlham Qəhrəman, Sabir Şirvan, Furidin Şahbuzlu, Məmməd Məcidoğlu, Güləmail, Bənövşə Daşdılı, Əsəd Cahangir, Yafəs Türkəs, Lətifə Nuran, Ənvər Nəzərli (Hərdənbir gəlirdi), Ədalət Əsgəroğlu, Arzu Nehrəmli, Gövhər Məcidqızı, Nemət Pənahlı, Sədaqət Əliqızı, Şəhla Əsgərli, İlqar Fəhmi, Hacı Arif Buzovnalı, Kamil Novruz, Fərhad Zəfər, Sevinc Pərvanə, Aliyə, Günel Mövlud, Fikrət Əsəd, Nəzmiyyə Hicran, Fazulə Yəhya, Səhər Gecəgözlü, Aygün Bünyadzadə, Sevinc Nuruqızı, Sevinc Cılğın, Hikmət Məlikzadə, Qalibə Gültəkin, Səadət Kamilqızı, Səyyaf, Mahir Cürət, Əvəz Qurbanlı, Şəbnəm Rəşaidqızı, Sona Xəyal, Şəlalə Ana, İmarət Cəmilli, Mövlud Mövlud, Vasif Süleyman, 2000-ci illərin sonlarında Balayar Sadiq, Xalid Mahmud, Nuranə Nur, Kəmalə Nəsrin, Reyhan Kənan, Sevinc Arzulu, Mənsurə Qaçayqızı, Dəstəgül Elçin  və bu məclisə tez-tez qonaq gələnlər Paşa Qəlbunur, Fikrət Sadıq, Nəriman Həsənzadə, Musa Ələkbərli, Əjdər Ol, Səlim Babullaoğlu, Tehran Əlişanoğlu (bir dəfə),Aqil Abbas, Kələntər Kələntərli, Sabir Rüstəmxanlı, Nüsrət Kəsəmənli, Seyran Səxavət, Elza Kərimova, Xanəmir  və başqaları.

İndi bu insanların çoxu ədəbiyyatda öz imzasını təsdiq edib, bir hissəsi təsdiq etməkdədir və bir hissəsi isə artıq  haqq dünyasına qovuşub. XX srdə ədəbiyyata gələnlərin demək olar ki, əksəriyyəti ədəbi mühütlə tanışlığı “Pərvanə” ilə başladı. Mən gənclərin əsərlərinin çap olunması üçün əlimdən gələni əsirgəmirdim. Onların əsərlərini “Azərbaycan”, “Ulduz” jurnallarınada, “Ədəbiyyat” qəzeti”ndə və digər ədəbi-bədii qəzetlərdə  çap etdirir, onların ədəbi orqanların, Gənçlər və İdman Nazirliyinin illik müklafatlarının almalarına kömək edirdim.  O zaman həm dövrü mətbuatda çap olunmaq, həm də bu mükafatları almaq olduqca çətin idi. Tez-tez  Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri, xalq yazıçısı Anar müəllimlə pərvanəçilərin görüşü olurdu. Həm bu görüşlərin, həm də mənim səyim nəticəsində  üzvlərimiz Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv, ondan sonra da Prezident taqaüdü almaq kimi ən böyük bir şansa nail olurdular. Anar müəllim görüşlərin birində  “Ədəbiyyat qəzeti”nin ayda bir sayını çıxarmağı bizə havalə etdi.  Bu sahədə bizə mane olan ciddi qüvvələr ortaya çıxdı, nəticədə  qəzetin bir səhifəsini çıxarmaq bizə tapşırıldı. Beləliklə, iki ay müddətində 8 səhifə çıxara bildik. Sonra isə “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru Ayaz Vəfalı  səhifənin getməsinin qarşısını böyük iradə ilə ala bildi.

Demək olar ki, pərvanəçilər bütün ədəbi mühüti tutmuşdular. Bizə hər cür mane olmaq istəyənlər çox idi. Ədəbi orqanlar şeir götürəndə, xüsusən “Ulduz” (Ə. Salahzadə) müəllifin pərvanəçi olub- olmadığını xüsusilə dəqiqləşdirirdi. Şübhəsiz  pərvanəçi çıxırdı Ən çox mane olanlardan biri Ə.Salahzadə idi. Mən ki, Ə. Salahzadənin 60 –cı illərdə çap olunmuş “Beş yarpaq” kitabını  uşaqlara oxutdurmuşdum. Bu, niyə belə olurdu? Görünür, bəlkə də istedadı Ələkbər özü tapmaq istəyirdi, onun tərcümeyi halına öz adını yazmaq istəyirdi. Bir də mənə elə  gəlirdi  ki, Anar müəllimin bizə olan diqqətini qısqanırdılar.

