N.Köçərli “El İçində” verilişinin aparıcısı Elçin Əlibəylinin ilk verilişlə müqayisədə MKM-ə qarşı aqressiv mövqe tutması ilə bağlı suala da cavab verib. O, vurğulayıb ki, həmin verilişə baxmayıb və  buna görə də konkret fikir bildirə bilməz: “Hər kəsin söz demək, öz fikrini bildirmək haqqı var, yalnız böhtana və təhqirə yol verməmək şərti ilə”.

MKM-nin təsisçisi təşkilatçıların öz seçimlərini əsaslandıra bilməməsi və mükafatın ədəbiyyata heç bir dəxli olmaması ilə bağlı səslənən ittihamlara isə belə cavab verib: “Layihə müddətində televiziya və radiolara verdiyim 73, qəzet, jurnal, informasiya portalları və xəbər agentliklərinə verdiyim 189 müsahibəmdə dönə-dönə vurğulamışam ki, longlisti və şortlisti Ekspertlər Şurası, şortlistdən isə qalibləri münsiflər heyəti seçir. Mən bu seçim proseslərinə heç bir şəkildə müdaxilə etmirəm və kənardan hər hansı bir müdaxilənin olmaması üçün əlimdən gələni edirəm. İkinci hissəsinə gəldikdə isə, mən fəxr edirəm ki, məhz MKM təsis edildikdən sonra Azərbaycan ədəbi mühitində uzun illər müşahidə olunmayan canlanma baş verdi. Çağdaş ədəbiyatmız cəmiyyətimizin gündəminə qayıtdı. Siz qeyd etdiyiniz veriliş məhz bunun göstəricisidir”.

- «525-ci qəzet»ə müsahibəndə Kamal Abdullanın Nobel ödülünə təqdim olunduğunu bildirmişdin. AYB sədrinin müşaviri Rauf Aslanov deyir ki, Yazıçılar Birliyi heç kimin namizədliyini irəli sürməyib və indiyəcən Azərbaycanda kiminsə namizədliyinin Nobel mükafatına irəli sürülməsi söhbəti açılmayıb.
- Ola bilməz ki, AYB kimi nüfuzlu  təşkilatın məmuru Nobel mükafatına təqdimolunma proesedurunu bilməsin. Bu, yeganə məsələdir ki, onların monopoliyasında deyil. Kamal Abdullanın namizədliyi tamam başqa xəttlə irəli sürülüb.

-  Və AYO üzvü Rasim Qaracanın dediyi kimi «çıxdaş olunub»?
- Rasim ifadəni düz seçməyib. Tək ona görə yox ki, tonunda bir az əsəbilik var, həm də bu ifadə məsələnin təfərrüatını düzgün çatdırmır. Nobelə təqdim olunanların əksəriyyəti müsabiqənin həlledici mərhələsinə qəbul olunmur. Kamal Abdullanın namizədliyi isə rəsmən qeydə alınıb, bu barədə sənəd var. Yəni o, azsaylı namizədlərdən olub ki, adı Nobel komitəsinin «uzun siyahı»sına düşüb.

- Rasim Qaraca onu da qeyd edib ki, Azərbaycanda Nobel ödülünə layiq yazar yoxdur.
- Əvvəla, mən bədii mətnlərin dəyərini  məhz Nobel mükafatı «standartlarıyla» müəyyənləşdirməyin tərəfdarı deyiləm. Mükafatı alanların əksəriyyəti Nobel nitqlərində səmimi etiraf eləyiblər ki, bu sürprizi gözləmirlərmiş. Yəni onlardan da layiqliləri var ki, kənarda qalıblar. İndi mənə aydın deyil, Rasim Qaraca «Nobelə layiq əsər» deyərkən nəyi nəzərdə tutur: o, bu mükafatın dəqiq kriterilərini bilir, yoxsa, onun özünün şəxsi «Nobel kriteriləri» var? Burada məsələ çox sadədi, İsveç Akademiyası tərəfindən namizəd irəli sürmək haqqı tanınan «İKS» sıradan birisi olmur və həmin «İKS» Kamal Abdullanı layiq bilib ki, təqdim eləyib. Nobel komitəsi də layiq bilib ki, 2008-ci ildə onu rəsmən qeydə alıb. Mükafat isə layiqlilərin içindən bir nəfərə – lap belə deyək ki, ən layiqlisinə  verilib.

Kultaz.Com

Kultaz.Com

Tədbiri giriş sözü ilə AYB-nin Gənclər üzrə katibi Rəşad Məcid açaraq son vaxtlar havalar ilə əlaqədar İmza günlərinə fasilə verildiyini, ilaxır çərşənbə günündə isə yenidən bu formatda təqdimatlara start verildiyini bildirərək gənc yazar Kənan Hacının yeni kitablarının da həmin tədbirlər sırasında olduğunu bildirdi. R. Məcid K. Hacını gənc ədəbi nəsil içərisində öz istedadı və fərqli yaradıcılıq tərziylə seçilən bir yazar kimi xarakterizə etdi.

Sonra yazarın  qələm dostları şair-publisist Balayar  Sadiq, AYB-nin Mətbuat xidmətinin rəhbəri Ədalət Əsgəroğlu, şairə Mahirə Abdulla,  “Ulduz”  jurnalının baş redaktoru Elçin Hüseynbəyli,  “Millətim”  qəzetinin məsləhətçisi Ramiz Tağıyev, yazıçı-dramaturq Firuz Mustafa, şair-publisist Süleyman Mustafaoğlu, şair Nazim Əhmədli, Əlisəmid Kür, Qəzəm Nəcəfzadə, gənc şair Qismət, tənqidçi Şakir Albalıyev, Kəramət Böyükçöl və başqaları  onun yaradıcılığı haqqında fikirlərini bildirdilər.

Tədbirin sonunda Kənan Hacı oxucular üçün öz kitablarını imzaladı.

Əlbəttə, bu adamlar Azərbaycan Respublikası qədər gəncdir. Azərbaycan, dünyanın yarısına nəzarət edən, böyük ideoloji maşına malik olan və ədəbiyyata xüsusi önəm verən Sovet imperiyası deyil. Amma Azərbaycan dünya səhnəsində özünə möhkəm yer tutan və sürətlə inkişafa doğru gedən bir ölkədir. Burada bütün sahələr sürətlə dəyişdiyi kimi, ədəbi zövqlər, ədəbi əsərlərin forması və məzmunu da dəyişir. Ola bilməz ki, insanlar bütün texniki nailiyyətlərdən istifadə etdiyi, ən son dəbdə geyindiyi, hər gün ən çağdaş musigiyə qulaq assdığı halda, ədəbiyyatçılardan mühafizəkarlıq, köhnəlik tələb etsin. Vallah, belə olmur.

Nasir xofu

Ədəbiyyatımız 80-90-cı illərdə müəyyən durğunluq dövrü keçirsə də, indi öz yüksəlişini yaşayır. Son illərdə, xüsusən poeziyada  bir canlanma yaranıb. Bu da təbiidir. Ədəbiyyatı insanlar yaradır və müəyyən dövrdə ölkədə elə proseslər baş verdi ki, qələm adamları xeyli müddət bu hadisələrin təəssüratları ilə yaşadılar. Yəni bir növ depressiyaya düşdülər. Belə şeylər bütün xalqların taleyində olub. Vəziyyət normallaşdıqca, təəssüratlar da yazılara çevrilməyə başladı.

Böyük əsərlər böyük hadisələr fonunda yaranır. Biz böyük hadisələrin iştirakçısı olmuşuq. İmperiyanın dağılması, müharibə, dövlət quruculuğu. Bunların hamısı ədəbiyyatda öz sözünü deyir və deyəcək. Bu gün nəsrin axsaması istedadlı qələm sahiblərinin daha çox çörəkpulu dalınca qaçması ilə bağlıdır. Əlbəttə, ayrı səbəblər də var. Kiçik bir ölkədə bütün qələm götürənlərdən dahilik tələb etmək ən azından absurddur.  Vaqif Səmədoğlu demiş: ”İstedad nöyüt deyil ki, onu dənizin dibindən çıxarasan”. İstedadı verən Allahdı. Bir də mühit.

Bizdə bütün sahələrdə istedad yetərincədir. Bunu məktəbli olimpiadalarında, şahmat turnirlərində gənc nəslin göstərdiyi nəticələrdən görmək olar. Qarşılaşdıqları mühit onların sonrakı inkişafına mane olur. Bu ədəbiyyatda da belədir. Postsovet nasirlərinin güclü dominantlığı, onların xarizması və xofu  yeni nasirlərin inkişafına ciddi əngəllər törədir. Onların təqdir etdikləri yazarlar bu günkü reallıqlara cavab vermir, bu günkü reallıqlara cavab verənləri isə onlar təqdir etmir. Və  onlar da bəyan edirlər ki, xanım ədəbiyyat artıq qısırlaşıb.

Azərbaycan poeziyasının qızıl dövrü

Amma poeziyada vəziyyət bir az fərqlidir. Postsovet şairlərimizin xofu nasirlər qədər güclü deyil. Bizim şeir ənənələrimiz də nəsrdən qat-qat  qədimdir. Yeni dövr, yeni situasiya əvvələr Azərbaycan poeziyasında analoqu olmayan yeni əsərlərin yaranmasına gətirib çıxardı. Ümumən, mən hesab edirəm ki, bu gün poeziya Azərbaycanda bir intibah dövrünə qədəm qoymaqdadır.

Mən yazılarımın birində bu dövrü poeziyamızın “gümüş dövrü” adlandırmışam. Həmin yazıdan bəzi sitatlar gətirmək istəyirəm:

“XX əsrin əvvəllərini  Azərbaycan ədəbiyyatının «qızıl dövrü» adlandırmaq olar. Bu günkü ədəbiyyatımız məhz həmin dövrdə yazıb-yaradan qələm sahiblərinin qoyduğu təmələr üzərində dayanır. Məhəmməd Hadi,  Hüseyn Cavid, Mirzə Cəlil, Sabir, Abbas Səhhət, Cəfər Cabbarlı, M.S.Ordubadi, Səməd Vurğun, Mükayıl Müşfiq, Rəsul Rza, M.Şəhririyar… Deyərdim ki, bu dövr mədəniyyətimizin ən böyük renessans dövrüdür. Üzeyir Hacıbəyov və Qara Qarayev kimi nəhəng bəstəkarlarımız da bu illərdə fəaliyyət göstəriblər. İkinci sıçrayış dövrü ötən əsrin 60-cı illərində, «Xruşşov yumşalması» zamanı baş verdi. Bu illərdə Bəxtiyar Vahabzadə, İsa Hüseynov, Anar, Elçin, Yusif Səmədoğlu,  kimi sənətkarlarımız ədəbiyyata yeni nəfəs, yeni ifadə tərzi gətirdilər. Daha sonra Əli Kərim, Məmməd Araz, Məmməd İsmayıl, Nüsrət Kəsəmənli, Çingiz Əlioğlu, Zəlimxan Yaqub  kimi ədəbiyyat tariximizdə öz imzasını qoymuş şairlərimiz yetişdi. Əlbəttə siyahını xeyli uzatmaq da olar.  Mən bu yazıda müstəqillik dövründə formalaşan poeziya barədə düşüncələrimi yazmaq istəyirəm və aydın məsələdir ki, müstəqillik dövründə yaranan ədəbiyyat özündən əvvəlkilərin üzərində dayanır.  Amma bununla bərabər hesab edirəm ki, müstəqillik dövründə yaranan ədəbiyyat mahiyyətcə yeni bir ədəbiyyatdır və onu yaradanların  dünya duyumunda əvvəlkilərdən müəyyən estetik fərqləri var. Bu fərq tamam ayrı bir zamanda formalaşan bir insanın düşüncə və duyğularıdır. Özü də  bu düşüncə və duyğular uzun müddət qəbul edilməyib, bəzən indi də qəbul edilmir. Çünki, eyni bir zaman kəsiyində yazıb yaradan adamların arasında həm də zaman fərqi var. Bu zaman fərqinin aradan qalxması üçün də yəqin ki, müəyyən bir vaxt lazımdır, heç kim hökumət qərarı ilə uzun illər ərzində formalaşan dünya görümünü dəyişmir. Bir çox gənclərimizin yaşlı nəslə qarşı olan etirazı da onların içindəki «anlanmamaq» hissinin üsyanıdır.

Poeziyada növbəti sıçrayış

Poeziyamızdakı növbəti sıçrayış XXI əsrin ərəfəsində baş verdi. Bu dövrdə ortaya çıxan ədəbi nəsil, bir növ «60-cıların» mənəvi övladları idi, onların əksəriyyəti 60-cı illərdə doğulanlardır.  Müstəqilliklə bərabər insanlara bir düşüncə sərbəstliyi də gəldi. Bu düşüncə sərbəstliyi fonunda isə poeziyaya yeni, özünəməxsus düşüncə tərzi olan insanlar gəldi.  Adil Mirseyid, Adil Cəmil, , Qəşəm Nəcəfzadə, Qulu Ağsəs, Səlim Babullaoğlu,  Murad Köhnəqala, Salam, Rasim Qaraca, Həmid Herisçi, Etimad Başkeçid, Zəhir Əzəmət,  Xanəmir, Aqşin və s. kimi  qələm adamlarımızın istetadı məhz bu illərdə parladı. Mənim yaradıcılığım da əsasən bu illərə təsadüf edir.Yeni Azərbaycanın ədəbi elitası da bu cür adamların sırasından formalaşır. Kimin istəyib-istəməməsindən asılı olmayaraq, bu belədir.

Ədbi elita gəncləşir

Siyasi elita gəncləşdiyi kimi ədəbi elita da gəncləşir. Gələcək ədəbiyyatımızın təməli qoyulur bu gün və deyim ki, bu çox uğurlu şəkildə edilir. Xüsusən də poeziya səhəsində. Bu gün yazılmış bir çox şeirləri dünya ədəbiyyatının ən yaxşı nümunələri ilə müqayisə etmək olar. Təəssüf ki, hələlik ədəbi tənqidin keyfiyyəti buna imkan vermir. Əlbəttə, Əsəd Cahangir, Aydınxan Əbilov, Nərgiz Cabbarlı və Səlim Babullaoğlunun bu yöndə müəyyən cəhdləri var, amma bu, yetərli deyil.

Şübhəsiz ki, bu gün yaranan ədəbiyyat köhnə təməllər üzərində durur, amma buna baxmayaraq, burada yeni şeylər də çoxdur. Bu illər ərzində Azərbaycanda istər nəsr, istərsə də poeziya sahəsində çox maraqlı əsərlər yaranıb”.

Mən indi də bu fikirdəyəm. Son iyirmi ildə poeziyada kifayət qədər özünü təstiq etmiş imzalar var. Əlbəttə, bizim yeni ədəbiyyat forma və məzmun etibarı ilə özündən əvvəlkilərdən fərqlənir. Bu da təbiidir. Ötən əsrin 30-40-cı illərində Səməd Vurğun, Suleyman Rüstəm, Rəsul Rza, Mikayıl Müşfiq və başqaları klassik poeziyadan fərqli bir ədəbiyyat ortaya qoyduqları kimi, bu günün ədibləri də öz zamanının mətnlərini ortqya qoyur.

Ədəbiyyatımızda nə çatışmır?

Elə şeylər var ki, ümumbəşəridir. Dünyada mədəniyyətlərin yaxınlaşması və sintezi gedir. Bu gün informasiya axını elədir ki, heç kim bundan qaça bilməz. İnternet demək olar ki, bütün informatik sərhədləri aradan götürüb. Lakin bu o demək deyil ki, ədəbiyyat milli zəmində olmamalıdır. Mən milli zəmin dedikdə klassikanı yamsılayanları nəzərdə tutmuram. Məsələn, Bakıda yeni bina tikirlər və bu bina öz görünüşü ilə Qız qalasına bənzəyir. Ancaq bu bina bütün müasir tələblərə və komforta cavab verir. Bax, ədəbiyyatımızda bu çatışmır.

Klassikanın yamsılanması heç kimə lazım deyil, çünki klassiklər daha dəyəli əsərlər yaradıblar, Avropanın yamsılanması da heç kimə lazım deyil. Nə burda, nə də Avropada. Musiqiçilərimiz və arxitektorlarımız zamanla daha çox bağlıdırlar. Amma istəsək də, istəməsək də,  çağdaş ədəbiyyatımızda artıq bu, baş verməkdədir. Çünki ədəbiyyatı yaradan adamlar cəmiyyətin içində yaşayırlar. Cəmiyyətdə gedən proseslər, informasiya axını, yeni musiqi, yeni arxitektura onların düşüncəsinə, zövqünə öz təsirini göstərir.

Poeziyadan fərqli, nəsrdə bu proses zəif gedir. Forma və məzmun baxımından Kamal Abdullanın, Afaq Məsudun, Elçin Hüseynbəylinin əsərləri nəsrimizdə yenidir. Ədəbiyyatımızın həmişə bu tip əsərlərə ehtiyacı olub. Mən Kamal Abdullanı xüsusilı qeyd edərdim. O da bir yazıçı kimi özünü müstəqillik illərində təstiq edə bildi. Bədii ədəbiyyatda tarixlə sərbəst davranış dünya ədəbiyyatında yeni olmasa da, bizim ədəbiyyatda yenidir və Kamal Abdulla bunu çox ustalıqla edir. Bəlkə də ədəbiyyata və tarixə bu cür yanaşma Lütvi Zadənin “qeyri-səlis məntiq” -indən sonra yaranıb. Bu kəşf yalnız texniki sahələrə deyil, humanitar sahələrə də güclü təsir göstərib. Poeziyada mən bu təsiri daha çox Səlim Babullaoğlunun və Elxan Zalın  şeirlərində görürəm. Belə mətnləri geniş şəkildə qavraya biləcək mühitin formalaşması üçün vaxt lazımdır və belə yazıların geniş kütlələr tərəfindən oxunmasına ümid etmək əsla düzgün deyil. Azərbaycanlı oxucu ilə Avropa və  Amerika oxucusunu zövqləri heç də eyni deyil. Qərbdə postmodernist ədəbiyyatı oradakı postmodern həyat tərzi doğurdu. Bizdə hələlik belə bir cəmiyyət yoxdur, lakin Azərbaycan israrlı şəkildə Avropa birliyinə can atdığından, yaxın gələcəkdə bizdə də Avropa cəmiyyətinə uyğun bir cəmiyyətin yaranacağı ümidi yaradır. Hələlik isə biz dünya səhnəsində öz yerini axtaran bir Azərbaycanda yaşayırıq. Burada yaranan ədəbiyyat da bu cəmiyyətin ürünüdür.

İstedadla istedadsızlığın ölçüləri itib

İstər nasir olsun, istər şair, onlar öncə öz xalqına məxsusdurlar. Hər bir ədibin yaratdığı ədəbiyyat da öz xalqının ehtiyaclarından doğulur və öz xalqına xitmət edir. Çünki ədəbiyyat hər şeydən əvvəl dil faktorudur və dilin yaşamasında, inkişafında müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Uzun müddət inkişafdan qalmış Azərbaycan dili,  indiki sürətli texnoloji zamanda yeni sözlər və terminlərlə zənginləşdirilməyə böyük ehtiyac duyur. Bu işdə bədii ədəbiyyatın, xüsusilə tərcümə ədəbiyyatının önəmli rolu var. Təssüf ki, indi bədii tərcümə ilə daha çox diletantlar məşğul olur. Son iyirmi ildə bədii ədəbiyyatın əsas çatışmamazlığı yaxşı mətnlərin yaranmasında yox, yaxşı əsərlərin təbliğinin yox dərəcəsində olmasındadır. Müvafiq qurumlar və onların məddahları cəmiyyətə daha cox aşağı çeşidli əsərləri sırımağa çalışır və belə bir fon yaradırlar ki, Sovet epoxası ilə ədəbiyyat da qurtardı. Azərbaycan ədəbiyyatının bu gününü təmsil edənlər cəmiyyətin ən aztəminatlı hissəsidir. Buna baxmayaraq onların yazdıqları xarici dillərə çevrilir və nəşr edilir. Anar müəllimin AYB-nin 75-illiyində etdiyi məruzədə xaricdə daha çox nəşr olunan ədiblər kimi adlarını çəkdiyi Elxan Zal, Qəşəm Nəcəfzadə, Səlim Babullaoğlu bunu öz imkanları səviyyəsində edirlər, hər hansı bir kömək olsa, bu daha geniş səviyyədə olar. Ədəbiyyatımızın xarici ölkələrdə təmsil olunmasında Səlim Babullaoğlu çox işlər görüb və görür. Amma bu onun entuziazmı sayəsində baş verir, müvafiq qurumlar bu işə sistemli dəstək versələr, ədəbiyyatımız dünya səhnəsində daha geniş spektrdə təmsil olunar.

Hesab etmirəm ki, Azərbaycan ədəbiyyatı qısırlaşıb. Sadəcə onu qısır görmək istəyənlər var və ədəbiyyat bazarında xaos hökm sürür. Bu gün bizdə istedadla istedadsızlığın ölçüləri itib. İstedadlılara kömək edin cənablar, istedadsızlar özlərinə yol tapacaq.

Kultaz.Com

BIRCƏ SƏN BILIRSƏN

Bircə sən bilirsən gecələr
Qapı ilə oynayır külək
Bircə sən bilirsən bu hələ
Sabah səhərədk çəkəcək.

Bircə sən bilirsən səhərlər
Meh necə üşüdür adamı.
Bircə sən bilirsən bu yerdə
Necə keçiririk axşamı.

Bircə sən bilirsən gündüzlər
Kölgələr daha qorxunc olur.
Bircə sən bilirsən bu gözlər
Daha çox yuxudan yorulur.

Bircə sən bilirsən ovcumun
İçindəki gizilti nədir.
Bircə sən bilirsən sən bunu –
Misralar nəyi gizlədir…

ÇÖRƏK PAYLAYIRAM SƏRÇƏLƏRƏ…

ovuclarıma tökülür sərçə sevinci,
səsləyirəm – tez gəlin… kim birinci…
buz dimdikləri qızır,
nəsə cizir körpə ayaqları,
qar hərfləri tapdayır, silir,
quşlar səbrlidir,
yenə yazırlar
yeni əlifba öyrədirlər…
biri caynağıyla silir səhvləri,
dolur şeir dəftəri.

Çörək dimdikləyir sərçələr…
İçəridən xəbərlərin səsi tutulur-açılır,
Qulağım alır:
Əhmədinejat… Timaşenko… ABŞ-ın müdafiə naziri…
Nüvə silahının nə təsiri?
Çörək dimdikləyir sərçələr.
Guya yalnız Yanukoviç qədər maraqlıdır Yuliya,
Qeytsin fikirlərində yoxdu aclığın qorxusu,
Qadın ətrindən dadlıdır çörək qoxusu …
hamınız susun…
sərçələr çörək dimdikləyir…

Çörək dimdikləyir sərçələr…
Bir az aralıda yaşarır qaradamının kömür gözləri,
Süpürgə əlləri titrəyir,
əriyir gövdəsinin buzu,
yerkökü burnunu quşlar dimdikləyir, ovurlar,
quşlar qovurlar, yıxılır müqəvva qorxusu.

Kultaz.Com-un verdiyi xəbərə görə, institutun təşəbbüsü ilə kitabxanada təşkil olunan görüşdə tələbələrlə yanaşı institutun müəllim kollektivinin də nümayəndələri iştirak ediblər.

Tədbiri giriş sözü ilə açan institut kitabxansının müdiri Gülşən Mehdiyeva qonaq haqqında dinləyicilərə ətraflı məlumat verib. O, Səlim Babullaoğlunun çağdaş Azərbaycan poeziyasının tanınmış nümayəndəsi olmaqla yanaşı, onun çox böyük naşirlik və tərcüməçilik fəaliyyəti ilə məşğul olduğunu, dəfələrlə müxtəlif nüfuzlu beynəlxalq ədəbiyyat tədbirlərinin iştirakçısı olduğunu da qeyd edib.

Səlim Babullaoğlu tədbirə görə həm institutun, həm Mədəniyyət və Turizm nazirliyinin rəhbərliyinə təşəkkür edərək turizm sahəsinin maraqlı, yeni və olduqca perspektivli sahə olduğunu dilə gətirib, institutun gələcək ilk məzunlarına uğurlar arzulayıb.

Görüşün sonrakı hisssəsi dinləyicilərlə mükalimə üzərində qurulub. Qonaq tələbələrin ədəbiyyat, mədəniyyət, tarix, şəxsi həyat və çoxsaylı başqa mövzularda olan suallarını cavablandıraraq, ara-sıra həm öz şeirlərini, həm də dünya ədəbiyyatından nümunələri səsləndirib.

Görüşdə Səlim Babullaoğlu ilə yanaşı gənc şair Fərid Hüseyn də iştirak edib ki, sonda o öz şeirlərindən nümunələr oxuyub.

Hər dəfə bu bərbəzəkli «morq»a bənzəyən tikiliyə eyni duyğularla qədəm qoyur, eyni təəssüratla da ayrılıram. Yadıma düşmüşkən, bir dəfə Beyləqandan gəlmiş bir şeir həvəskarını onun üçün sirli-sehrli aləm olan Yazıçılar Birliyinə apardım. Çıxanda mənə dedi ki, biz deyəsən ünvanı səhv saldıq, mən heç burda şair, yazıçı görmədim axı?!

Hə… Mən buraya hər dəfə dostları ziyarət etmək üçün gəlirəm. Amma Qulu Ağsəsdən başqa heç bir qələm adamını, salam-əleyk elədiyim tanışları da görə bilmirəm. Qulu pir olmuş da heç olmasa Süleyman Rüstəmdənsə də söhbət eləmir ki, hiss eləyəsən ki, Yazıçılar Birliyindəsən. Ya Rəmişdən danışır, ya da Qədir Rüstəmovdan. Bu dəfə də «Ovqat»ımızı təlx edən Səyyarə Səyyafın xanəndə Arif Babayevə təxminən Merlo-Pontinin ekzistensial fenomenologiyasının subyektiv idealist irrasionalizmi hansı səbəbdən ört-basdır etməsinə bənzər bir sual verməsindən danışdı… Xeyli gülüşdük.

Hə… Yenə «Natəvan» zalında bir yekəqarın əyalət şairinin həm özünün, həm də kitabının prezentasiyası keçirilirdi. Qapının ağzından zala göz gəzdirdim. Dəyirmi masanın ətrafında AYB-nin ütülü-kraxmallı qələm əhli əyləşib bir-bir səbəbkarın sağlığına nitq irad edirdilər. Birinin saatına baxdığını gördüm. Deyəsən tədbirin bitməsini gözləyirdi-yəqin hansısa «Xəyyami» bir yerdə baş tutacaq «bədii hissə»də boğazını yaşlamağa tələsirdi. Arxa cərgələr bomboş idi. Xahiş-minnətlə gəlmiş yağı daşan, çağası ağlayan dəvətlilər dağılışmışdı. Dəhlizlərdə 3-4 tanış yazıçı, şair gördüm. 5-6 il bundan qabaq necə görmüşdümsə eləydilər-tökülmüş dişlər, nimdaş paltar, köhnə ayaqqabılar və qara portfel-Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin siması… Burda az-çox ədəbiyyata dəxli olan da ucqar kənd müəllimlərinə daha çox bənzəyən elə bu binəvalardır.

Ruhları AYB-nin tavanından asılmış gənc qələm əhlindən də kimsə gözə dəymirdi… İş otaqlarında mürgüləyən ağsaqqal, qocaman şairləri də gördüm. Deməli, hələ həyatdadırlar. Neynim, Beyləqanda işıq problemi olduğundan çox vaxt xəbərləri izləyə bilmirdim. Allah canlarını sağ, ömürlərini də elə öz poemaları kimi eləsin-uzun.

Çıxanda «Bayatı» kitab mağazasına baş çəkdim. Rəfdəki kitablarım azalmışdı. Yəqin ki satılmışdı. Qiymətini 2 manat yazdırmışdım. Diktor Anar bəy demiş, bu cür alveri Ağdamda eləsəm, məni bıçaqlayardılar. Heç vaxt kitab satmamışam. Çünki kitab almaq üçün çox vaxt özümün də pulum olmayıb. Eləcə vərəqləyib, köks ötürüb keçmişəm. Oxucuları yaxşı başa düşürəm…
Dönüb bir də bu həşəmətli binaya baxdım. Ürəyimdə o məşhur deyimi təkrarladım: «Allah sizə rəhmət eləsin, dirilər!»

***
Roma papası X Piy 1907-ci ildə nəşr olunmuş «Pascendi dominisi qreqis» ensiklikasında modernizmi kəskin tənqid atəşinə tutdu. Bütün tənqidlərə baxmayaraq modernizmin təsiri Qərb cəmiyyətində öz həlledici nəticəsini göstərməkdə davam edir…
Bunu elə-belə yazdım-sözgəlişi…

“Heç bir şey həyat qədər təəccübləndirici ola bilməz. Yazı xaric. Yazı xaric. Bəli, təbii, tək təsəlli yazı xaric” (O. Pamuk)

Əslində Orxan Pamuk haqqında “Qara kitab ” və “Mənim adım  Qırmızı” kitablarını oxuyandan sonra yox (“Qar”ı və “Bəyaz Qala”nı çoxdan oxumuşdum), yaxınlarda oxumağı düşündüyüm “Məsumiyyət muzeyi” və “İstanbul:  xatirələr və şəhər” əsərlərini bitirəndən sonra yazmağı düşünürdüm. Yaxınlarda oxuduğum  bu iki kitab mənə elə bir təsir elədi ki, bir quyuya “İsgəndərin buynuzu var, buynuzu” deyə pıçıldamasaydım ürəyim partlayardı.

Bizdə yanlış olaraq yazıçılığı istedada, ilham pərisinə bağlayırlar. Guya yazıçının qulağının dibində qanad çalan  ilham  pərisi “Sakit Don” kimi böyük  bir əsəri onun  qulağına pıçıldayır, o isə bunları yazır. Markeslə həmyaşıd dəyərli yazıçımız İsa Hüseynov deyir ki, mən yazarkən heç bir şey  düşünmürəm, sadəcə mənə nə ün  gəlirsə onu yazıya köçürürəm. Pamuku oxuyandan sonra yazmağın bu cür sadə bir proses  olmadığına əmin olursan. Onun əsərlərində yüksək mərtəbəli bir binanın layihəsini fasadından tutmuş, binanın daxili divarlarının rənginə kimi, təxliyyə planından tutmuş vintilyasiya sisteminə kimi hər şeyi dəqiqliyi ilə düşünüb hazırlayan bir memarın əziyyətini duyursan. Ola bilsin Pamukun romanlarını memar dəqiqliyi ilə düşünüb yazmasında onun yarıda bıraxdığı memarlıq təhsilinin də rolu olub. Romanlar sadəcə ard-arda düzülmüş fəsillərdən ibarət deyil. Bu romanlar ciddi şəkildə düşünülmüş konstruksiyaya malik romanlardır. İstər “Qara kitab”, istərsə də “Mənim adım Qırmızı”nın, lap elə “Bəyaz qala”nın da konstruksiyasına diqqət yetirəndə görüsən ki, bu nə “ilham pərisi”nin, nə də “ün”ün işidir. Bu əsərlər bütün işi-gücü yazmaq olan bir yazıçının masa arxasına əyləşib ciddi-cəhdlə gündə on iki saat çalışmasının nəticəsidir. Bu əsərlər insan beyninin məhsuludur. Aydın olur ki, yazıçılıq istedad filan deyil, o intellektuallıqdır. Akademik biliyə sahib olmayan heç bir adam bu cür dərin mənalı, mürəkkəb konstruksiyalı əsər yarada bilməz, ona bu işdə ilham pərisi kömək etsə belə.