Kitabxananın direktoru Solmaz xanım  hər şənbə günü saat 14-dən, 17- dək kitabxananın oxu zalını bizə vermişdi. Tədbirdə həm müəlliflərin əsərləri, həm də bütövlükdə müasir ədəbi  proses ciddi təhlil edilirdi.Hər şənbə bir müəllifin günü olurdu, o 15-20 şeir oxumalı, qalanlar isə öz istəklərinə üyğun 4-5 şeir oxuyurdular. Sonra isə ciddi mübahisələr, müzakirələr başlayırdı.

Məclisə o qədər adam gəlirdi ki, heç ayaq üstə dayanmağa belə yer yox idi.

2001-ci ildə  ”Pərvanə” ədəbi  məclisin üzvlərinin yazılarından ibarət 300 səhifədən ibarət bir antologiya çap etdirdik.

Məclisdəki mübahisələr şirin-acılı  bir xatirə kimi indi ürəklərdə yaşayır. Əvvəl gənclərdən məclisə Samir Sədaqətoğlu gəldi, Sonra Zahir Əzəmət, sonra Aqşin Göycə (sonra Aqşin Yenisey oldu). Sevinc Pərvanə, Sevinc Çılğın, Aliyə, Xatirə, Ay Nur, Xalid Şürük, Sadiq Elyar, Mina Rəşid, Şəbnəm Rəçaidqızı, Mövlud və başqa gənçlər gəldi. Bura gələnə kimi bu gənçlər heç bir yerdə çap olunmamışdılar. Onlarin ilk addımları “Pərvanə”dən başladı. Onu da qeyd edim ki, başda Zahir Əzəmət olmaqla bu gənclərin “Pərvanə”nin formalaşmasında xidmətləri böyükdü. Hamımızın zövqündən  formalaşan yüksək bir ədəbi proses vardı. Özümüz yaratdığımıza özümüz çatmaq istəyirdik. Bu proses bizi, bütün ədəbi mühüti idarə eləyirdi. O dövürdə bu çox vacib bir məsələ idi. Ola bilər ki, bu gün bu məsələnin əhəmiyyəti bəzi adamlar tərəfindən düzgün anlaşılmasın. Bilənlər bilir ki, bu, son dərcədə əhəmiyyətli məsələ idi.

Mən  gənçləri ədəbi mühitin adamlarıyla, yaşlı yazıçılarla, hətta bir-biriləri ilə tanış edirdim.
Sonrada mənim bu xeyirxahlığım mənim özümə, pərvanəyə qarşı mənfi bir hiss kimi yönəldi. Yaşıdım olan əleyhdarlarım o gənçlərin bəzilərini mənə qarşı qoydular. Bir məsələni də qeyd edim. Biz bir məçlis olaraq istiqamətimiz, meylimiz Azərbaycan Yazıçılar Birliyi tərəf idi. Bu bir günah kimi (əgər bu günahsa) bizim adımıza yazılırdı. Anarın əleyhinə olanlar bizim, xüsusən də mənim əleyhimə dayanmışdılar. “Pərvanə” mövcud olanda nə Azad Yazarlar Ocağı var idi, nə onun mətbu orqanı oıan “Alatoran”. Bu ocaq sonra yarandı. Hərəkətləri AYB-nin əleyhinə idi. Əslində bu  təkçə ədəbiyyat davası deyil, həm də AYB-dən iş istəmək idi. Mən danmıram (onlardan fərqli olaraq), orada da istedadlı insanlarar az deyildi.

Bu vaxtlar“Pərvanə”nin içində qruplar yaranırdı. Bu yaxşı hal idi. Həmin qruplardan biri Zahirin, Aqşinin yaratdığı “Nəfəs” ədəbi qrupu idi. Sonradan  bu qrup Azad Yazarlar Ocağına meyilləndi. Burda pis bir iş yoxdu. Hər şey böyüyür, dəyişir, inkişaf edir. Bu, olmalıdı. Amma harada olursansa ol, istedadı, ədəbi-bədii faktı danmaq bağışlanmazdı.

“Pərvanə”nin əleyhinə Mədəniyyət Nazirliyinə, xüsəsən də nazirə -Polad Bülbüloğluna məktublar yazırdılar. Guya biz oxucula mane oluruq. Şair –şikayətçilər artıq oxucu cildinə girmişdilər. Guya bunlar şənbə gün saat 14-17 arası kitabxanaya kitab oxumağa gedirlər və görürlər ki, oxu zalında tədbir, yəni məçlis keçirilir, nəticədə kitab oxuya bilmirlər.