“Qara kitab” əmisi oğlu və qayını Camal Salikin köşə yazılarından yola çıxaraq müəmmalı şəkildə evi tərk edib getmiş arvadı Röyanı axtaran Qalibin başına gələnlərdən bəhs edir. Burada hər fəsildən sonra Camalın bir köşə yazısı verilib. Və Qalib Camalın ədəbi-tarixi köşə yazılarını diqqətlə oxuyaraq, onlardakı hürufi elementlərini açaraq həm Mövlanənin yaşadığı dövrə qədər gedib çıxır, həm də müasir İstanbulun içindəki “gizli İstanbul”u kəşf edir. 500 səhifəlik bu “qazan”ın içində bircə dəfə də “yeməyin xəşili çıxmır “, hər cümlə, hər fəsil , hər fikir bir –birini bağlayır, biri o birinə ayaq verir. Bəzən bir səhifəni aşan, axırına çatanda əvvəlini unutduğun uzun, mürəkkəb cümlələr oxucunu yormur, oxucu baş verənləri asanlıqla dərk edir. Özü də bu cümlələr o qədər asan şəkildə yazılıb ki, kitabı yarımçıq qoyub bir az sonra yenidən həmən yerdən oxumağa başladıqda belə oxucuya heç bir qaranlıq  mətləb qalmır. “Qara kitab”ı oxuduqca mənə elə gəlirdi ki, bir zamanlar rəssam olmaq arzusunda olmuş Pamuk boyaqları mayenin içinə dağıdıb sonra qələmin incə toxunuşu ilə onları qatışdıraraq gözəl əsər ərsəyə gətirən əbru ustası kimi ona lazım olan sözləri bir yerə toplayıb sonra qələminin bir toxunuşu ilə onları kağıza köçürür. Əbru ustasının fokusçu sayaq çubuğunun hərəkəti ilə xariqələr yaratmasının arxasında nə kimi çətinliklərin durduğunu, bu sənətin nə qədər diqqət, tələbkarlıq, dəqiqlik tələb edən peşə olduğunu bilənlər bilir, bilməyənlərə isə “Qurtlar vadisi” serialında Poladın atası Ömər babanın məşğul olduğu sənətin məhz əbru sənəti olmasını deyək ki, qoy onların da bu sənət haqqında vizual təsəvvürləri yaransın.

“Mənim adım Qırmızı”nın annotasiyasında yazılıb ki, burada hər şey, ölülər də, əşyalar da, heyvanlar da, şeytan da, rənglər də – hər şey danışır. Doğrusu annotasiyada bu izahatı oxuyandan  sonra yadıma “Bir qalanın sirri” filmi düşdü, elə bildim bu kitabda da at itlə, kitablar Qara ilə danışacaq. Lakin əsəri oxuyandan sonra Pamukun intellektual qabiliyyətinə heyran olmaya bilmirsən. Əsərdə obrazlar öz dillərilə danışır və hadisələrə öz münasibətlərini bildirirlər. Burada ədəbiyyata ilk dəfə hadisələri müxtəlif obrazların baxış açısından analiz etmə texnikasını gətirmiş Polşa əsilli ingilis yazıçısı Jozef Konrad yada düşür.

“Bənim adım Qırmızı”nın hər fəslində bir obraz danışır. Onun hadisələrə olan münasibəti verilir. Bir fəslidən o biri fəslə keçərkən isə sujet itmir, daha da inkişaf edir. Beləcə bir ölünün başlatdığı hadisəni qatil davam etdirir, o eniştəyə, eniştə, ata, at Qaraya, Qara Şəkurəyə, Şəkurə Estərə, Estər, Kəpənəyə, Kəpənək Leyləyə, Leylək Zeytuna, Zeytun qəlp pula ötürür. Beləcə obrazlar estaferti bir-birlərinə ötürə-ötürə əsər davam  edir.

“Bəyaz Qala” və “Qara kitab” əsərlərinin mərkəzində bu suallar durur: “Mən nədən mənəm?” və “Mən kiməm?”. Pamuku insanın özü olması və ya özü olmaması istəyi çox düşündürür. “Bəyaz qala” insanın bir başqasına çevrilməsini göstərir və burada Pamukun metamorfozu (Kafka) çox uğurlu alınır. Hətta əsərin sonunda Venesiyalı kölə özünün kimliyini belə qarışıq salır, Venesiyalı alim, yoxsa İstanbullu xoca olduğunu ayırd edə bilmir. “Qara kitabda” Qalib “çevrilmə”yə çalışır. O Camalın bütün  köşələrini oxuyur, onun  arxivində eşələnib şüurunun bütün  gizlinlərinə yol tapır, hətta bu  bacarığından yararlanıb Camalın adından “Milliyyət” qəzetində köşə yazır, Camal Salik adıyla BBC müxbirlərinə müsahibə verir. Qalib uşaq vaxtlarından ona qibtə ilə yanaşır, bütün  həyatı boyu özünü ona bənzətməyə çalışır. Əsərin bir yerində Qalib təsadüfən rast gəldiyi, uzun  müddət gizli-gizli Qalibi  sevmiş sinif yoldaşından  onun da bəzən özünü Röyanın yerinə qoyduğunu öyrənir. Qalib öz kimliyi ilə Camalın  kimliyi arasında mücadilələr sırasında İstanbulun yeraltı dünyasına da gedib çıxır. İstanbulun saraylardan tutmuş uca qəsrlərinə qədər dəyişik nöqtələri bir-birinə bağlayan  bizanslardan  qalma bu gizli  yolların qovşağında yerləşən yeraltı muzeydə Qalib İstanbulun ilk mum fiqurçusunun əsr yarımlıq fiqurlarına rast gəlir. Sən demə hələ keçən əsrdə mumdan gerçək insandan fərqlənməyən fiqurlar düzəldən saray ustasını ilk öncə saray şeyxi allah şərik qoşmaqda günahlandırmışdır. Sonra isə geyim dükanları sahibləri özü olmaq istəməyən istanbulluların qarşısına özlərinə bənzəyən manekenlər qoyulmuş dükanlardan deyil, əcnəbilərə bənzəyən, üstlərinə əcnəbi geyimləri keçirilmiş manekenlərin  qoyulduğu dükanlardan al-ver etdikləri üçün  xidmətlərindən imtina edirlər. Qalib bu yeraltı muzeydə kafedə çay içən, alver edən, gülən, ağlayan, yük daşıyan, qaçan, dönər satan, şoferlik edən istanbullunun onlarla, yüzlərlə fiqurunu görür. Bu fiqurların isə yeraltına sığınmasının bircə səbəbi var. Çünki əcnəbilərə bənzəmək istəyən, onlar kimi gülən, onlar kimi geyinən istanbullu özü olmaq, özünə tamaşa etmək istəmir.

“Qara kitab”da “Ələddinin dükanı” adlı bir hissə var. Ələdddinin dükanı Nişantaşında Qalibin məhəllələrində yerləşir. Qalib də, Camal da, Röya da bu dükanı lap uşaq vaxtından tanıyırlar- Röyanın cəsədi də bu  dükandan tapılır. Bu dükanda bizim hər tin başı üstünə “MARKET” yazılmış dükanlarımız kimi hər şey satılır. Təkcə kitab, qəzet-jurnallardan  başqa. Bizim marketlərdə kitab, qəzet-jurnal satılmaz. Pamuk bu hissədə Ələddinin dükanını təsvir edib. Özü də necə bir bacarıqla. Sanki əlinə bir kamera alıb bütün dükanı ən  kiçik əşyasına qədər, ən gözdəniraq guşəsinə qədər çəkib göstərir. Dükanın sahibi Ələddinin dilindən alıcıların xarakterləri, xasiyyətləri, davranışları açılıb göstərilir, keçmiş alıcılarla indiki alıcıların fərqi, malların xüsusiyyətləri, fərqləri bitdə-bitdə sadalanır.
“Şənbə axşamı əllərində paketlərlə alış-verişdən dönənlər, yeni-yeni alışmağa başladıqları bir planetin yumşaq səthinə basar kimi diqqətlə yeriyirdilər”.

“Qara kitab”da Pamuk Cümhuriyyətin nöqsanlarını da tənqid edir. Yeri gələndə bəzən Atatürkə də ilişir, ondan əsərin  bəzi yerlərində ədəbi material kimi də yararlanır: “Öncə Atatükrün bu  acıqlı qəsəbədə görüləcək tək şeyin oranı tərk etmək olduğunu işarə edər kimi barmağıyla avtobus qarajını gösətərən heykəlindən söz etdik”.

“Cocuqluğunda bacısıyla tarlada qarğa qovalayan sapıq bir padşah…”

“Mənim adım Qırmızı”da Şərqin Qərb qarşısıdakı məğlubiyyəti, onun iflası göstərilib. Əsərdə 1591-ci il III Murad hakimiyyətinin  doqquz günündə qarlı İstanbulda baş verən hadisələr göstərilib.
Padşah eniştənin vasitəsi ilə saray xəttat və nəqqaşlarının ən mahir dörd ustasına gizli bir kitab düzəltmək tapşırığı verib. Bu sıradan bir hal olsa da padşahın kitabı əvvəlki sifarişlərə bənzəmir. Burada Firəng rəsm üsullarından  istifadə olunmalı və İslamda qadağan olunan insan sifətləri çəkilməlidir. İstanbul  bir-birinə dəyib, padşahın sifariş verdiyi bu gizli kitabdan  xəbər tutan müxtəlif təriqət başçıları, əsər boyu dəfələrlə sərt yumorla tənqid atəşinə tutulan Ərzurumlu xocalar xütbələrində nəqqaşları bidətçilikdə günahlandırır, təriqətçilər onları təqib edirlər. Saray nəqqaşlarının arasına da təfriqə düşüb; bir qrup nəqqaşlıq sənətinə yeniliyin, yeni rəsm texnikasının əxs, əlavə olunmasının tərəfdarı olsalar da çoxluq bunun əleyhinədir və onlar Herat, Təbriz, Qəzvin, Çin nəqqaşlığının ənənələrinin saxlanmasının tərrəfdarlarıdırlar. Onlar  kiçik bir yeniliyin belə qədim nəqqaşlara qarşı sayğısızlıq olacağını, Firəng üsulunun nəqqaşlığa tətbiqi ilə ustaların öz üslublarını itirəcəklərini düşünürlər.

Əsərin sonunda ifşa olunan qatil Diyari-Hində gedib orada  yeni bir kitab hazırlatmağı düşünən Əkbər Xanını sarayında öz nəqqaşlıq sənətini davam etdirəcəyini söylədikdə Qara ona bu cür cavab verir: “Əkbər Xanın bütün nəqqaşlarını rəsmlərini imzalamağa təşviq etdiyini bilirsənmi? Portuqaliya keşişləri Firəng rəsm və üsullarını oraya çoxdan  aparıbar. Onlar artıq hər yerdədir.”
“Mənim adım Qırmızı”da Pamuk rəsm vasitəsilə uzun illər bir çoxlarının beynini məşğul edən “Qərb-Şərq münasibətləri”ni araşdırır. Özünün qədim ənənənələri ilə öyünən Şərq ya axmaq təşəxxüsdən əl çəkib yeniliyi əxz edib, yeni qaydalara tabe olmalı, inteqrasiyaya, inkişafa nail olmalı, ya da daşa dönməlidir. Bu qaçılmazdır. Çünki “Geriyə baxan daşa dönür!”  Nağıllarda  deyildiyi kimi.

seyyid_2001@yahoo.ca

Ölüm və şair

Ölümü dadmaq istirəm
Bir az ayrılığı qatım
Bir az həsrəti
Bir az da səni

Ölümü öldürməy
Çadırsız
Çaysız
Mərsiyəsiz

Sonra doğsun bir bakirə
Oğlu diriltsin ölümü
Bir az yaşıl
Bir az da çaxır

Əbədiliy şairə tuş gəlməz
Heç bir qadın darıxmaz şair üçün
Sevişməz heç bir fahişə

Və sən
Dost
Şair
Yazma bir daha
Yazma köhnə kağızlara
Misralarını qaralama
Sevmə heç bir qadını
Burax darıxmasınlar
Burax soyunmasın fahişə
Burax
Get
Heç kimə, heç sağol da demə
Ürəyində heç tanrını da səsləmə
Burnu axan o uşağı da dindirmə

Kədərlə tənhalığın qovşağında
Əlini at, bir siqaret çıxard
Çək sinənə
Öskürmə bu dəfə
Üşümə hər əsəyin küləyin dalınca
Siqaretin acı dadını
Tüpür bütün xatirələrinə
Tüpür, şair

Ey bədbəxt şair
Yekə kişisən
Bəsdi misralarla oynadın şair
Oyan şair
Çıx get
Misralarında qanad yarat
Uç get şair
Qarala hərfləri, şəhər yarat
Dur get
Bas get şair

Və sən
Dost
Şair
Yazma bir daha
Burax
Get
Heç kimə, heç sağol da demə

Evinin qarşısı

Bir-iki misra qaralıyıram sənsizliyə
Hər gün toxuna bilərkən sənə
İndi
Lap elə indi
Susuzluğunla ciyərlərim qanıyır

Kölgəm, kölgəni tanıyır
Tozlu küçələrdə
Sənə tərəf uzadır özünü
Evinin qarşısındayam

Piyada
Tüpürcəyli Bakı küçələri
Çin masaj dükanlarından
Boylanıb bir neçə əyri gözlü fahişə
Tük basmış bədənlərində
Çin sayağı kədər

Qəbristanlıqda qizlicə sevişən gənclər
Ölülərə bir göstəri verdiklərindən
Xəbərsiz
Birləşiblər

Yüz illərdi Bakı
Üstündəklərinin acısını
Küləyi-boranıynan, bizimlə məzələnməyə çıxır
Heh, kimin xəbəri var ki,
Gecələr Bakıyla danışdığımdan

Gözlərim, gözlərini tanıyır
Asfalt küçələrdə
Sənə tərəf qamaşmadan baxır
Evinin qarşısındayam

Bacın soruşsa, de ki,

“Kölgəsi kölgəmi tanıyır
Gözləri gözlərimi tanıyır
Tozlu asfalt küçələrdə
Mənə tərəf gəlib
Evimizin qarşısındadı”

Əlim cibimdə
Evinin qarşısındayam…

Bunu Azadlıq Radiosuna verdiyi müsahibədə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi sədrinin müşaviri Rauf Aslanov deyir.

Onun fikrincə, Azərbaycanda Nobel mükafatı almağa layiq yazarlar var, amma indiyəcən kiminsə namizədliyinin Nobel mükafatına irəli sürülməsi söhbəti açılmayıb. “Məsələn, Anar, Ramiz Rövşən, Fikrət Qoca və başqaları bu mükafata layiqdirlər”.

Hər il İsveç Akademiyası Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına namizədlərin verilməsi xahişi ilə dünya ölkələrində müxtəlif ünvanlara minlərlə məktub göndərir.

Nobel mükafatının rəsmi saytında deyilir ki, bunlar arasında “öz ölkəsində bədii yaradıcılıq prosesini təmsil edən yazıçılar birliklərinin prezidentləri” də var.

Amma burada bir şərt var. Həmin yazıçılar birliklərinin rəhbərləri öz namizədliklərini irəli sürə bilməzlər.

Minlərlə məktub göndərilsə də, İsveç Akademiyası təxminən 50 cavab alır, yəni mükafata təxminən bu qədər yazarın namizədliyi irəli sürülür.

Qaydalara görə, namizədliklərin irəli sürülməsi prosesi fevralın ilk günündə başa çatmalıdır. Bundan sonra onlar Nobel Komitəsi tərəfindən nəzərdən keçirilir və apreldə təklif edilən namizədliklərdən 20-si seçiilr. Yayda isə bu siyahdakı adlar 5-ə enir.

Sonrakı aylarda həmin 5 nəfərin əsərləri oxunur. Oktyabrda isə Akademiya üzvləri arasında səsvermə keçirilir və səslərin yarıdan çoxunu qazanan namizəd qalib gəlmiş sayılır.

Amma namizədlərlə bağlı məsələ məxfi saxlanır və bu haqda məlumat yalnız 50 ildən sonra açıqlana bilər.

Nobel Fondunun saytında o da deyilir ki, İsveç Akademiyasından məktub almayanlar ədəbiyyat institutları, yazarlar birliklərinin rəhbərləri də kiminsə namizədliyini irəli sürə bilərlər.

Azərbaycandakı başqa bir yazarlar birliyinin – Azad Yazarlar Ocağının üzvü, “Alatoran” jurnalının redaktoru, şair Rasim Qaraca isə deyir ki, indiyəcən Azərbaycan yazıçılarından kiminsə Nobel mükafatına yaxın düşməməsinin səbəbkarı yəqin ki, ədəbi mühitin özüdür.

- Azərbaycanda Nobel mükafatı alacaq səviyyədə yazıçı yoxdur. İndi ədəbi mühitdə Sovet dövründən qalma, sovet rejiminin təkərciyi və vintciyi olmuş şəxslər dominant mövqe sahibləridir. Onlar təkərcik funksiyalarını indi də davam etdirirlər. Nə özləri belə nüfuzlu mükafat almağa layiq əsərlər yazıblar, nə də gənc nəslə şərait yaradırlar. Biz dünya ədəbi prosesindən kənarda qalmışıq. Yalnız bir dəfə Kamal Abdullanın namizədliyi Nobel mükafatına təqdim edilib, o da çıxdaş edilib.

- Siz yəqin ki daha çox Azərbaycan nasirlərini nəzərdə tutursuz. Bəs poeziya? Bunu çoxları etiraf edir ki, Azərbaycan poeziyasının çox güclü ənənələri var. Məsələn, Ramiz Rövşənin, Vaqif Səmədoğlunun Nobel mükafatına namizəd olması mümkündürmü?

- Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan poeziyası da Şərq şeiri çərçivəsindən kənara çıxa bilmir, Ramiz Rövşən, Vaqif Səmədoğlu, Vaqif Bayatlı sosialist romantikasının sonuncu nümayəndələridir, Şərq poeziyasından gələn və real həyatla bağlı olmayan melanxolik düşüncə tərzini təmsil edirlər. Bu, ruh düşkünlüyündən irəli gələn bir poeziyadır və onun dünya arenasında belə yüksək mükafat almasına inanmıram.

- Bəs sizin öz təşkilatınızda necə, Nobel mükafatına kimisə layiq bilirsinizmi?

- Nobel olmasa da, başqa nüfuzlu mükafatlara layiq xeyli yazarımız var. Məsələn, Rafiq Tağı, Həmid Herisçi, Günel Mövlud, Əli Əkbər və başqaları.

Azadlıq Radiosu

Məşhur Türk alimi Makkas bir çox qədim yazılı və şifahi mənbələri bir yerə toplayayaraq aşağıdakı nəticələrə gəlib:
1.Novruz günündə Həzrəti Əli doğulub. (Həzrət Əli Məhəmməd Peygəmbərin əmisi oğludur)
2.Fatimeyi Zəhranın toy günüdür. (Məhəmməd peyğmbərin qızı, Həzrət Əlinin arvadı)
3. Həzrət Əlinin taxta çıxması  günü.
4. Həzrət Əlinin qələbə çalması və öz rəqibləri ilə barışıq günüdür.
5. Məhəmməd Peyğəmbərin  Peyqəmbərlik libası-Xirge geyindiyi gündür.
6. Peyğəmbər Yunusun balığın qarnından sağ cıxdığı gündür.
7. Nuhun Gəmisinin batdığı gündür.
8. Türklərin Ərgənəkondan gəldikləri gündür.
9. Novruz atəşpərəstlərin bayram etdikləri müqəddəs gündür.
10. Adəmin yarandığı  gündür.
11. Həmin gün İran şahı Cəmşid özünün dünya səyahətindən gəlib Azərbaycanda qərar tutur. Və burada taxt-tac quraraq özünü şah elan edir.

Alman alimi Evelin Klengel yazır də ki, Şərqdə ən böyük və ən önəmli bayram Novruz hesab edilir. Bu bayram xalq arasında birlikdə yaşamanın rəmzidir və böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Babilonlar möhkəm inanırdılar ki, bu bayram dövlətin qorunub saxlanması üçün fundamental əhəmiyyət kəsb edir.  Elə bu məqsədlə Babilonun mərkəzində Novruz xüsusi ilə intensiv keçirilir. Qədim şumerlərin ən böyük dastanlarından biri hesab edilən “Bilqamıs dastanında” Novruz haqqında xeyli məlumat vardır. Bu gün bizlərdə Novruz adı ilə qeyd edilən bayram şumerlərdə “Yeni İl,  Yeni gün, yazın ilk günü. Bahar bayramı adları ilə qeyd olunmuşdur. Bəzi alimlər bu fikirdədirllər ki,  Midiya (Mada) səltənətinin yıxılması ilə Avesta İranda dini görüşlərə xidmət edən bir cərəyana çevrildi.  Bu hadisə bayram olaraq qeyd edildi və Novruz adlandırıldı. Mahiyyət etibarı ilə hər şey olduğu kimi qaldı, lakin bayramın adı fars dilinə çevrildi.  Tarixi mənbələr göstərir ki, e.ə 3 min ill öncə Babilistanda Novruz qeyd edilirdi. Zərdüştülük hələ e. ə. 600 il öncə Azərbaycanda, İranda, Mərkəzi Asiyada, Əfqanıstan və Pakistanda geniş yayılmış və bu ölkələrin hamısında Novruz qeyd edilirdi.

Əslində isə Novruzun tarixi islamdan da, Avestadan da, hətta Şumerlərdən də əvvəlki minilliklərə gedib çıxır.  Amazonların Qafqazda Ana xaqanlığı-madərşahlığı  yaratdıqları zaman təxminən e.ə. 8-10 min illiklərdə təsərüüfatla, əkinçiliklə məşğul olan qədim ulularımız yazda 3 (bəzi mənbələrdə bir neşə gün) gün dağlardan enərək Qarqar düzündə qarqarlarla bayram etmələri və baharın gəlişini bayram etmələridir.

Amazonların tarixi mədəniyyətləri haqqında ilk kitabı yazan Vyanalı yazar Sir Galahat “Analar və Amazonlar” kitabında yazır: Hər yaz açılanda bir prinsip olaraq amazonların qonşu tayfa ilə cütləşməyə başlayırlar. Bu gün də bu bayram xalq arasında bahar bayramı adı ilə qeyd olunur.

Sasanilər Dövləti tərəfindən Novruza sahib çıxılıb, qiymətli hədiyyələr alınması ilə özəlləşdirilib.  Hətta “Novruz vergisi” adı ilə çoxlu vergilər toplanıb ki, həmin dövrün şah və əyanları bu bayramdan öz məqsədləri üçün də geniş yararlanıblar.  Novruzun daha çox yerlərə yayılması bu dövr şahları və əyanlarının maraq dairəsində olduğu üçün Novruzu daha da geniş ölkələrə, xalqlara yaymağa çalışıblar.

Yunan tarixçisi Plutarx yazır: “Midiyalılarda buğda çox müqəddəs hesab edilir. Yazın əvvəllərində midiyalılar buğdanı cücərdirlər. Bu Omani adlanır”.

Qərbi hindistanlıların danışdıqları qədim sanskrit dilində Omani Sumani adlanır ki, bu da buğda kəlməsi ilə eyniləşir. Türkcə Sumani adlanan bu kəlmə dilimizdə Səməni adlanaraq Novruzun rəmzinə çevrilmişdir.

Antik mənbələrdə Böyük İskəndərin son Amazon olan Tallestrisin görüşünə məhz bu ölkədə keçirilən ən önəmli bayram hesab edilən bahar bayramının (Novruz) keçirildiyi gündə gəldiyi gəstərilir.

Talastrisin (N.Gəncəvi “İsgəndərnamə” əsərində Talestrisi Nüşabə adı ilə əvəz edərək, dövrün və zamanın adət-ənələri ilə uyğunlaşdırmışdır. Burada qeyd etmək yerinə düşər ki, N.Gəncəvi əsərin girişində bu əsəri yazmaq üçün bir neçə dillərdə tarixi faktları topladığını və bu əsərdə yalan olmadığını yazmışdır. Əsəri oxuduqca Arrianın İsgəndərin şərq yürüşləri haqqında yazmış olduğu demək olar ki, bütün məlumatların böyük bir dahiliklə nəzmə çəkildiyinin şahidi olursan. Təəssüflər olsun ki, hələ də bir çox tarixçilərimiz Böyük İsgəndərin Azərbaycan toraqlarında olduğunu qəbul edə bilmirlər. Bir tarixçinin isə etiraf etdiyi kimi, bunu deməyə və yazmağa bizə icazə vermirdilər (Yəqin ki, sovet vaxtında).

Arrian: “Böyük İskəndər eramızdan əvvəl 324-cü ilin yayında Bağıstana (Bisutinə) gəlir. Hiseya səhrasında 1 ay qalır. Ekbatana gəlir. 100 amazonla kef məclisləri yaşayır. Kiçik Midiyanın Atropatena çarı Atropat Alexandrın ordusunda döyüşmək üçün 100 nəfərdən ibarət qadın döyüşçü göndərir.  Amazon adlanan bu qadınlar kişi paltarına bənzər paltar geyməklə yüngül hərbi silah olan nizə, yüngül qalxan, ox və kamanla silahlanmışdılar”.

Böyük İskəndərin son Amazon Tellastrislə görüşünü təsvir edən bir çox antik yazarlar, o cümlədən romalı tarix yazarı Curtius Rufus da yazmışdır. Tellastrisi ayaqlarının ucuna qədər paltarının üzərindən düyümlü qısa yubka geyinmiş, aypara formasında sinəsini örtən lövhə başında isə dəbilqə olduğunu təsvir etmişdir. Onun İskəndərdən bir amazon doğma arzusunu və qürurunu İskəndər görür, ona məftun olur. Yanında 14 (bəzi mənbələrdə 13) gün qalır.

Pompeius Trogus (e.ə. I əsr)  Böyük İskəndərin Atropenaya yürüşünü anladarkən yazır:  “Böyük İskəndər xəzərləri və midiyalıları yendi. Orada ondan bir uşaq doğmaq arzusu ilə amazon kraliçası Talestris (ya da Minutiya) 300 qadınla bərabər 35 günə yad qəbilələri keçib İskəndərin görüşünə gəlir. . Onun gəlişi və görüş anı Böyük İskəndəri həyəcanlandırır. Bu məqsədlə İskəndər 13 gün onun yanında qalır. Bundan sonra o hamilə qaldımı-qalmadımı yenə geriyə qayıdır” (XII Tərcümə O.Sell)

Böyük İskəndərin Talestrislə görüşünü bir çox antik yazarlar, o cümlədən- Strabon, Curtius, Rufus və Kallisthenes müxtəlif cür təsvir etmişlər, ancaq əsl kök isə eynidir. Deməli, böyük İskəndər Azərbaycan torpaqlarında olmuş və son amazonla burada görüşmüşdür.

Alban tarixçisi Moisey Kalankatuklu Böyük İskəndərin Qafqazdan Çolaya keçdiyini yazır.  Bəzi tarixçilər və arxeoloqlar antik yazarların məlumatlarını mifologiya adlandırsalar da məncə bir tarixi faktı qəbul etmək lazımdır ki, Arrian Böyük İsgəndərin şəxsi arxivində işləmişdir. Və Böyük İsgəndəri İran və Qafqaz yürüşlərində şəxsən müşaiyət etmiş və əsgərlərin söylədiklərin istifadə etmişdir.  Bunların da həqiqət olduğuna şübhə eləmək obyektivlik olmazdı.

Sir Galahat “Analar və Amazonlar kitabında yazır: “Görünür Talestris (Nüşabə – N.A.) Amazonların son kraliçası imiş. O zaman albanlar amazonların qonşuları hesab edilirdi.

Novruz haqqında yazılı  mənbələrdən biri də eradan əvvəl VI yüzilliklərə aid məlumatlardır. Məlumdur ki, Azərbaycanın cənubunda Atropat, şimalında isə Qafqaz Albaniyası dövlətləri mövcud idi.  Hər iki ölkədə Novruz bayramı qeyd olunurdu.

Alman arxeoloqu Yakob Hummel ilk dəfə çaxmaq daşından əmək alətlərini Xanlarda aşkar etmişdir. Qarqarlar təpəsində aşkar edilən daşlar burada oturaq həyatı sübut edən tutarlı faktdır. Əkinçilik Azərbaycanda hələ neolitdən məlumdur.  Daş toxalar olmuşdur. Eneolitdə genişlənmişdir. İlk tunc dövründə isə maldarlıqdan ayrılaraq ayrıca sahə olmuşdur. Daş və sümük toxalar, daş dişli sümük oraqlar tapılmışdır. Akademik V.İ.Vavilov sübut etmişdir ki, dənli bitkilərin ən qədim əkin yerləri Qafqaz və cənub-qərbi Asiya olmuşdur. Dağıstanın “Çox” yaşayış məntəqəsindən e.ə.VI minilliyin II yarısına aid ev heyvan sümükləri, əkinçilikdə istifadə edilən alətlər tapılmışdır.

Mingəçevirdə oraq və çaxmaq daşından düzəldilmiş ox uclarının tapılması əkinçiliyin sübutu üçün yetərli faktlardır. Ümumilikdə  isə Zaqafqaziyada ilk əkinçilik Mil-Qarabağ düzündə bərqərar olmuşdur. Qarqarlar təpəsində buğda dənəsinin izlərinə e.ə 5-ci minilliyə aid edilən qazıntılarda rast gəlinmişdir. Amazonlar əllərinə xına yaxıblar. Qafqaz Albaniyasında  utilər “jog olun axsi bay” bahar bayramı “hərsə” bişirərərk yumurta boyayır və tonqal qalayaraq üzərindən atlanırmışlar. Amazonların bahar bayramı tarlalar şumlanıb taxıl cücərdiyi zaman dağlardan düzənliyə enərək, əkinlər bərəkətli olsun deyə, cücərmiş sünbüllərin üzərində sevgililərinə qovuşarlarmış.

Bu adəti Amazonlar getdikləri hər yerə aparmışlar. Hətta əfsanəyə görə gözəl Amazon Harmanianın savaş tanrısı Zevslə çılğın sevişməsindən yunanların əsl cəngavər Amazon hesab etdikləri Pentazileya dünyaya gəlmişdir.

Azərbaycan arxeoloqlarının qənaətlərinə görə Mezolit dövrü əsasən Damcılı  və Qobustan abidələri ilə səciyyələnir. Qazax-Axstafa ərazisindəki Şomutəpədən, Töyrətəpədən və Baba Dərvişdən tapılmış taxıl dənləri 5-6 min il bundan əvvəl buranın əhalisinin əkinçiliklə məşğul olduğunu sübut edir. Qarqarlar təpəsində e.ə 5-4-cü minillərə aid edilən buğda dənəsi tapılmışdır.

Gürcüstandakı İmiris dağında qara məsgəndən e.ə. 5-4 minillərə aid amazon qadın heykəlciyinin qarnında sünbül işarəsi vardır.

Qobustan qaya rəsmlərində  biçin prosesini  göstərən hətta sünbül rəsmləri ayırd edilən qaya rəsmləri vardır. İ. Cəfərzadə Qobustanda Ana xaqanlığın zamanını erkən neolit dövrünə, e.ə. VIII minilliklərə aid etmişdir.

Qobustanda 143 nömrəli daşda od yeri, tonqal yeri vardır.  Qaya rəsmlərində “Yallı” rəqsi bu gün də tonqal ətrafında əl-ələ tutaraq  edilən “Yallı” rəqsinin ilkin primitiv variantlarıdır.

Amazonların yaşamış olduqları bütün torpaqlarda bu gün Novruzun keçirilməsi də təsadüfi ola bilməz. Onların Qafqazdan baş alıb Qara Dəniz sahilləri, Türkiyə- bütün Kiçik Asiyaya, Trakya, Suriya, Ərəbistan və Misirə axınları və məhz bu ölkələrdə bu gün də Novruzun bayram edilməsi məhz amazonların tarixi irsi ilə qırılmaz tellərlə bağlıdır.

Tədqiqat davam edir.

Kultaz.Com

Bu münasibətlə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə Heydər Əliyev Sarayında təntənəli mərasim və konsert keçiriləcək.

Yubiley tədbiri ilə əlaqədar mərhum sənətkarın həyat yoldaşı Elza Mustafazadə və qızı, bəstəkar, pianoçu Əzizə Mustafazadə Bakıya gəliblər. Əzizə Mustafazadə atasının yubiley mərasimində xüsusi konsert proqramı ilə çıxış edəcək.

Pianoçu bir neçə gün Bakıda olacaq.