Bizi kitabxanadan çıxartdılar. Heç kim bilmirdi bunu. Bir kitabxananın direktoru bilirdi, bir də mən. Bir şey məni çox düşündürdü, niyə bu adamlar həftənin başqa günündə yox (kitabxana bütün günü işləyir) məhz şənbə günündə məhz saat14-17 arası kitab oxumaq istəyirlər. Mən sonralar öyrəndim ki, o məktubu yazanlar “Pərvanə”nin içində olanlardanmış, mənim yaxın “dostlarımmış.”

Anar müəllimdən xahiş etdim ki, məni Polad Bülbüloğlu ilə görüşdürsün. Bir saatdan sonra  Anar müəllim mənə zəng elədi ki, Polad Bülbüloğlu məni qəbul edir və gözləyir. Mən nazurlə görüşdüm, “Pərvanə”nin qısa tarixçəsini ona danışdım. Sevindi. Dedi ki, bizim kitabxanalarda bu çür məclislərin olması işimizin xeyrinədi. Sonra o mənə “Kino” qəzetinin baş redaktorluğunu təklif etdi. (sonralar Şərif Ağayar bu qəzetə baş redaktor oldu). Bacara bilmədiyim şərtlər vardı. Gücüm şatmaz- dedim. Nəticədə  Polad Bülbüloğlu mənim  Nazirliyin mətbu orqanı olan “Mədəniyyət” qəzetinə Məsul katib vəzifəsinə təyin olunmağım üçün baş redaktor Nemət Veysəlliyə göstəriş verdi. Və “Pərvanə”ni kitabxanaya buraxılmasını aidiyyatı orqana tapşırdı.  Bu məsələlər 3 günün içində oldu. Dırnaqarası dostlarım səbirlə və sevinclə nöbəti həftəni gözləyirdilər ki, görəsən tədbiri harada keçirəcəklər? Özü də saat 14-dən tez (məclisin başlamasına 20 dəqiqə qalmış) olaraq kitabxananın qabağına gəlmişdilər. Üzümə baxıb qımışırdılar. Sonra bildlər ki, mən bütün məsələləri yoluna qoymuşam. Daha da  hücuma keçdilər, sonda isə uğursuzluğa düçar oldular. Ona görə ki, mən insan psixologiyasını və ədəbiyyatı, xüsusən şeiri gözəl bilirəm. Və yaxşı şeiri də yüksək qiymətləndirirəm. Müəlliməm, təcrübələyiəm, həyatı bilrəm, hər kəsin yerini bilirəm və hər şeyi başa düşürəm. İstedadlı və istedadsız adamı yüz ağacdan tanıyıram.

Biz pərvanəçilər o vaxtlar yay aylarında tez-tez Altıağaca, Qubaya istirahətə gedirdik. Bu görüşlər çox maraqlı keçirdi.

Haşiyə: Biz pərvanəçilərin çoxu 1998-ci ildə  məşhur qəzəlxan Həkim Qəninin rəhbərlik etdiyi “Vahid” məçlisinə gedirdik. Burada əsas əruz vəzni idi, qəzələ geniş yer verilirdi, heca şeirinə ogey münasibət hökm sürürdü. Ona görə heca yazan şairlər məçilisdə məsələ qaldırdılar ki, Qəşəm Nəcəfzadə heca şeiri üzrə Həkim Qəninin müavini olsun. Təklif  zorla qəbul edildi. Ona görə mən müavin kimi başda Həkim Qəni ilə əyləşirdim. Birdən necə oldusa Həkim Qəni heca şairlərinin üstünə qışqırdı, daha doğrusu acıqlandı. Gördü ki, mən pis oldum. Yavaşca əyilib qulağıma həyacanlı bir səslə dedi:
-Qəşəm, ürəyinə başqa fikir gəlməsin, mən heca ilə əruz arasında kontakt yaradıram.
Həmin vaxtlar Aqil Abbas “Ədalət” qəzetində “Pərvanə”yə 8 səhifədən ibarət yer ayırdı və ayda da 40 manat qanoror verdi. Bu cür səhifələr təkcə bizə yox, beş qrupa, deyək ki 1-ci gün “Turan”( Ə. Qoşalı), 2-cü gün “3-cü ədəbi hərakat” (S. Sədaqətoğlu), 3-cü gün “Körpü” (Ə. Çahangir) 4-cü gün “Pərvanə” (Q. Nəcəfzadə), 5-cü gün “Alatoran” (R. Qaraca), və  6-cü gün “Karvan” (V. Yusifli)  çıxırdı. Aqil Abbas səhifələrdə gedən yazıları əvvəlcə oxumurdu, səhərisi onları qəzetdən oxuyurdu.
Demək olar ki,  əlavələr o zaman ədəbi prosesə böyük bir təkan verdi, ola bilsin ki, faktı dananlar tapılar, amma mən həqiqəti  deyirəm, əlavələr “Pərvanə” kimi ədəbi məçlislərin, diskusyaların qəzetlərə köçməsinin təzahürü idi. Sonra  bu müzakirələr burdan da televiziya səhnəsinə keçməliydi. Televiziyalar qapılarını üzümüzə bağladılar.