Bu 6 ildə “Sənət qəzeti” heç bir maliyyə dəstəyi və sponsor olmadan böyük işlər görüb. Yüzlərlə xarici müəllifin əsərləri tərcümə olunaraq ilk dəfə Azərbaycan dilində təqdim olunub, çoxsaylı yerli müəllifin minlərlə şeir və hekayələri, araşdırma və məqalələri dərc edilib. Bir çox müəlliflər ədəbi cameəyə ilk dəfə məhz bu qəzetin səhifələrindən vəsiqə qazanıb. Görülən işin həcminə baxdıqda, görürsən ki, hətta böyük bir təcümə mərkəzinin, ədəbiyyat, mədəniyyət strukturunun belə görmədiyi qədər əmək sərf olunub, nəticələr qazanılıb.

Qəzetin baş redaktoru Samir Sədaqətoğlu bu gün də qəzetin ağır maliyyə şərtləri altında- ofissiz, redaksiyasız, səyyar vəziyyətdə fəaliyyət göstərdiyini bildirir: “Amma gördüyümüz işdən zövq alırıq. “Sənət qəzeti” artıq canlı tarixə çevrilib. Dişimizlə, dırnağımızla da olsa, onu yaşatmaq, daha çox iş görmək əzmindəyik. Bizim bircə amalımız var: Azərbaycanın, onun mədəniyyətinin, ədəbiyyatının inkişafına xidmət etmək.”

Biz də həmkarlarımızı qəzetin ad günü münasibəti ilə təbrik edir, ona istər maddi problemlərin həllində, istərsə də yaradıcı mənada uğurlar arzulayırıq.

Xatırladaq ki, qəzetin yeni sayı martın 16-da işıq üzü görəcək.

Dr. Tariyel Azərtürk

Neçə illərdir ki, Azərbaycan alimləri, yazıçıları, şairləri, müəllimləri, bir sözlə, ölkənin ictimai fikir düşüncəsi Bahar (Novruz) bayramının köklərini arayır, onun haradan rişələndiyini tapmağa səy göstərir.  O heç cürə barışa bilmir ki, biz bu əzəli və dünyəvi bayramı farslardan və yaxud ərəblərin zorla Azərbaycana gətirdikləri İslamdan iqtibas etmişik. Bu sahədəki daima oyaq olan qan yaddaşımız əlimizdə faktların olmaması zəminində belə “iqtibasla” barışmağa imkan vermir. Bununla belə, o (qanyaddaşı) özünün şüuraltı pulsasiyası ilə uzaq tariximizi zaman zaman bizə xatırlatsa da, onu tam, olduğu kimi göz önünə gətirə bilmir. Amneziyamı (yaddaşı itirməmi) mane olur? Yəqin ki. Amneziyaya səbəb nədir? Hələlik bizə bizi öz yazılı və kahkəşanlı tariximizdən ayıran kataklizmin səbəbləri aydın deyil. Mən “yazılı tariximiz” deyəndə, Sibir-Altay Türk runi yazılarını nəzərdə tutmuram. Halbuki Azərbaycan şüurunda Sibir-Altay-Orta Asiya qütbü dominantlıq təşkil edir. Qüvvətli imperiya siyasətlərinin təsiri fonunda uydurlmuş,  azdırılmış, alçaldılmış Azərbaycan və ya Azərbaycan türklərinin tarixini u qütb ilə bağlayan alimlərimiz hələ ki, çox- çoxdur.

“Yazılı tariximiz” deyəndə,  mən yazılı səsimizin Babilandan gəldiyi faktını qabartmaq istəyirəm. Lakin bu güney-batı qütbü də yanlış olaraq xəyalda “Şumer” assosasiyasını törədir. Lakin yuxarıda dediyim kahkəşanlı tarixi yaradan xalqın adı qətiyyən “Şumer” olmayıb. Mənası da türkcə olan Babilanda [Baba-patriarx, il-el, xalq, an-məkan - (Baba (Patriarx) elin məkanı)] ilk yazını kəşf etmiş xalq özünü elə Türük də adlandırırdı. Gil yazılardan etdiyim yüzlərlə tərcümə sübut edir ki, əvvəla, onların dili təmiz Azərbaycan türkcəsincədir, ikincisi, u yazıları gil lövhələrə qazımış xalq özünü elə Türük (Türk) də adlandırırdı. Sadəcə, yeni uydurulmuş tərcümələr əski yazılarda hələlik rast gəldiyimiz bütün yaşarı xalqların (Assir, Elam, Ete (Hetit). Ərəb, Türk; şəhərlərin (Babilanın paytaxtı olmuş Ur-Nammu, Bakı, İribuni, Əhər, Haldi, Həmmədan) adlarına bir növü  məhəl qoymur, “etinasızlıq” edərək onlara tamamilə müxtəlif məntiqsiz don geydirirlər.

Bizim olan uzaq əks-sədalı həmən tarixdə Şəmsi Ədəd Abi adlı doğma yazarımızın böyük bir poemasının mətni tam açılıb və o orada bir neçə dəfə Türk (Türük) adını çəkir. Məs., onlardan birində deyilir:

“Şakadu, ümni-işi şunu ana səriyə,
Tatru dammak av ilemez Türükü ki,
Qadum, nişə şunu, Tatru damma!” –

Yəni türk zarafat sevəndi, işi-gücü bunu ona səriməkdir (dolamaqdır), Tatru*  danmaq ev eləməz türükü, (türkə baş ucalığı gətirməz), Qadası, bunu unutma-tatrı danma.” *Qədimlərdə türklər gəlmə ərəb və farsları “tatr” adlandırırdılar.

Bəli, bu günkü İraq türkləri Kərkük türkmənlərinin birbaşa əcdadları olmuş həmən Babilan türkləri iki əsas allaha inam gətirirdilər. Onlardan biri ildırım və zəlzələ allahı sayılan Marduk idi. Əsas məqsəddən uzaq düşsək də, ulularımızın qüdrətinə inandıqıları vacib allahlardan biri ilə oxucuları qısa da olsa tanış etmək, düşünürəm xeyirxah işdir.

İlk baxışda heç bir məna veməyən ad iki azərbaycan sözünün birləşməsidir. Mərd uk, yəni mərd ox deməkdir. Babilan (İrak) kimi, elə Azərbaycan kimi də qızmar, quru təbiəti ilə fərqlənən məhsuldar torpaqlı bir yerdə yağışın nə demək olduğunu izah etməyə ehtiyac yoxdur. Bu mənada göydə çaxan ildırıma ulu əcdadlar yerlərə ruzi mənbəyi nur yağış  göndərən ildırım çaxmasını mərd ox adlandırmış və ona – həyat rəmzi kimi iman bəsləmişlər. Ona daima ehtiyac duymuşlar.

Mərduk barədə gil yazılarda çoxlu məlumatlar var. İrakın Sippur adlı yerindən tapılmış bir gil lövhədəki yazı Bağdad alimi Al-Ravi tərəfindən səhv olaraq “Mərduka himn” kimi tərcümə edilib, əsas mövzu mənasız söz yığınına çevrilsə də, mətn əslində “Ete (Hetit) elində” vulkan püskürməsindən bəhs edir. Mətnin üçüncü sətrində deyilir:

“Ete el enin ki, Mərduk lüzim urur.”

Hetit eli inildəyir ki, Mərduk lüzum görür. Enin – Anadolu türkcəsində inildəmək, zarıldamaq, guruldamaq deməkdir. Mətn vulkan püskürməsinin gözəl elm dildə çox böyük boyalarla təsvirinə həsr edilib. Bu xəttin özü qətiyyətlə Mərdukun İldırım allahından başqa, həm də vulkan püskürməsi və yəqin ki, zəlzələ allahı da olmasına dəlalət edir.

Əslində bu yazıda biz Bahar bayramı ilə bağlı əcdadların inam bəslədikləri digər bir İlahədən söhbət salmaq niyyətindəyik. Bu, məhəbbət, sevgi, bolluq və bahar ilahəsi sayılan İstərdir. Bəzən anu gil lövhələrdən İştar kimi oxuyurlar. Səhvdir. Anun əsil adı bizim sevgi və məhəbbət sözlərinin feil forması olan İstərdir və bütün dünyada anu İstər kimi də tanıyırlar. İngiliscə “Easter” yazılıb “İster” kimi də tələffüz edilir.

İstər kimdir?

Xristianların nəzərində İstər ilahə deyil. O sadəcə, çarmıxa çəkilmiş İsa peyğəmbərin Yerusəlimdəki mağarada qoyulmuş meyitinin qəfildən göylərə çəkilməsindən sonra istifadəyə girmiş qədim sözdür. Peyğəmbərin “Dirilmə”sinə, “Yenidən doğulma”sına bir növü sinonim kimi işlədilir. Xristianlar peyğəmbərlərinin dirilib həmin mağaradan yoxa çıxması möcüzəsini onun Allahın yanına yüksəlməsi günü kimi bayram edir və həmən günü “İstərin mübarək!” (Yenidən doğuşun Mübarək! deyib bir-birini təbrik edirlər. Rusiyada isə həmən gün bildiyiniz kimi, Pasxa bayramı adı altında təntənəli şəkildə qeyd olunur.  Amerikada  “Resurraction Day” (Rezurəkşn dey-“Dirilmə günü”) kimi kilsələrdə xüsusi vurğulanır.

Rəsmi ədəbiyyatın yazdığına görə də, “Easter (İstər) yenidən doğulma, yenidən dirilmə vaxtıdır. O, İsa Peyğəmbərdən də qabaq büdpərəstlər* tərəfindən bərabərlik (Bahar gecə-gündüz bərabərliyi (ing. Equinox-ekinaks) günü kimi qeyd edilirdi. Bununla insanlar Bahara ”Xoş gəldin!”  deyir, onu salamlayırdılar”.

Göründüyü kimi, uzaq babalarımızın Məhəbbət, Bolluq və Bahar İlahəsi İstər, “Yenidən Doğulma”, “Yenidən Dirilmə” məfhumları ilə, yəni bilvasitə “bərabərlik” kimi təbiət hadisəsi ilə eyni məna yükü daşıyır. Biz bir anın, ləhzənin ifadəsi üçün işlədilən “Gecə ilə gündüzün bərabərliyi” çoxsözlüyünü ingilis dilindəki “ekinaks” kimi  vahid bir sözlə necə əvəz edə bilərik? Mənə elə gəlir ki, burada ulularımızın köməyinə müraciət etməliyik. Zənnimcə onlar “ekinaks”-ı “İstər” kimi yeganə sözlə ifadə edirdilər. Və biz də bu gün “sutka” yerinə, qanı və canı ilə türk sözü olan  “güntün” (tün-qədim türkcə gecə deməkdir, bizdə indi qaranlığın sinonimi kimi “tünlük” şəklində qalıb) kimi, “İstəri” də qaytarıb astronomik termin şəklində də işlədə bilərik.

Astronomik termin kimi “İstər” (termin mənimdir–TA), yəni “ekvinaks” nədir? Bu, astronomik vahid olub, zamanın elə bir anını (gününü yox) ifadə edir ki, həmin anda Günəşin mərkəzi Yer orbitinin tam üstündən birbaşa müşahidə edilir. Bu an hər il Martın 20-nə (“Bahar İstəri”-termin mənimdir-TA) və Sentyabrın 23-nə (“Payız İstəri”- termin mənimdir-TA) təsadüf edir. Bizə elə gəlməsin ki, əcdadlarımız biz düşündüyümüz qədər avam, qoy onların zəkalı ruhu bağışlasın məni bu söz üçün, abdal olublar. Xeyr! 6500 il öncə yaşayıb yaratmış ulu astronomumuz Enlil İsmənin gil lövhələrdən tərcümə etdiyim astronomik tədqiqatlarının nəticələri bu günkü “kosmos adamını” heyrətdə qoyur. Yerin kürrə şəklində olduğunu Aristoteldən dörd min beş yüz il öncə qeyd edən Enlil İsmə kimi alimlər Yerin Günəşlə nisbi hərəkətini də asanlıqla müşahidə edir və İstər anını – Baharın gəlişini tam dəqiqliyi il ellərə bəyan edirdilər.

Odur ki, Yazın, yəni Yeni ilin “Yenidən doğulmasını” paqanist (büdpərəst) ulularımız xristianlıqdan ən azı 3-4 min il, farslardan 2500-3000 il öncə bayram edirdilər. İndi bizim haqqımız yoxdur ki, Bahar-İstər bayramını yeni biçilmiş Novruz cildində “farslardan iqtibas etdiyimizi” dünyaya bəyan edək. Bunu elmi yolla, yazılı mənbəələrlə daha da əsaslandırmaq üçün “Yazın gəlişini bayram edən “paqanistləri” “ulularımız” adlandırmağa nə dərəcədə haqlıyıq?” sualına cavab tapmalıyıq. Onları “ulularımız” adlandırmağa bizə inam verən haqqın adı nə?

Bu cür inamın kökləri indiki rəsmi büdpərəstlikdən çox-çox qabaqkı dərinliklərdən gələn yazılı informasiyalardadır. Belə ki, ulularımızın Günəşə və Oda inamları mixi yazılarda, yenə də Şəmsi Ədəd Abi yaradıcılığında tam açıqlığı ilə əksini tapır:

“Şanu-tamaşum  vardı, əridi, Kas Atəşpuram!
U mat tama var duyamı, inə Ərəb hiyim ki…
Vardı kaysa, Ahura dininin ulu ömrü!”

Hetitlərin ərəblər tərəfindən soyqırımına məruz qoyulmasını qələmə almış yazar törədilmiş faciə fonunda şan-şöhrətli hetitlərin “şanı-tamaşalarının” əridiyini (erməni quldurlarının qələbəsi fonunda bizim şan-şöhrətimizin 15 ildir yerlərdə sürünməsi kimi) yana-yana qeyd edir. Fəqət  fikrini pozitiv tamamlayır və özünün “kas” (“dəniz odu”) “atəşpur” (od yandıran) olduğunu vurğulayıb, od varsa, Ahura dininin ömrünün də ulu, əbədi var olacağı inamını qəti bəyan edir. Odun əbədi olacağı heç kəsdə şübhə doğurmur. Ahuranın adına gil lövhədə, özü də odla, özünün dini ilə bağlı rast gəlinməsi, həm də Avestadan neçə min il qabaq, həm də türk dilində rast gəlinməsi, onun farsların (bütün dünya ədəbiyyatı Ahura-Mazda şəklində onu farsların od allahı hesab edir) olmadığı qənaətini tam təsdiqləyir. “Avesta haradansa Türk yazılı ədəbiyyatından Pəhləvi dilinə köçürmədir” deyən bir sıra Azərbaycan alimlərinin yuxarıda dediyim qanyaddaşlarının funksiyativ varlığından xəbər verən bu olqu danılmaz yazılı həqiqətdir artıq. Onun dünyaya mənim olduğu faktını bəyan edəcək zaman da uzaq deyil.

Ulularımız Oda inamla əlbəttə paqanist (büdpərəst) idilər. Həm də həmən “büdpərəstlər” İstər – “Yeni Doğulma” – Bahar bayramının yaradıcıları idilər. Və tarixin qanyaddaşı indiki nəsillərdə nə qədər öləzisə də, hələlik yaşarıdır və biz, məsələn, filologiya elmləri doktoru, professor Elməddin Əlibəyzadə deyəndə ki, “Bahar bayramının ən azı on min il yaşı var”, iradəsi, cürəti həmən yaddaşın funksiativ fəallığının şüuraltında hələ də yaşarı olduğundan xəbər verir.

Gil yazılarda İstərin məhz bizim Bahar və Bolluq İlahəsi olduğu olqusu qəti təsdiq olunur. Bunsuz, indiyə qədər olduğu kimi, biz hansı haqla ana yiyəlik iddiaları irəli sürə bilərdik? Əvvəla, xristianlıqda ən azı 1500-1700 yaşı olan İstərin həm İlahə kimi, həm ekinaks kimi bizim olduğu faktını mixi yazılardan edilmiş yeni tərcümələr şəksiz sübut edir. İkincisi, İstərin bizim olduğu dəlillərinin digər sübutu isə xristianlıqdan çox-çox qabaq şöhrətşiar Bahara “Xoş Gəldin” deyən “büdpərəstlərin” məhz bizim ulularımız olduğuna dəlalət edir. Bizə qəti məlum olmayan, lakin adı və əsəri indi aşkarlanan Ulu Şairə Nənəmiz Bikə İstər barədə belə deyir:

“İstəri [udar]mu nar, Bikə likbi?
U Ana ki, aşipa maş-maş aradır.”

Budur, burada İstərlə (həm İlahə, həm astronomik bərabərliklə) Bahar bayramı arasındakı düzxəttli əlaqə tam açıqlığı ilə verilir: “İstəri udarmı od, Bikə qəzəbi (likbi), Bir Ana ki, hər bayramda ev sahibinə (aşipə) maş-maş və [həm də düyü] arıdır)”. Düyü, noxud, maş arıtmaq, düyünü dibəkdə döyüb çəltikdən təmizləmək, noxudu səhərdən suda qoyub ləpə çıxarmaq, Axır Çərşənbənin (İlaxırın) və Bahar bayramının ən əsas attributlarıdır. Bunu kim danır ki? Ancaq bunların köklərinin bu qədər dərində olduğu barədə yazılı mətnlərdən məhrum idik. Gördüyünüz kimi, biz türklərdə, bu, mixiyazılı Bikə Nənə dövründən qalma adətdir. Buna ki, indi möhürlənmiş qəbalə də var…

Müasir ədəbiyyat yazır ki, bizim eranın II əsrinə qədər İstər Avropa xalqları üçün qətiyyən dini bayram deyildi.

Öz aramızıdır, sonradan yaranan dinlər ayaq tutub yeriyən kimi minillik milli bayramları özlərinə xidmətə yönəltməyə az səy göstərməmişlər. Çoxlarının yadına gələr ki, Sovet dövründə Bahar bayramını da İslam dini ilə əlaqələndirməklə, ona yasağı asanlaşdırırdılar. Dinlərin fəaliyyətinə son qoyulmuşdu. Din yox idisə, biz onun bayramını necə qeyd edə bilərdik? Əslində Sovet-kommunist ideologiyasında məntiq var idi. Amma İslamın Bahar bayramına öz donunu geyindirməsində məntiq ola bilməzdi. Bununla belə, uşaq vaxtımızda anam Pərizat İlaxırı biz balalarına “Həzrəti İmam Əlinin qırmızı geyinib taxta çıxdığı gün” kimi təqdim edirdi. A dinçi deyildi, ancaq dövrünün dinçi mollalarından eşitdiklərini öz biliyi kimi öz övladlarına məmuniyyətlə danışırdı və inandığı böyük şəxsin böyük uğuruna ürəkdən sevinirdi. Halbuki Bahar Bayramına açılan qapı kimi İlaxır 7-ci əsrdə yaşamış İmam Əlidən min illər öncə öz qədim tarixini unutmuş xalqımızın yüz-yüz nəsillərini zaman zaman sevindirib.

Və bu Bahar sevinci yüz illər boyu Avropa xalqlarının da milli bayramı kimi düşüncələrə hakim kəsilib. Di gəl ki, eramızın ikinci əsrindən başlayaraq xristian missonerləri şimaldan səfərə gələn (görünür Roma imperiyası sərhədlərinə) anqlo-sakson tayfalarının bu cür “paqanist-buddist” bayramlarını görcək, tayfaları xristanlığa, bayramlarını isə dinə xidmətə cəlb edirdilər. Məsələ burasındadır ki, İsa Peyğəmbərin çarmıxa çəkilməsi və sonradan dirilməsi də məhz Mart ayının ortalarına – bu günlərə təsdaüf edir. Və bu, din missionerlərinin məqsədlərinə tədricən nail olmasında çox böyük rol oynayıb.

Elə bu gün bu sətirləri kompyuterdə yazanda, Sietldə inanılmaz “hadisə” baş verib. Gecə-gündüz çalışan nəhəng biznes dükanlarının hamısı bağlanıb. Hamı istirahətdədir. Xalq vaxtilə Bahar Bayramı kimi qeyd etdiyi İstər bayramını artıq 1700 ildir ki, başqa donda – İsa Peyğəmbərin Dirildiyi gün kimi qeyd edir. Bu il (2008) həm də İstərin (Rezurəkşnin) Bahar Bayramı ilə üst-üstə düşməsi ilə əlamətdardır. Çünki ikinci əsrdə Bizans hökmdarı Konstantindən tutmuş, Roma və Katolik, Portestant hökmdarları bu günün yerini istədikləri məntiqlə dəyişdiriblər. Ona görə də bir dinin içindəki müxtəlif konfessiyalar İstəri və ya Pasxanı ayrı-ayrı vaxtlarda qeyd edirlər.

Bir olqu da çox maraq kəsb edir. Məlumdur ki, İsa Peyğəmbərin çarmıxa çəkilməsi əmrini verən paqanist Roma və yerli iudeyist İzrail hakimləri, çarmıxdan endiriləndən sonra onu Yerusəlimdəki dağlardan birindəki mağaraya qoydurur və oraya üçqat gözətçi təyin edirlər. Qəzəblə deyirlər: “Elə hey təsdiq edirdin ki, sən Allahın oğlusan. Doğrudan da Allahın oğlusansa, qoy indi o sənə kömək etsin”. Peyğəmbərin möcüzəsi də ondan ibarətdir ki, bu boyda silahlı əsgərlər tərəfindən göz bəbəyi kimi qorunan bir mağaradan tam yoxa çıxa bilib. Bu anı xristianlar təbii olaraq “Peyğəmbərin yenidən Doğulduğu gün” kimi bayram edirlər. Onlar inanırlar ki, o, Allahın övaldı kimi onun öz yanına yüksəlmişdir.

Belə bir qeyri-rəsmi fikir də mövcuddur ki, Peyğəmbəri mağaradan çıxarıb onu Allahın Ərşinə ucaldan məhz İstər İlahə olmuşdur. Və buna görə də xristianlar həmən gün “Happy Easter!” (İstərin mübarək!) deyə bir-birini təbrik edir. İstər qədim şumerlərin Məhəbbət ilahəsi idi və vaxtilə ana demək olar ki, bütün şərq xalqları səcdə qılıblar. Bu barədəki fikirlərimi bax beləcə -  missionerlik moizələri ilə məni xristianlığa cəlb etmək istəyən ABŞ kilsə xadimlərinə bildirəndə təəccübdən çiyinlərini çəkir və mənə yönəlmiş fikirlərindən vaz keçirlər..

İstər bizdə unudulub. Anu biz özümüzünkü saymırıq. Çox desək də ki, şumerlər bizim ulularımızdır, heç mixi yazılara da sahib durmuruq. Dura bilmirik. Amma bizsiz də İstərimiz yaşayır. Fəqət xristian dünyasında bizsiz yaşayır. Heç kimə bəlli deyil ki, a əslində bizim uluların Bahar, Bolluq və Məhəbbət İlahəsi olub. Bəs bu necə baş verib ki, sahibləri tərəfindən unudulmuş İlahə başqa yad bir dünyada öz yaşamını davam etdirir? Suala cavab vermək üçün, gərəkdir yenidən tarixin qaranlıq dərinliklərinə baş vuraq.

Əslində xristian, bütövlükdə isə Avropa ədəbiyyatı İstər ənənələrinin xristianlıqdan qabaqkı dövrlərə gedib çıxdığını etiraf etsə də, İstər sözünün haradan gəldiyini, hansı mənbəədən alındığını tam təyin edə bilmir. Halbuki mixi yazılardan tərcümələr doğru olmasa da, hər halda “şumerlərin” “İştar” və ya “İstər” adda ilahələri olduğunu dana bilmir. Mixi yazılı mənbəələr də bu günkü avropalıları İstərin haradan yarandığını anlamağa imkan vermir görünür. Bunun üçün Avropa yazılı ədəbiyyatı 8-ci əsr İngiltərə alimi St. Bedeyə istinad edir. Onun gümanına görə, İstər, teutonik, yəni anqlo-sakson və ya protogerman mənşəli olub,  onlarda da yaz və bolluq ilahəsi sayılan və ingilis dilində də yaşarı olan Ostern və ya Eastre-dən gəlir.

Lakin özünün bu günkü xristian adət-ənənələri ilə İstərin şərqdən gəldiyi qəti şübhə doğurmur. Və teutoniklərin (qədim protogermanların) də kiminsə vasitəsilə anu “şumerlərdən” iqtibas etdiklərinə də şübhə yoxdur. Bu baxımdan onun (u adda bayramın) yəhudilərin Pesax festivalı ilə bağlı olduğunu iddia edən tədqiqatçılar da var. Pesax bayramı indi Avropanın bəzi xiristian ölkələrində yenə də Peyğəmbərin yenidən dirildiyini geniş qeyd edən Pasxa Bayramı kimi məşhurdur. Çünki yuxarıda deyildiyi kimi, vaxtilə Avropada həm də İstər adlanan Bahar təbiət bayramı 1700 il öncə İsa Peyğəmbərin Yenidən Doğulduğu (Dirilidyi) günə xidmət üçün dəyişdirilib. Yəni göstərilən iri zaman kəsiyindən öncə, Avropa da hər il Martın 21-ni eynən ulularımızdakı kimi “İstər-Bahar” bayramı şəklində kütləvi qeyd edirmişlər.

Və buradan da Bahar bayramının bizdəki indiki atributlarının çoxu indiyə qədər də demək olar bütün Avropa xalqlarında mövcuddur. Amma onlar (attributlar) onların hamısında Pasxa Bayramına, yəni dini bayrama xidmət edir. Atributlar ayrıca geniş mövzudur. Amerikaya təzə köç etdiyim illərdə oxuduğum bir kitabda bir çox Avropa xalqlarının İstər adət-ənənələri ilə tanış olanda, təəccübdən donub qalmışdım: “Bunlar ki, bizim “Novruzla” üst-üstə düşür” heyrətində buxovlanmışdım. Və bu məqalənin rüşeymi o zaman yaranmış, “Axı bu qədər oxşarlıqlar haradan?” deyə onların kökünü aramaq fikri cücərmişdi. Lakin onda gil mətnlərin tərcüməsi ilə hələ məşğul deyildim və İstərlə də tanışlığım yox idi. Nə vaxtsa attributlar haqda məqalə ayrıca yazılar sağlıq olsa.

Babilandakı ulularımızın İstəri ilə onlara qonşu olmuş yəhudilərin Pesaxı arasında nə kimi fiziki əlaqələr ola bilərdi?

Pesax (ingiliscə Passover-pəsovr) yəhudilərin Yegipet fironlarının qul əsirliyindən xilas olub İzrailə kütləvi köçü şərəfinə verilmiş böyük ziyafətə deyilir. Bu, u dövrdən indi Yəhudi təqvimində 8 günlük bayram təki xüsusi təqdim olunur. Ondan oncə Babilanda yaşayan və ilk yazının əsasını qoymuş ulu türklər İstər bayramını-Bahar bayramını -Yeni doğan yeni il bayramını kütləvi məclislərlə, kütləvi şənliklərlə qeyd edirdilər.

Şübhəsiz, İstəri xristian dünyasına, xristian bayramı kimi gətirənlər qədim İzraildə İsa Peyğəmbərə ilkin inam bəsləyib, onun əməkdaşlarına çevrilərək, müəllimlərinin ideyalarını davam etdirən və Roma və Bizans imperiyaları vasitəsilə Avropaya  yayan ilk xristian yəhudilər olub.

Qədim yəhudilərin isə Babil “şumerlərindən” saysız iqtibasları barədəki saysız dəlillər məşhur Amerika deşifrəçi şumerşünas alimi professor, yəhudi mənşəli Samuel Noy (Nuh) Kramerin əsərlərində öz əksini geniş tapıb. Babilana qonşu olmuş və hətta yazılana görə Babilan yanındakı Haldey ölkəsində yaşamış sami dilli xalqların sivil “şumerlərlə” əlaqəsi  qaçılmz idi. Bu da danılmaz faktdır. “Şumer” dastan, epos, poeziya, memarlıq, texnika, gəmiqyırma, din və adət-ənənələrinin yəhudilərə, ərəblərə, elamlara, arameylərə, assirlərə, sonradan oranı zəbt etmiş (Kir və Dara dövrlərində) farslara keçməsi təbii idi. Ona görə də İstər indi həm Avropa dünyasının, həm fars dünyasının (Novruz adı altında) bir kökdən göyərmiş şərikli bayramının tacı rolunda çıxış edir.

İncilin qeydlər bölməsində oxuyuruq: ”Yəhudilərin Yegipet əsirliyindən xilas olduqları dövrdən İncildə müqəddəs il Baharın Aviv adlanan ayından başlayır. Aviv -“yetişən sünbül ayı” deməkdir. O, Bahar tarazlığı və arpanın biçilmə ayı idi. Sonralar o Nisan adlanmağa başladı. Ay bütövləşməsinə təsadüf edən bu ayın 14-cü günü onlar Pasxanы (Pesaxı-TA) bayram kimi qeyd edirdilər.” (The Holy Bible, New International Version, Zondervan Bible Publishers, Grandparids, Michigan, 2305 pp).

Göründüyü kimi, yəhudilər Hanaanaya qayıdtıqdan sonra Pесах bayramlarını da hər il Aviv (Mart) ayının İstər günündə qeyd etməyə başlayır. Bu işdə Nəbuhədnəzər dövründən uzun illər Babilanda yaşayıb yerli əhalinin adət-ənənəsindən müəyyən iqtibaslar etmiş və eramızdan əvvəl 5-ci əsrdə oradakı əsirlikdən qayıtmış yəhudilərin rolu yəqin ki, az deyil idi. Amma bu ayrıca tədqiqat tələb edir.

Vaxtilə “Xalq” və “Xalq Cəbhəsi” qəzetlərində Bakının Dağüstü parkında boş qalmış yerdə  İstərin heykəlinin qoyulması təklifini vermişdim. Ulularımızın min illərlə inam bəsləyib tapındıqları gözəl qadın İstərin bir əlində məşəl, u biri əlində kəsərli qılınc tutmuş qüdrətli qoşaqanadlı abidəsi göydələnli şəhəri bütün əzəməti ilə tamamlayardı.

Bizim İstərə sahib çıxmağımız Bahar bayramına sahib çıxmağımız deməkdir. Kökümüzə, kövərimizə sahib çıxmaq deməkdir. Bütün var olan tarixi ərəfəsində ikinci dəfədir ki, Azərbaycanın kiçik bir hissəsində müstəqil dövlət yarada bilmək xoşbəxtliyi nəsib olub bu xalqa. İndi tariximiz boyu qonşuların əlimizdən aldıqları bütün maddi-mənəvi sərvətlərimizin geri alınıb, onlara sahib durmağımızın vaxtıdır. Biz təkcə mətbəximizin nemətlərini, musiqimizin incilərini, xalçaçılıq nümunələrini yadların öz dədə malları kimi mənimsədikləri ağrılı-acılı faktlarınınmı qarşısında lal-kar qalmırı. Dünyada ilkin yazı sistemimiz də uydurma şumerlərin, akkadların, urartuların adlarına çıxılır, bunun sayəsində dilimizdən heç tarixdə olmamış xalqlara yalançı dillər düzəldilir. Onlara qrammatikalar yazılır. Vaxtilə Həmmədandan Dərbəndə, Gümrüdən Bakıya kimi uzanmış torpaqlarımız param-parça edilir, yağmalanır. İstər-Bahar bayramımız Novruz adı ilə farslaşdırılır. Biz özümüz “iqtibasçı” (görüb-götürən) səviyyəsinə endirilirik.     Əcdadlarımızın Od inamını Ahura ilə birgə Avestaya köçürən daralar İstərimizi – “Yenidən Doğulmanı” da özləri üçün Yeni ilin ilk günü kimi qəbul edərək, ona özlərinin Nou Ruz (Yeni Gün) adını veriblər. Yəni Yenidən Doğumu necə var eləcə də saxlamış, Ulu bayramımızı da onun bütün atributları ilə də mənimsəmişlər. İndi belə çıxır ki, onlar bizi deyil, biz onları yamsılayırıq. Son 15 ildə ata-baba yurd yerimiz Qərbi Azərbaycanda, indiki Ermənistanda və zəbt olunmuş torpqlarımızda, Buntürklərin bizim eradan oncə yadellilərə qarşı döyüşə atıldıqları dədə yurdumuz Borçalıda və bu gün var olan Güney Azərbaycanında neçə min yer adlarımız dəyişdirilmiş, xəritədən silinmiş u yerlərdəki tariximiz kökündən qoparılıb atılmışdır? Bununla belə, belə çıxır ki, yenə də günahkar bizik. Guya u yerlərə “sonradan gələn bizlər yer adlarını da ermənicədən, farscadan, gürcücədən türkləşdirmişik”. İndi onlar ədaləti bərpa edirlər. Bu sonsuz acı gülüşlərə, irad və  təqiblərə son qoyulsun deyə, biz öz tariximizi arayıb, axtarıb, öyünmədən, səbirlə ortaya qoymalıyıq.