“Pərvanə”də əsas xətt yeni şeir və onun müzakirəsi üstünlük təşkil edirdi. Şeirin özündən də maraqlı həmin  şeirlər haqqında üzvlərin yürütdüyü fikirlər idi. Beləliklə, şeirlə bərabər mıəclisdə ədəbi tənqid də inkişaf edirdi. Mən istəyirdim hamı şeir haqqında mühakimə yürütməyi bacarsın. Sonralar bunun böyük,uğurlu nəticələrini gördük.

Haşiyə. “Pərvanə”yə bəzi şairə qadınların kiçik yaşlı övladları da gəlirdi. Şəlalə Əbil beş yaşlı qızı Nərgizlə gəlirdi. Şəlalə xanım danışırdı ki, bir dəfə Nərgiz gecə yuxudan durub mürəbbə istəyir. Nə qədər mürəbbə verdim dedi onu yox, başasını istəyirəm. Adı da yadına düşmür. Axırda Nərgiz deyir, Qəşəm əminin məçlisinə bir kişi gəlir eey. Nə qədər eləyir kişinin adı da yadına düşmür. Axırda kollektiv şəkli gətirdim.

-Kim?
-Bu
-Böyükxan?
-Hə, böyürtkən mürəbbəsi.
Haşiyə. Bir dəfə “Vahid” məçlisində Böyükxan Pərviz Həkim Qəni ilə bərk mübahisə etdi. Şairə Nəcibə Nəcib Böyükxana dedi:
-Ayıb deyil, atan yaşında ağsaqqal kişidi, nə düşmüsən onun üstünə?
Həmişə zarafat etməyi xoşlayan Böyükxan dedi:
-Nəcibə xanım, mən onun üstünə düşməsəm, altına düşə bilərəm.
Allah hər ikisinə rəhmət eləsin.
“Pərvanə” ədəbi məclisi get-gedə  daha da güclənirdi. O ədəbi mühütün  ağırlığını bütünlüklə öz üzərinə götürmüşdü. Bunu ədəbi içtimaiyyət yaxşı bilirdi.

2002-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının icra katibi Əli Əhmədov jurnalıstlərin, televiziyanın  iştirakı olmaqla  bizi qəbul etdi. Ədəbiyyat, partiya və hakimiyyət, Azərbaycan ədəbiyyatının hazırkı durumu haqqında xeyli müzakirələr apardıq. Görüşdə 20 nəfərə yaxın şair və yazıçı, qarşı tərəfdən Əli Əhmədov, Səyyad Aran, Mübariz Qurbanlı, Səyavuş Novruzov iştirək edirdi. İki saata yaxın davam edən görüş həm bizdə, həm də Yeni Azərbaycan Partiyasının rəhbərliyində xöş təssürat yaratdı.
Bu gün  “Pərvanə” öz məşğələlərini böyük şövqlə davam etdirir. Məşğələlər hər bazar günü M.Ə. Sabir adına Mərkəzi Şəhər kitabxanasında saat 14.00-da başlayır. Bu kitabxananın oxu zalı dəfələrlə yeni-yeni üzvlərlə dolub boşalır. Pərvazlanıb gedənlərin yerinə tezliklə yeniləri gəlir. Onlar da pərvazlanır, sonra da başqaları qapını döyür.

Bu gün şeirə münasibət yeni bir aspektə keçib. Oxucular  qələm adamları ilə  televiziya, mətbuatla deyil,  canlı ünsütyyət qurmaq istəyir. Onun səsində, jestində, hərəkətində şeiri dinləmək istəyir. Bəlkə şeiri bir az da şouya, estradaya  çevirməyin tələbatı və ehtiyacı yaranmış artıq. Şairlər şeirlərinin dizaynına, oxunuşuna, səhnəsinə indi daha çox fikir verməlidi məncə. Bu isə canlı ünsüyyətdə yaranır.

19-20 yanvar 2010