Buna uzun illər lazım gəlsə də, sonda udan əsil həqiqət, tarixi köklərə malik ədalət olacaq! Ayrıca bir dövlət olduğumuz bu qısa müddətin təcrübəsi sübut edir ki, hansı sahəyə dövlət qayğısı göstərilirsə, ora tərəqqi edir, çiçəklənir. Dünya ictimaiyyəti də əvvəl-axır dövlətin ortaya qoyduğu və xalq tərəfindən bəyənilən bu cür meyillərlə (tendensiyalarla) və onların nəticələri ilə razılaşır. Elə Bahar bayramına dövlət qayğısı, dövlət sərəncamları təkcə xalqın öz bayramını qorxmadan, çəkinmədən yüksək səviyyədə açıqca keçirməsinə deyil, həm də millətin özünüdərkinə, onun öz dövləti ətrafında daha sıx birləşməsinə xidmət göstərən ən güclü amildir.

Qeyd: Məqalədə işlədilən “ana”, “anu”, “anun” və s. “Əcdad” (Sietl, 1996) və “Mixi     yazılı Aəri Türk dilinin qrammatikası” (Sietl, 2004) kitablarında Azərbaycan türk     dili üçün təklif etdiyim qadın cins əvəzliyidir. “U” isə “o” əvəzində işlədilməsi mümkün sayılan işarə əvəzliyidir. Bunlar mixi yazılardan etdiyim tərcümələr sayəsində gəldiyim nəticələrdir.

Dr. Tariyel Azərtürk
Pedaqogika elmləri üzrə master, Biokimya doktoru,
“Babylon-Azerbaijan” jurnalının baş redaktoru.
Phone/Fax: 425-775-7612
E-mail: tarikatv@verizon.net

Povest yazmağı bacarmayanlar fərasətsiz deyil, onu yazan və bunu gizlətməyi bacarmayanlar fərasətsizdir

“ƏSƏD NƏSİRLİ QARAQAPLAN.
HALROMAN”

Gördüyünüz kimi qatar kimi uzun bir imza, altda isə qısa bir başlıq.
Bu yekəlikdə başlığa baxa-baxa düşündüm ki, nəyə görə “Qaraqaplan” adı Əsəd Nəsirli imzasının arxasına artılıb. Düşünən vaxt Murad Köhnəqalanın yazısı yadıma düşdü. Murad əmi köşəsində yazmışdı ki, gərək bu ölkədə düşünməyəsən ki, rahat yaşayasan. Sonra əlavə eləyib deyirdi ki, düşünmək heç vaxt əl vermir. Təbii, Murad Köhnəqala lağdan belə deyirdi. Amma fikirləşdim ki, bu qədər boş-bekara şeyə görə düşünmək nəyə lazımdır ki? Buna görə də düşünmədən belə qənaətə gəldim ki, müəllif yazdığı ilk roman münasibəti ilə bu yeniliyi – “Qaraqaplan” imzasını öz oxucularına bəxş edib. Bir də Əsəd “roman” sözünün əvvəlinə “HAL” hissəciyi yapışmışdırmışdı. Yəqin, bu “HAL” hissəciyi də “Qaraqaplan” adı kimi təzə bir şeydi. Guya da, guya!

Hər nə isə, düşünmədən-eləmədən, “HAL” hardan çıxıb, nə bilim, “Qaraqaplan” adının mənası, etimalogiyası nədi, belə boş-mənasız şeylərə baş sındırmadan romanı oxumağa başladım.
Bir abzas oxuyur, bir stəkan çay içirdim. Limonlu çay lap yerinə düşmüşdü. Əsəd Qaraqaplanın romanını oxuya-oxuya bəlkə bir on stəkan çay içdim və bununla bərabər seriala baxan anamı da yaman əziyyətə saldım. Öz aramız, limonlu  çay Əsədin yazdığından qat-qat ləzətli idi.

Romanın yarısına çatanda bir az dincəlmək istədim, anamla bacımın dörd gözlə baxdıqları seriala ötəri bir nəzər saldım. Ordakı hadisələr “Halroman”la üst-üstə düşürdü, nə bilim, bir oğlan üç-dörd qızla fırlanır, hərəsi ilə ayrı-ayrı yerlərdə görüşürdü. (Bu informasiyaları mənə serial bilicisi bacım çatdırdı – A.K.) Serialın baxdığımız bu bölümü çox ürəkağrıdıcı (Ax!!! – A.K.) bir səhnə ilə tamamlandı. Oğlanın fırlatdığı qızlardan biri onu başqa bir qızla bir yerdə görür və serial ssenaristləri bu yerdə tamaşaçıları intizarda qoyur. Bu baxımdan Əsəd insaflıdı. O, heç olmasa oxucuları intizara salmır, romanının hansısa bir yerini serialvari sonluqla bitməsinə imkan vermir.

Əsər sujetsizdi. Romanın hər yerini bitdə-bitdə oxusam da orda sujetli bir yer görmədim. Bir növ müəllif oxucularına sevginin varlığını sübut etməyə çalışır. Sevgini axtarır, ancaq onun ürək ağrısı ilə dediyi sevgi yataqda, parkda, nə bilim daha başqa yerlərdə öz əksini tapır. Bəlkə də Əsəd Qaraqaplan roman boyu sevginin məkanının harda olmasını axtarır. Axtarır, axtarır, ancaq təəssüf ki, romandakı obrazların zəifliyi, həyatla mübarizədə dözümsüzlüyü bu axtarışı lazımı səviyyəyə qaldıra bilmir.

Romanı bitirəndən sonra mənə elə gəldi ki, bu romanın davamı olacaq və yaxud Əsəd mənə əsərinin bir hissəsini göndərib. Ancaq bu onun yazdığı ilk kiçik romanı idi və mən əsərin davamının olacağını düşünməkdə səhv edirdim. Bu romanın davamı yox idi və yəqin ki, heç olmayacaq da. Əslində bu romanın yazılması Əsədin məğlubiyyətini ortaya çıxarır. Bəlkə “Halroman” heç doğmaya, ortaya çıxmaya bilərdi. Heç kimin olmadığı, tənha, kimsəsiz bir yerdə romanın əlyazmasını yandırmaq və yaxud bambaşqa bir üslubda, publisistik yönü bir tərəfə ataraq, tamamilə bədii bir əsər yaratmaq daha düzgün olardı. Ancaq indi heç nə etmək olmaz, çünki roman yazılıb (hətta kitab şəklində çap olunub, təqdimatı keçirilib – A.K.) və geriyə yol yoxdu.

Romanın sonu və digər yerlər məndə belə bir fikri ortaya çıxartı ki, (Murad Köhnəqala üzürlü hesab etsin – A.K.) bu əsərdə müəllif demək istədiyini oxucuya çatdıra bilməyib. Yəni, romanda hər hansı bir fikir var, lakin o fikir bizə – oxucuya tam diqtə olunmayıb. Əsədin yaratdığı bu vəziyyət belə bir səhnəni canlandırır: müəllim şagirddən Azərbaycanın paytaxtının harda olduğunu soruşur, şagird isə bu sualın cavabını bilsə də hıqqana-hıqqana qalır. Elə “Bbb, Baa…” deyə-deyə qalır.

Bəli, kitab çıxdı, (“HALROMAN”dan danışıram – A.K.) təqdimatı oldu, mən də orda iştirak etdim, fikirlərimin bir qismini tədbirdəkilərlə bölüşdüm və s. və ilaxır…

***

…Evə gedəndə anam əlimdəki kitabı görüb:
–    Ayxan, o kimin kitabıdı? – deyə soruşdu.
–    Əsəd Qaraqaplan, – deyib kitabın üz qabığını göstərdim.
Anam kitaba baxıb:
–    Romandı? – deyə soruşdu.
–    Yox, e… roman yox, “HALROMAN”DI.
–    “Halroman” nədi, ə?.. – anam təəccüblə soruşdu.
–    Elə “Halroman”dı da…

ayxan1992@box.az

ELƏ BİL

Elə bil bir dağam, olmuşam Dəli,
Gözdən bulaq axır ətəklərimə.
Başıma qar yağır, üzümə dolu,
Şaxta- soyuq dəyir çiçəklərimə.

Elə bil qayalar üstündə daşam,
Elə bil daşlara çırpılan quşam.
Elə bil güzgüyəm, çırpılıb şüşəm,
Naşılar boylanır çiliklərimə.

Elə bil qovrulmuş çəmən gülüyəm,
Elə bil sovrulmuş ocaq külüyəm,
Elə bil məhşərdə yatmış ölüyəm,
Oyada bilmirəm mələklərimi.

Üz tutdum Tanrıma, baxtın üstünə,
Yıxıldım zamanın, vaxtın üstünə.
Elə bil bağlanıb çarxın üstünə -
Dartılır, qoparır biləklərimi…

SEVGİ

Gəl quzum,
Gəl sevim, oxşayım səni,
Sənin sevilməyə ehtiyacın var.
Mənə ver titrəyən o əllərini,
Yox olsun nə qədər ağrın-acın var.

Qövsi-qüzeh asım kipriklərindən,
Kəhkəşan açılsın yolların üstə.
Uyğusuz, yuxusuz yorulmusan sən,
Yat dincəl bir ömür qollarım üstə.

Sənə layla deyim, nağıl danışım,
Ay ilə saralım, günlə alışım.
Nə fərqi, ağlatsan, neçədir yaşım,
İllər sellənəcək yaşımın üstə.

Yumub gölərini baş qoy sinəmə,
Həyat da bur yuxu, ya da sinema.
Sevgimə əmin ol, qəmlə sınama,
Uzan bahar kmi güllərim üstə.

BELƏ

Günəşlidən baxır «Laçın» qalası,
İçində pal-paltar, xalça-palazı.
Belə qalan varsa, vətən balası,
Neylər ermənilər, dığalar bizə?!

Çoxdur Abşeronda qalalarımız,
Atəşgahdan çıxır nalələrimiz.
Ey bizim qeyrətli balalarımız,
Bəylər, şahlar, xanlar, ağalar belə.

Qınında çürüdü qeyrət qılıncı,
Keçi saqqalından yapın yapıncı.
Quşatan, dəyənək, pişto, tapança,
Gəlib vuruşmağa baxalar belə.

Hey boyu göylərə dəyən igidlər,
Özünü şamu-sübh öyən igidlər.
Kəndisin bəyənən əyan igidlər,
Kəfənə beş arşın ağ olar belə.

Tükəndi din-iman, görum qalmadı,
Ha yozdum, ha yordum, yorum qalmadı.
Qəlbimdə qığılcım, qorum qalmadı,
Kül olar bu dünya, dağılar belə!

BU MƏMLƏKƏTDƏ

Nə çox şeir yazan var
Bu məmləkətdə?!
Çömçə var, qazan var,
Bu məmləkətdə.
Yəqin qazanan var,
Bu məmləkətdə?!

Səhərlər əzan var,
Axşamlar ehsan aşı.
Mürdəşirlərin ofisi
Meyxanalarla yanaşı.

Ölülərin arvadı
Dirilərin baş daşı.
Əridir qəbir torpağı,
əridir qəbir daşı.
Kiminin özü bəxtəvərdi,
Kimisinin oynaşı.

Qara yalıqlıdır,
Dağların bəyaz başı.
H2SO4 kimidir
Yetimlərin göz yaşı,
Əridir torpağı, əridir daşı
Dağ-daş da yox olur bu məmkləkdə,
Mayelər çoxalır bu məmləkətdə.

İnsan doğulur, əzab çəkir və ölür…
Müdrik bir filosof

O, yeganə yazıçı idi ki, sağlığında öz adını dünya ədəbiyyatı tarixinə həkk edib inzivaya çəkilmişdi. Yarım əsrə yaxın tərki-dünya ömür yaşayan  yazıçı nəhayət ki, cismən də bu fani dünyanı tərk etdi. Dünyanın Selincer müəmması bitdimi? Xeyir, deyəsən, o öz oxucularını hətta ölümündən sonra da intizarda saxlamaq niyyətindədir.

“Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan”ı bu günlərdə yenidən oxudum. Bu kitab dünyanın hər yerində ədalət, düzlük və həqiqət axtarışında olan insanlara ünvanlanıb. Holden hər addımda qarşısına çıxan saxtakarlıqlardan bezib-usanır: “Axırda belə qənaətə gəldim ki, bu murdar şəhərdən çıxıb getsəm yaxşıdır.”  Amma çox təəssüf  ki, “bu dünyanın heç yerində sakit bir guşə tapmaq mümkün deyil. Çünki elə bir yer yoxdur.” Onu bu yoldan balaca Fibi saxlayır və dolayısı ilə təhtəlşüuri olaraq onu başa salır ki, hansısa naməlum bir məkanda ilahi nizamın hökm sürdüyü yer tapmaq xam xəyaldır. Bu yola çıxanlar çox  olub; dünya yaranandan bəri insan oğlu yol gəlir, qarşısına müxtəlif dinlər, təriqətlər, cərəyanlar çıxsa da o, öz axtardığını tapa bilmir ki, bilmir.

Çoxları bu dünyanın cəhənnəmini o dünyanın cənnətindən üstün tutur. Bu qism insanlar ancaq maddiyyatla yaşayanlardır, ruhaniyyat müstəvisində isə çox böyük bir təsəlli nöqtəsi var:- qiyamət günündə bütün günah əməllərin, haqsızlıqların haqq-hesabı çəkiləcək. Çoxları elə zənn edir ki, XXI əsrin əvvəli bəşəri inkişafın pikidir, daha bundan o tərəfə yol yoxdur. Bu, kökündən yanlış bir fikirdir, yaxın gələcəkdə bəşəriyyət yeni texniki eraya qədəm qoyacaq, bəlkə də biz həmin eranın lap astanasındayıq.

O zaman Holdenin sadəlövh gümanları bizim əlimizdən tuta biləcəkmi? Əminliklə demək olar ki, bəli, tutacaq. Çovdarlıqda uçurumdan qoruyanların sayı da çoxalacaq, uşaqların düşdükləri mühitdə, cəmiyyətdə əqli cəhətdən zədə almaması üçün mənəvi, ruhi sığortası  olacaq. Münəccimlik eləmirəm, hər halda, romanı təkrarən oxuduqdan sonra və dünyanın hal-hazırkı nizamı haqqında düşünərkən gələcək haqqında optimist ehtimallara qapılmağın özü də bizim üçün böyük təsəllidir.

Ola bilsin ki, bu sadəcə, xoş bir nağıldır. Qoy olsun, bəzən nağıllara da ehtiyacımız olur. Hərçənd daha boz saçaqlı süzük  nağıllara inanan da qalmayıb. Biri o birinə nə barədəsə məsləhət-zad verəndə tərəf müqabili adətən belə deyir:- sən allah, mənə nağıl danışma! Daha böyüklər balacalara nağıl danışmırlar, uşaqlar nağılı heç eşitmək belə istəmirlər. İndiki dövrün uşaqları yaman bicəngədirlər, Holdeni aparıb bazarda keçi qiymətinə satıb gələrlər.

“Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan”  sadəcə, yazıçının təmənnasız   yardım aktıdır. Bir dəfə taxta yenicə çıxmış şah dünyanın, yaşamın sirrini öyrənmək eşqinə düşür, fəqət, saraydakı kitabların sayı –hesabı yox idi, bu kitabların hamısını oxuyub qurtarmağa ömür yetməzdi. Şah axırda belə qərara gəlir ki, sarayın ən müdrik alimini yanına çağırıb ona bəşəriyətin yarandığı gündən üzü bəri insanlığın tarixini yazmağı tapşırsın. Belə də edir. Aylar, illər, onilliklər keçir, bir gün şahın nökərləri onun hüzuruna beş yüz böyük kitab gətirirlər. Şah fikirləşir ki, bunların hamısını oxumaq mümkün deyil, həmin müdrik alimi yanına çağırıb deyir ki, sən bu tarixi müxtəsər yaz, ən vacib olanları qələm al. Yenə aylar, illər keçir, bu dəfə nökərlər şahın yanına  əlli kitab gətirirlər.

Şah isə yaman qocalmışdı, bu əlli kitabı oxuyub başa çatdırmağa səbri və hövsələsi çatmayacaqdı. Alimə tapşırır ki, bunları cəmi bir kitaba sığışdır. Aradan yenə uzun bir müddət keçir, bu alim nəhayət bəşər tarixini bircə kitaba sığışdıra bilir, kitabı qoltuğuna vurub saraya yollanır. Gəlib görür ki, şah artıq ölüm ayağındadır,  hökmdar müdrik alimi görcək xırıldaya-xırıldaya ondan təvəqqe eləyir ki, bəşər tarixini elə indicə bircə cümlə ilə yazsın ki, o, dünyadan gedəndə insan övladının tarixindən agah olsun.

Müdrik alim bir parça kağıza bu sözləri yazır: “İnsan doğulur, əzab çəkir və ölür…”

Bu sadə aksioma  Selincerin bütün əsərlərindən ana xətt kimi keçir və  “Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan”ı oxuyub bitirdikdən sonra ağlıma gələn ilk fikir bu oldu.

KƏNAN  HACI
kenan731@rambler.ru

Nurlana üçün

Sərxoş olub ağlayanda xoşbəxt oluram,
ağlayanda.
Xoşbəxt görünən adamlar bədbəxt adamlardı:
sənin kimi,
mənim kimi,
onun kimi…
Ağaclar yarpaqlarından,
kişilər papaqlarından…
Nəsə baş verir, nəsə…
Ölənə kimi səbr elə, döz, onu deyə bilmirik,
Bax həqiqət odur ki, o- biz onu deyə bilmirik.
Nə deyirsən de, yaddaşım daş yaddaşıdı.
Bu ölkədə ya susub yaşamalı,
ya danışıb getməlisən, getməli…
Gözlər yaşla, fikir başla,
ağrı ürəklə oynayır.
Əsə bilən nə vardısa,
hamısı küləklə oynayır.
Bu görüş bəlkə də son görüşdü.
ümid bağlama mənə.
Ümidini qırmasam da aça bilərəm,
səndən çox-çox uzaqlara qaça bilərəm…
Uzaqlara baxarsan, yaxın yadından çıxar.
Dərd ətəyindən tutar, yaxan yadından çıxar.
Axtararsan, axtararsan, tapa bilməzsən məni.
Tapsan da, o mən olmaram.
Mənə ümid bağlama.
Gedirəm.
Arxamca gül, ağlama.
Ağlasan…

* * *

Ulduzlar min illərdi doğan ayın balalarıdı, balaları.
Günəş şərqdə doğulur,
böyüyür, böyüyür…
ağlı kəsəndə qərbə gedir.
Deməli qərbdə nəsə var, nəsə…
Qərbə getmək lazımdı, qərbə…
Qərbdə soyunmaq, şərqdə yuyunmaq…
Eh, soyunmaq istəyəndə yuyunmaq,
yuyunmaq istəyəndə soyunmaq yada düşür, soyunmaq.
Elə soyunmaq var ki, yuyunmaq yaddan çıxır.
Ondan sonra yuyunmaq…
Onda da…

***

Əvvəl sözümü,
sonra özümü sevdi qızlar.
Şair dedilər,
məni şeir yazmağa məhkum etdilər.
Getdilər, getdilər…
Tək qaldım, təklik dahilikdi, dahilik.
Düşünürəm, düşünürəm…
Keçmişə şükür, gələcəyə fikir lazımdı, fikir.
Əllərimi masanın üstünə qoyub, barmaqlarıma baxıram.
Barmaqlarım məndən başlayan yollar,
mənsə bu yolların yolçusu.
Yorulmuşam, yorulmuşam.

***

Nədənsə kövrəlmişəm
güzgüyə baxıram,
gözlərim gözümə girir.
Gözlərimin ağı ağ,
qarası qara günlərimi xatırladır mənə…
Göz yaşlarımsa…
Gözlərim göz yaşlarımdan
içiblər, kefləniblər,oynayırlar
aşağa- yuxarı, sağa- sola…
Könlümdən oynamaq keçir,
dərdlərimlə qol-qola.
Oynayaram, oynayaram,
gözlərimin oynadığı havanı
mənim üçün çalan ola…

***

Dünyada ən böyük dərd
bəlkə də vicdan dərdidi.
Vicdanı narahat olanlar bilər bunu…
Vicdanı  rahat olan qadınım soruşdu :
“nolub sənə, Anar Amin ?”
“ şeir yazmaq istəyirəm”.
İnandı, aldandı, yatdı.
Mənimsə vicdanım çox narahatdı.
Qadınlar təklikdən qorxduğu qədər
qorxuram allah, səndən, təkliyindən
məni qadınıma bağışla…

… Döyüşçü öz qanına baxırdı. Gözəl, qırmızı rəngli qan. Əllərində qurumuş tozlu qanın üzərindən axan təmiz qan. Gözlərini yumdu. Ana, o nə qədər uzaqda qalmışdı. Gözəl dodaqları, qəşəng gözləri ilə əlçatmaz idi.

Sarı düzdə açdı bir də gözlərini. Çirkli qanadları vardı. Döyüşçü alışmışdı qəribəliklər görməyə. Həm də mağaranın yanındakı o vicdansız küpəgirən qarı danışmışdı ona, ölümdən sonra nələr olacağını. O indi mələk idi. Amma mələklər hamının dediyi kimi bəyaz yerdə və ya buludların üstündə oturmurdular. Hər mələyin öz işi vardı. Döyüşçü yer belləməli, toxum səpməli, buğda əkməliydi. Bir az işləyəndən sonra yanına gələn bir cüt məsum gözlü, kiçik qanadlı, 12-13 yaşlı oğlan uşağını görəndə də təəccüblənmədi. Birlikdə işləməyə başladılar.

Dağın ətəyindəki köhnə mağarada yaşayan gözəl qadın ərini gözləyirdi. Adı Ana idi. Uzun saçlarını topuqlarına töküb hər səhər yuxularını suya danışırdı. Qorxulu yuxular görürdü son vaxtlar. Özü geyindirmişdi dəmir əshabələri. Gözlərinə vurulmuşdu ilk dəfə. Onda dünya hələ təmiz idi. İlk öpüşlərində utanıb başını gizlətmişdi onun saçları arasında. İndi insanlar dəyişmişdi. Anaya qəribə baxırdılar. Gözlərini aşağı salıb bazarda dolaşanda, hətta bir neçə dəfə mağaranın qarşısında inək sağanda qəribə baxışlar onun bədənində dolaşırdı. Qorxurdu gözəl qadın. Bir səhər oyananda isə hər şeyi başa düşdü. Başa düşdü ki, daha gözləməyin yeri deyil. Heç kim gəlməyəcək Bir gün gözlənilən təcavüzdən qoruya bilməyəcək özünü bu cılız, zərif, kiçik əlləri ilə. Saçlarını kəsdirdi. Əlini yavaş – yavaş böyüməkdə olan qarnına qoyub şəhərə yollandı. Getməmişdən vidalaşdı. Onunla sevişdiyi bu balaca mağarayla vidalaşdı, əllərini sürtdü yaş divarlara. O divarlara ki, sevgilisi gedəndən sonra gözlərini yumub, onun kobud, yaraşıqlı kürəyini təsəvvür edib, çox sığallamışdı divarları. Sevgilisinin tərdən nəmləmiş bədənini təsəvvür edirdi. Ehtirasını güclə boğurdu. Bəzən əsəbindən yumruğunu dişləyirdi. Onun bədənini yüngül dişlədiyi kimi. Vidalaşdı, ağladı. Göz yaşlarını divara sürtdü. İnanmırdı artıq gələcəyə. Keçmiş də yox idi. Getdi şəhərə. Əlbəttə əvvəl hər şey çətin oldu, sonra həyat öz axarında düşdü. Qırmızısaçlı qız gətirdi dünyaya.

… Mənim saçlarım qan rəngindədir. Heç kim inanmır ki, bu, saçlarımın təbii rəngidir. Hamı elə bilir ki, onları son zamanların  dəbi kimi boyamışam. Hə, işimiz çətindir. Hələ yay aylarında dolanmaq heç mümkün olmur. Kişilərin başı qarışır xanım-xatın arvadlarına. Arvadlarını da allah göstərməsin. Kök var kök, elə bil içlərinə pambıq doldurublar. Nifrət edirlər bizə. Əlacları olsa doğrayıb qanımızı içərlər. Neyləyək ki, anadan gözəl doğulmuşuq. Hə, bizim işimiz də, həyatımız da çətindir. Amma müştərilərim mədəni, ziyalı adamlardır. Mən zəngin hesab olunuram. Başqalarından fəqrli xüsusiyyətlərim var. Klassik musiqiyə qulaq asıram, özüm violonçeldə ifa edirəm. Həm də çoxlu kitab oxuyuram. Məni qiymətləndirirlər. Buna görə üzü dənizə baxan iki mərtəbli evim var. Bu şəhərdə evim kimi ev bircə  icra hakimindədir. Amma mənim həyatım dəyişəcək. Ana deyirdi ki yuxuda görüb. Deyirdi ki, yanıma bir qanadlı gələcək. Düzdü, yuxunun sonunu danışmamışdı. Amma demişdi ki, bununla həyatım bütün dəyişəcək. Gözləyirəm hələ. Yəqin bir gün gələr.

Havalar isti keçirdi son vaxtlar. Dənizin kənarında yerləşən bu balaca şəhərin sakinləri bütün gününü tənbəl-tənbəl sahildə uzanıb mürgü döyməklə keçirirdi. Şəhərə heç vaxt yağış yağmırdı. İnsanlar bilmirdilər yağış nədir. Belə bir vaxtda o əynindəki cırıq-cındırın içində qanadını axtarırdı. Bu zibil qanad da çıxmağa vaxt tapdı. Çoxdan uçmurdu. Qanadlarını kürəyində dəstələyib Atanın yanında yer belləyirdi. Ata deyirdi ki, hələ uçmasın, vaxtı deyil. Deyirdi ki, bir dəfə yuxuda görüb. Görüb ki, uçub qırmızısaçlı bir qadının bəlasına düşəcək. Yuxunun sonunda qan görüb ayılmışdı Ata. O, dözmədi. Göy o qədər mavi, o qədər gözəl idi ki, uçmaq istəyinin qarşısını heç cür ala bilmədi. Sonra da istiqaməti itirib, bu zəhlətökən şəhərdə qanadını itirdi.

Səhər mələklərin ümumi nəğməsindən sonra ATA kiçik mələyi harayladı. Səs gəlmədi. ATA axtarmağa başladı. Tapa bilmədi. Hər şeyi başa düşdü. Onu dinləməmişdi. Uçmuşdu. Onsuz da burada taledən qaçmaq olmur. Yuxuda da görmüşdü. Beli yerə atıb, ürək dolusu ağladı. Nifrət yağdırdı. Darıxırdı. Hər şey üçün, Ana üçün, üzünü görmədiyi qızı üçün. Bəlkə burda da harakiri etsin? Amma necə, axı onsuz da ölmüşdü. Xoşbəxt deyildi. Beli götürüb qətiyyətlə sahənin ortasına getdi. Qəbir qazıb içinə uzandı. Gözlərini yumdu.

Mələk qanadını axtarırdı. Onun arxasıyca bir orduluq adamın yeridiyinin fərqində deyildi. Susamışdı. Möhkəm istiydi. Balaca, taybatay açılmış qapıları olan bir evin qabağında dayandı. Qapının üzərinə yapışdırılmış taxta parçasına bir parç su şəkli çəkilmişdi. Yerdə tirtap uzanan, saqqalı kirli qoca dilləndi:
- Nədi, susamısan? Gəl dostum, kömək elə, gedək vuraq. Bu şəhərdə bir nəcib adama rast gəlmədim ki, ürəyimə su səpsin. Gedək, gedək dostum.

Kişiyə durmağa kömək etdi. Alaqaranlıq otağa girdilər. Onun xoşuna gəlmədi bu yer. Amma ciyəri yanırdı. Yaşlı adam alçaq, taxta arakəsmənin dalına keçdi. Əliylə onu göstərib buğa kimi yoğun boynu olan adama nəsə dedi. Sonra hər ikisi onun yanına gəldilər. Buğa onu oturdub qarşısına yekə stəkanda su qoydu. O, içəndə başa düşdü ki, bu nəsə təmiz su deyil. Qəribə dadı vardı.

Qoca dedi:
- Təzə gəlmisən, hə? Hiss olunur. Qulaq as, bir az da otur mənimlə. Səni bir nəfərlə tanış edəcəm.
- Mən qanadımı axtarıram
- Taparsan, taparsan qanadıvı. Gözlə bir az da.

Otaqda hamı sakitləşdi. Sonra həzin musiqi səsi gəldi.

Alaqaranlıq səhnədə balaca stulda oturan qadın violançel çalırdı. Qırmızısaçlı gözəl. Hər kəs ağzını açıb dinləyirdi. Mələk ona baxırdı. Heç orada, tarlada çalınan musiqilər belə gözəl deyildi. Qırmızısaçlı gözlərini qaldırıb ona baxdı. Gülümsədi. O gecə hər ikisi üçün ilk gecə idi. O gecə sevginin musiqisi ilk dəfə hər kəsə xoş gəldi. O gecə, nəfəsləri onlardan qabaq qovuşdu. O gecə ilk dəfə şəhərə yağış yağdı. Möcüzə baş verdi.

Ana ağlayırdı. Bu gecə yuxuda döyüşçünü görmüşdü. Qaranlıq qəbrin içində uzanıb sonsuzluğu gözləyirdi. Ana boş həyat keçirmişdi. Döyüşçüdən sonrakı həyatında heç vaxt gülümsəməmişdi. Lənətlənmişdilər. O vaxt kəndlərində olan vicdansız küpəgirən qarı demişdi onlara, evlənməyin. Vicdansız küpəgirən qarı doğmuşdu ikisini də. Görməmişdilər bir-birini. Küpəgirən qarının hər yerdə övladları var idi. Küçədə hamballıq edənlər, ağ damlı binanın qabağında ocaq çatıb, kartof qaynadan evsizlər, palçıqdan adam düzəldən, üzü-gözü kirli küçə uşaqları, bəlkə də daha çox övladları var idi. Ata həqiqəti gec öyrəndi. Yaxın durmadı Anaya bir daha. Amma gec idi.  Qırmızısaç artıq Ananın bətnində idi. Ana güzgünün qarşısına keçdi. Bir zaman topuqlarına dağılan o gözəl saçlardan indi yığsan bir ovuc etməyən ağ tüklər qalmışdı. Gözünün yaşı qurumuşdu. Yağış yağırdı. Ana küçəyə çıxdı. Yalın ayaqları ilə yağışın suyunu şappıldada-şappıldada mağaraya getdi. Bir vaxtlar ehtirasla, sevgiylə sevişdikləri, xoşbəxt olduqları o balaca yun dərinin üzərində uzanıb, canını tapşırdı.

Qırmızısaç mələklə sevişdikcə dərisindən qan süzülürdü. Xoşbəxt idi. Qanın içində boğuldu. Mələk səhər yuxudan duranda artıq gec idi. Başının üstündə kənd ssakinləri yığılmışdı. Vicdansız küpəgirən qarı demişdi ki, mələk qanı bütün sağalmaz xəstəliklərə xeyirdi. Mələk ürəyi yeyənlər ömür boyu xoşbəxt olacaqlar. Ona dikilmiş acgöz baxışları gördü. Parçaladılar onu. Mələk son dəfə ah çəkdi.
O vaxtdan kəndə bir daha yağış yağmadı. Vicdansız küpəgirən qarının qəhqəhəsi çox eşidildi. Bu qəhqəhə ucbatından hamı hamı köçdü. Ucsuz-bucaqsız səhra belə yarandı. Lənət mələklərin kökünü kəsdi. Qəbir içində uzanıb can verən mələyin üsyanı dünyadakı bütün sevgilərə son qoydu. Göyün nəriltisi onun söyüşləri kimi yağdı insanların başına. Qəzəbli göz yaşları kimi.